######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0001.png)


PageV01P061

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0002.png)

~~کاشانی، مظفربن محمد، -963ق.
~~اخلاق شفایی (معروف به اخلاق شاهی)/ مظفربن محمد حسنی (حسینی) طبیب
~~کاشانی متخلص به شفایی (ف 963هق.)؛ تصحیح انتقادی حمید رضا نان آور،
~~علی محمد پشت دار؛ ویراستار بی بی آمنه گوهری موسی آباد، محمد دانشور-
~~تهران: همای دانش، 1393.
~~340 ص. : جدول، کتابتامه: ص 332.
~~فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیبا.   5n8035-964-2:978-933
~~1 اخلاق اسلامی - - متون قدیمی تا قرن14 الف. نان آور، حمیدرضا، 1309_
~~مصحح. ب پشت دار، علی محمد، 1339 مصحح. ج. گوهری ، بی بی آمنه،
~~1349_ ویراستار. د. دانشور، محمد، 1345_، ویراستار. ذ. عنوان.
# 8P231393 الف 1ک /6   29761   358839-93م

PageV01P062

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0003.png)

~~حمد بیحد سزاوار پادشاهی است، که از خزانهآ جود عمیم و خلق عظیم1، خلقت انسان را به خلعت2
~~لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم6 معزز فرمود و به طراز خلق الانسان علمه البیان مطرز2555 نمود4
~~و شکر بی عدد، به ازاء5 نعمت منعمی21 است، که طوطی خوش الحان ناطقه را کام جان به شکرشکر
~~شیرین ساخت و عندلیب نغمه سرای زبان را در گلستان سخنوری به نغمات دلپذیر بنواخت.
# نخل زبان را7 رطب نوش داد   در دهان را صدف گوش داد
# تختهآ خاکی به کنارشن نهاد8   زاحسن تقویم شمارش نهاد
~~تعالی الله چه حکیمی است8، که اجتماع قوای متضاده در موضع واحد از بدایع حکمتش نکتهای است
~~و ارتفاع بقاع افلاک بر ذروه10 سماک، از صنایع قدرتش شمهای، و11 تبارک الله چه کریمی است که
~~قرص آفتاب جهانتاب، گرد نانی از خوان12 احسان و13، جود اوست و هستی هر ذره ای از ممکنات
~~برهانی چون آفتاب روشن بر اثبات وجود او.
# ای همه هستی زتو پیدا شده   خای ضعیف از تو توانا شده
# یافت زهستی تو عالم نظام   شاهد هستی تو هستی تمام
~~عقل نخستین را در18 سرادقات عظمت و جلالت راه نیست و وهم دوربین از کنه معرفت ذاتت آگاه
~~نی.
# منزه ذات پاکت از چه و چون   تعالی ربنا15 ms001 عما یقولون
# اغتصام الوری بمغفرتک   عجز الواصفون عن صفیک5555
# تب علینا فاننا بشر   ما عرفنای حق معرفتک*5*5

PageV01P063

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0004.png)

# نی عقل به غایت کمال تو رسد   نی فکر به کنه لایزال تو رسد
~~کو غیر تو کس تا به کمال تو رسد1   در کنه کمالت نرسد هیچکسی
~~و درود نامعدود بر مقصود اصلی2 خلقت و علت غایی فطرت، سلطان بارگاه دنی فتدلی، مسند آرای
~~قرب اوادنی، بدر آسمان سبحان الذی اسری، صدر ایوان و ماینطق عن الهوی نکتهدان علمک ما
~~لم تکن تعلم، شیرین زبان آنا آفصح العرب والعجم*، مخاطب به خطاب لولاک لما خلقت
~~الافلاک**، مزین به زینت وآتیناه الحکمه و فصنل الخطاب، مشرف به خلعت انک لعلی خلق
~~عظیم، محلی به حلیه وإنکا لعلی هدی منتقیم، أملح الأنبیا بالاخلاق، اکرم المرسلین بالاشقاق.
~~شاه عرب، رسول خدا، پیشوای دین   ختم رسل، شفیع أمم، سید الوری
~~آن3 صاحب دنی فتدلی و یاوسین   وان4 مالک لعمرک و لولای و6 طاوها
~~و الشمس والضحاست زرویش کنایتی   صلوا علیه ما لمع الشمس فی الضحا *
~~آفاق در ظلال کمال محمداست   کونین عکس نور جمال محمد است
~~هر صبح و شام کون و مکان را رخ نیاز   بر آستان جاه و جلال محمد است
~~خلوت نشتگان زاویه9 قدس را   درگوش جان، مذاق مقال محمد است
~~صد چون خضر به بادیهآ جانگداز شوق   لب تشنهآ زلال وصال محمداست
~~نور جبین مهر و مه بدر لمعه ای   از روی آفتاب، مثال محمد است
~~آینهآ منیر سپهر و ضمیر عقل   روشن زنور مهر جمال محمد است
~~سر بگذراند از سر هفت آسمان به فخر برفرق جسته هر که ظلال محمد10است
# ن نه فلک و سفره زمین هر جا که هست خوان نوال محمداست11
~~فرمان روایی فلک و12 خسروی مهر3 از دولت محمد و آل محمد است
~~و صلوات بی انجام و سلام مالاکلام برارواح مقدسه و اشباع مطهرةآ آل فرخنده، مال و اولاڈ1 آمجاد و
~~عشیرت ملایک سیرت ms002 او باد که هر یک دری از آسمان امامت و در دریای بی پایان7هدایت و شمع

PageV01P064

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0005.png)

~~دودمان نبوت و ولایتاند خصوصا شاه ایوان هل آتی و ماه آسمان لافتی، در درج لو کشف الغطاء، و
~~أختر برج أنت منی بمنزله هرون من موسی5، مدرس مدرسه1آ سلونی، معلم علم لدنی اسد الله الغالب2
~~مولانا ومولانا32 لثقلین علی اثن آبی طالب4
~~شعر :
~~شاهنشه زمین و زمان مرتضی علی است   مالک ملوک هر دو جهان مرتضی علی است
~~سلطان کاینات و شه کشور وجود   دارای ملک کون و مکان مرتضی علی است
~~نف رسول و زوج بتول و ولی حق5   هادی دین، امام زمان مرتضی علی است
~~تاج شر ملوک1 و شهنشاه تاج بخش   مالک رقاب تاج وران مرتضی علی است
~~مرآت عقل و مردم2 چشم8 جهانیان   آرام جان و قوت روان مرتضی علی است
~~جانبخش و9 جانستان و10جهاندار وجرم پوش   روح روان و راحت11 جان مرتضی علی است
~~شاهی که بر بسیط زمین عدل شاملش   گسترده فرش آمن و آمان مرتضی علی است
~~شهباز برج عرش که در اوج عزتش   جبریل مانده از طیران مرتضی علی است
~~شاهی که در حریم17 جلالش نمیرسد   پای قیاس وا وهم و"1 کمان مرتضی علی است
~~آن ذات کاملی که نگنجد صفات او   در حیز کلام و بیان مرتضی علی است
~~و10 بعد فقیر کسیر12 کثیر التقصیر، مظفر الحسنی17 الطبیب الکاشانی، المتخلص بالشفایی با
~~وجود قلت بضاعت و عدم استطاعت کمر، طاعت18 اشارت پر19 روشن ضمیر، که ضمیر منیر او20
~~چراغ مجلس روحانیان صوامع قدس است و رای عالم آرایش، شمع شبستان روشن دلان مجامع

PageV01P065

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0006.png)

~~أنس بر خاصره1آ جان بته، این چند کلمه در علم اخلاق که منافع آن به خاص و عام واصل و2
~~فواید آن3 عموم آنام را5 شامل است، بعد از استخاره و استجازه بر صفحهآ انشاء رقم نمود6 و در هر
~~باب عروس افکار ابکار را در حجلهآ ms003 بیان به در[ر] آیات بینات و غرر احادیث و روایات و نوادر امثال
~~و حکایات برآراست و با نقود تمام، عیار منشوراتی که در دارالضرب ادراک به سکهآ قبول علمای
~~اعلام2 وافاضل ایام رسیده بود8، عقود در شاهوار منظوماتی که در بحار آفکار، اعتبار خاص و عام دیده
~~منتظم ساخت و در گوش جان ارباب هوش کشید.
# مشنوی:
# چنین گفت مرد سخندان به من   که ای باغبان ریاض سخن
# دراین روضهآ پاک میوهآ نو9 نشان   درخت معانی به نوعی نشان
# که هر کو خورد میوه زان درخت   نشاننده را گوید ای نیکبخت
# دراین باغ خوش میوه های تراست   به زیبایی از یکدیگر بهتراست
~~و. چون رسم قدیم حکما،، قدما و متأخرین و دابآ علما و11 آفاضل روی زمین آن است، که اوایل
~~تصانیف و رسایل خود را مجلی و مجلی سازند12 به اسم سامی خورشید مآثری13 که افتاد14، کان
~~کوی عجز و انکسار را ذرهوار از خاک مذلت برداشته، کلاه گوشهآ قدر و منزلتشان به ذروهآ سماک
~~رساند1. اقتداء بهم19 دیباچهآ این رساله17 را مزین ساخت به القاب همیون نواب کامکار18، اعلیحضرت
~~شاه گیتی پناه، سایهآ لطف الله، سکندر جاه، جمشید سپاه19، فریدون دستگاه، وارث ملک سلیمان، محیی
~~مآثر نوشیروان، پادشاه تاجبخش کشورستان، نور حدقهآ اعیان20، نور حدیقهآ جنان، باسط بساط عدل و

PageV01P066

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0007.png)

~~احسان، قامع اساس1 جور و طغیان، ممهد آنین جهانبانی، مشید قوانین2 کشورستانی، گوهر درج
~~هدایت2، آختر برج ولایت8، خورشید آسمان نبوت، شمع دودمان رسالت، مالک رقاب ملوک عرب و
~~عجم، خلاصهآ نسل بنی آدم.
~~شعر:
~~و شاه طهماسب، شهنشاه جهانبخش2 که هست   لامع از ناصیه اش نورخدا عزوجل
~~آنکه از سهم خدنگش رود از روی زمین   آفت مرگ وفنا و صحت8 امراض و علل
~~سد جزمش9 کند ار10 سایه به کاشانهآ عمر   نکند رخنه در آن لشکر یاجوج11 اجل
~~پاس عدلش بودار حافظ معمورة کون12   خانهآ دهر شود13 ایمن از آسیب خلل
~~خوانده در عهد ms004 صبی رای جهان آرایش   واقعات آبد از صفحهآ تقویم آزل
~~دیده در آینهآ ناصیهآ اقبالش   پر"1 تو فتح و ظفر دیدهآ آعمی به مثل
~~ای که بی مشورت رای منیرت نبود   عقل را در نسق کار دو عالم مدخل
~~بر سر ذره اگر سایهزامهرا اندازی   پایهآ رفعت17 او بگذرد از اوج زحل
~~دامن ار بررخ خورشید زقهر افشانی   کمتر از ذره بود بر فلکش قدر و18 محل
~~یافته ذات همیون تو برحسب مراد   هرچه در حیز1 امکان بود آن غیر بدل20
~~خاطر مدرک تو یافته در مبداء حال   1بررخ صفحهآ ماضی رقم مستقبل
~~به وجود تو کند ملک تفاخر که تویی   قرةالعین علی نقدانبی مرسل
~~تا بود گرد زمین دایره چرخ محیط   تا سپهراست بر آعلا و23 زمین در29 آسفل

PageV01P067

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0008.png)

# تن خصمت که بود آسفل دوزخ جایش   باد یکبارگی از روی زمین مستأصل
~~مدت عمر تو بادا به درازی چندان   که بود از ابد و مدت دوران اطول
~~ترقب1 از مکارم اخلاق و محاسن اطوار اولی الآبصار، آنکه2 مصدوقه کلمهآ لاتنظر الی3 من قال و
~~انظر5 الی ما قال6 را منظور5 ساخته، طریق ابواب مذمت و سبیل آفواه غیبت را مدود نمایند و به
~~عین عنایت و نظر عاطفت ملحوظ فرمایند و چون بر سهوی و خطایی و زللی و عشرتی اطلاع یابند
~~بذیل عفو مستور سازند و بالله العصمهآ والتوفیق. و بنای این رساله که مسمی به اخلاق شاهی شده بر
~~مقدمه و دومقاله و خاتمهآ موسس است: مقدمه در فضیلت علم و حکمت و مقالهآ اول در اخلاق
~~حسنهآ سنیه و مقالهآ دوم در اخلاق ذمیمهآ سیئه وخاتمه در سخنان حکما2 و قدما. مقدمه در فضیلت
~~علم و حکمت، حکمت علم به موجودات است کماهی و مزاولهٔ‌ اعمال7 کما ینبغی به قدر طاقت
~~بشری و آن از أمهات کمالات نفسانیه است و خدای تعالی در شأن اهل علم و حکمت میفرماید:
~~یوتی8 الخکمه من یشاء9 و ms005 من یوت10 الحکمه فقد اوتی خیرا کنیرا والذین اوتوا11 الغلم درجات ** و
~~حضرت رسالت12 (ص) فرموده: الخکمةآ ضالة13 المومن فخذوها و لو من17 آفواه
~~المنافقین و جلوس ساعه عند العلمأ احب الی15 الله من عبادة آلف
~~سنه9.*

PageV01P068

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0009.png)

# هر که را علم نیست گمراه است   دست او زان سرای کوتاه است
# مرد را علم ره دهد به نعیم   مرد را جهل در کشد به جحیم
~~رباعی:
# خورشید سپهر آمن و ایمان علم است   نور بصر و بصیرت جان علم است
# شمعی که بود جهان1 جان2 روشن ازاو   در بارگه وجود انسان علم است
~~لیکن علت غایی و غرض اصلی علم3، عمل است و علم بیعمل به مثابهآ شجر بیثمراست.
~~بیت:
~~علم کز9 اعمال نشانیش نیست5   کالبدی دارد و1 جانیش نیست7
~~علم درخت و8 عمل او9 ثمر   خاص برای ثمر آمد شجر
~~شاخ که بیمیوه بود ناخوش است   مطبخیان را مدد آتش است.
~~و رسول10 (ص) فرموده11: ان أهل النار لیتاذون 12 من ریح العالم التارک لعمله25. و18 امیر المؤمنین
~~(ص) فرموده15: الغلم بغیر عمل وبال والعمل بغیر علم ضلال 4. وشیخ سعدی گفته: عالم
~~ناپرهیزگار کوری است مشعله دار، و مثله کمثل الحمار یحمل آسنفارا.
~~شعر :
~~نه محقق بود نه دانشمند   چارپایی براو کتابی چند
~~کمال نفس به علم است جهد کن که بدانی   چو کاملان طریقت حقیقت14 همه7 اشیاء

PageV01P069

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0010.png)

~~به علم آینهآ دل زظلمت آر بزدایی   در آن معاینه بینی جمال نور تجلی
~~ولی بکوش که علم تو بیعمل ننماند1   که بی عمل نپسندند علم مردم دانا
~~عمل بدانش و علم آرقرین دیار نباشد   به عینه چو تولی بود بدون تبرا
~~و محققان گفتهاند2 که کمالات انسانیه با کثرت3 شعب آن منحصر در سه چیز است،: صحت
~~اعتقاد که عبارت است از تصدیق به وجود واجب الوجود و سایر مؤمن به، وحسن1 معاشرت که
~~مواسات است به مال با7 اریاب استحقاق و8 سایر آنچه9 در تدبیر منزل ms006 مذکوراست، و تهذیب نفس از
~~اخلاق ذمیمهآ سیئه وکسب اخلاق حسنه10آ سنیه، وحصول این معنی11 به علم دین وحکمت خلقی
~~میتواند بود و نیز12 حضرت رسالت13 (ص) فرموده8: بغثت لآتمم19 مکارم الاخلاق.5 و آمر فرموده
~~که: تخلقوا بآخلاق الله9 پس همچنانکه علم دین فرض و متحتم است حکمت عملی و تهذیب
~~اخلاق نیز واجب ولازم باشد.
~~بیت:
~~به حکمت، کام دل حاصل توان کرد   به حکمت، حل هر مشکل توان کرد
~~و خکما گفتهاند19 آدمی را سه قوت است که مساوی17 افعال و آثارند: یکی قوت
~~نطقی که آن را نفس ملکی گویند و آن مدرک معقولات و ممیز صلاح و
# اداست. از18 افراط آن19 شیطنت و شرارت خیزد و از تفریط بلالت20 و

PageV01P070

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0011.png)

~~حماقت، و از اعتدال1 حکمت2. دوم قوت شهوی ک   ه جذب منیافع و ملاذ3 از اواست و
~~آن را نفس بهیمی خوانند. از4 افراط آن حرص و ناپاکی و بیحیایی متولد شود، و از
~~تفریط آن سستی و نامردی و بی حمیتی، و از اعتدال5 عفت1. سیم قوت غضبی7 که مبداء دفع8 مضار
~~و تسلط و ترفع است و آن را نفس سبعی9 نامند. از افراط آن10 عجب و کبر11 و جهل
~~حادثگردد، و از تفریط12 مذلت13 و خواری و بیچارگی، و از اعتدال17
~~شجاعت. و هرآدمی که به دستیاری عقل و حکمت، نفس15 بهیمی12 و سبعی را
~~مقهورسازد و به کمال انسانی برسد و به فضایل اخلاق موصوف گردد و طبیعت او میل به علوم و
~~معارف و آداب کند و آیینهآ دل را از کدورات17 جسمانی ظلمانی و محبت دنیای فانی صافی سازد، هر
~~آینه نور الهی براو تابد و به18 مجاورت ملاء اعلی رسد29 و از مقربان حضرت صمدی شود20 و تا آبد
~~در خطیرهآ قدس قرار گیرد.
~~قطعه:
# آدمی زاده21 طرفه22 معجونی است   از22 فرشته سرشته وازحیوان26
# گر کند میل این، شود کم25 ازاین   ورکند میل آن، شود به21 از ms007 آن

PageV01P071

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0012.png)

# حکایت: در تفسیر ابوالفتوح مذکور است که روزی1 موسی علی نبینا2 و علیه، به مناجات میرفت
~~گذار3 وی5 به ویرانهای5 افتاد2، نالهای به گوش او رسید، قدم در آن ویرانه7 نهاد، درویشی را دید که
~~نفس نفیس خود را به حلیهآ علم و عمل آراسته و از ماع غرور دنیای دنی اعراض کرده و حلقهآ حب
~~الدنیا راس کل خطیثه86 در گوش هوش کشیده و دامن همت از غبار تعلقات اغیار افشانده خاک
~~ویرانه9 را بستر ساخته و خشتی10 زیر سر11 گرفته و عورت خود را به پلاسی12 پوشیده و بدین مقال
~~مترنم گشته13 که: الهی تری غربی و وحدتی و تعرف ففری وفاقتی.6 موسی این
~~حالت14 را مشاهده کرده15 به مناجات رفت و بعد از عزیمت12 انصراف خطاب آمد که: یا17 موسی
~~پیغام آن درویش نگذاردی18 و سخن او را به عرض19 نرسانیدی20. موسی (6) گفت21: بار خدایا تو
~~عالمی، حکایت وحدت و وحشت میگفت22 و شکایت23 فقر و فاقه می کرد24. از حضرت عزت ندا

PageV01P072

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0013.png)

~~نیستی من جلیس توأم1، تو فقیر نیستی من وکیل توأم، موسی در حین مراجعت بر بالین
~~درویش بنشست و پیغام حق تعالی2 بدو3 رسانید درویش گفت،: یا کلیمالله مرا
~~درویش بنشست و پیغام حق تعال
~~مرتبهآ آن هست5 که خدا2 حدیث من شنود و جواب دهد7، نعرهای بزد و جان به
# ان9 قوم آمد واحوال0
~~جان آفرین سپرد. موسی جهت8 تکفین و تدفین او به میان9 قوم آمد و احوال10
~~. باز گفت و11 با اشراف12 بنی اسرائیل جهت دفن او متوجه ویرانه شد13 پلاس و
~~خشت را دید18 و درویش را ندید15 در جست و جوی او متحیر گشت12 جبرئیل آمد و گفت: خدا17
~~میفرماید18 این درویشی بود که شیطانش در دنیا طلب کرد و نیافت19، ملکالموت در وقت نزعش
~~طلبید20 و نیافت، نکیر و منکرش در قبر جستند21 نیافتند، رضوان در بهشتش طلبید نیافت، مالک در22
~~دوزخش جست23 ms008 نیافت28، موسی گفت25 بار خدایا پس کجا شد9؟ خدای
~~تعالی27 فرمود28: دوست نباشد29 الا نزدیک20 دوست فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر.6

PageV01P073

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0014.png)

# هست مخصوصان درگاه الهی را بسی   حالهای بوالعجب کان در1 نمی یابد کسی
~~مقالهآ اول: در اخلاق حسنه2، و در آن بیست و یک باب است:
~~باب اول در عفت، باب دوم در شجاعت، باب سوم در عدالت، ودر آن ده خصلب است. خصلت
~~اول در انجاح حاجات، خصلت دوم دراحسان، خصلت سوم در اجتناب از بدی با نیاکتان، خصلت
~~چهارم در رفع بدی دیگران3 از رعایا، خصلت پنجم در فرمانروایی، خصلت ششم تیقظ5 و بیداری،
~~خصلت هفتم در حلم و وقار، خصلت هشتم در عفو، خصلت نهم در تدبیر و مشاورت، خصلت
~~دهم در اختیار مؤانست اخیار2 و اجتناب از مصاحبت اشرار. باب چهارم در سخاوت، باب پنجم در
~~توکل، باب ششم در اخلاص، باب هفتم در رضا، باب هشتم در صبر، باب نهم در شکر، باب دهم
~~در قناعت، باب یازدهم در صدق، باب دوازدهم در تواضع، باب سیزدهم در حیا، باب چهاردهم در
~~وفا وحن7 عهد، باب پانزدهم در حسن خلق، باب شانزدهم در رفق و مدارا، باب هفدهم در علو
~~همت، باب هیجدهم در ادب، باب نوزدهم در امانت و دیانت، باب بیستم در کتمان آسرار، باب
~~بیست و یکم در نطق و سکوت.
# باب اول: در عفت
~~و آن تقوی و پرهیزگاری است و تقوی8 اتیان به اوامر و اجتناب از نواهی است9 و امیرالمؤمنین
~~(ص)10 فرموده11: متقی آن باشد که اگر جملهآ اعمال او12 از روی مثل بر طبقی نهند و سرپوش از
~~روی آن13 بردارند و بر جهانیان عرض کنند، بر آنجا چیزی نباشد که او را از آن شرم باید داشتن15.
~~بیت:

PageV01P074

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0015.png)

~~و حکما1 گفتهاند: عفت2 آن است که نفس بهیمی3، مطیع نفس ملکی باشد8 و تصرفاتش به حسب
~~رای او9 بود و از تعبد هوا ms009 و استخدام2 لذات7 فارغ ماند و در کلام مجید وارد است: وتهی النفس عن
~~الفوی فان الجنة هی الماوی 4. و رسول (ص)8 میفرماید9: آفه الدین الهوی و10 امیرالمومنین
~~(ص) فرموده11: آلهوی یهوی الی آسفل سافلین.
~~بیت:
# سر زهوا تافتن از سروری است   تری هوا، قوت پیغمبری است
# گر نفسی نفس به فرمان تواست   کفش بیاور که بهشت آن تواست
~~و عفت از اصول فضایل خلقیه12 است و سخاوت و قناعت و حیا و وقار و صبر و رفق و امثال اینها
~~از انواع مندرجه در تحت جنس عفتاند و در قرآن مجید وارداست13: ان اکرمکم عند الله أتقکم176. و
~~امیر المومنین15 (ص) فرموده: آفضل الآعمال العفاف11.
~~بیت:   شهوت و خشم، آفت خردند
# ز عفوت و صفوت17، آلت خردند
# سربه حکم خدای خویش درآر18.   تا مگر آدمی شود19 یکبار
~~ر از فواید عفت و تقوی به حکم من اغتصم بالله بتقویه عصمه الله یکی آن است که اگر مثلا20 آسمان
~~سرنگون شود و طبقات زمین زیر و بالا گردند، خدای تعالی متقی را از آن بلیه و جمیع بلیات
~~محفوظ دارد.

PageV01P075

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0016.png)

~~حکایت: در عدة الداعی روایت است1 و مضمونش این است2 که در زمان قدیم3 بنی اسرائیل را9
~~پادشاهی بود جهاندار کامکار که صیت5 ابهت و کامکاری2 و آوازه معدلت و شهریاری او در اطراف و
~~اکناف عالم سایر7 بود و ذکر عظمت و جهانداری او چون8 نیر آعظم در نصف النهار ظاهر9.
~~نظم:
~~فریدون حشمتی، جمشید جاهی   سکندرشوکتی، دارا پناهی10
# زعدلش چون رخ خوبان مهوش   به یکجا11 جمع گشته آب و آتش
~~روزی او را جهت12 انجاح بعضی مآرب و مطالب، به
~~ارسال معتمدی عاقل12 عالم به طرفی12 ضرورت
~~افتاد10، به قاضی19 مشاورت فرمود17 گفت: من به کسی وثوق ندارم که این نوع18 مهم19 را شاید مگر
~~به برادر خود، و برادر او20 زنی جمیله داشت21 که به حسن، آفت27 دوران13 و به لطف28 آرام جان
~~جهان25 و ms010 نادرهآ زمان بود.
~~نظم:
# به چهره چو آتش به عارض چو آب   فروزانتر از ماه و از آفتاب
# زابرو کمان کرده وازغمزه تیر   به تیر و کمان کرده صد دل اسیر

PageV01P076

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0017.png)

~~نظم:
# دیده فرو بسته زکار جهان   گشته پس پردهآ عصمت نهان
# آینه نادیده جمالش زدور1   بوده2 زهمراهی سایه نفور3
~~پادشاه، برادر قاضی5 را طلب کرد و مهم مذکور5 بدو1 تفویض فرمود7 و او بعد از قبول، قاضی8 را
~~کفیل مهمات زن خود ساخت تا در قضای حاجت او مساعی جمیله9 به تقدیم رساند و روانه10 شد،
~~قاضی11 چون جمال عالم آرای12 عفیفه12آ جمیله18 مشاهده کرد15 مرغ دلش به
~~دام14 او مقید شد و چندانکه حلقهآ وصال جنبانید، در ملاقات گشاده نشد و هرچند
~~افسون17 و افسانه به18 کار کرد مفید نیفتاد و بعد از ناامیدی چنانچه19 سیرت
~~بدنفسان باشد20 بدو گفت21: اگر سر به وفای من فرو نمیآری22 به ملک عرضه میکنم23 که
~~تو28 زنا کرده ای و تورا رجم مینمایم25، مستوره گفت: هرچه خواهی بکن،
~~ضی"2 چون دید که کار به جایی نمیرسد به موقف عرض ملک27 رسانید
~~که نزد من ثابت28 و محقق است که زن برادر من زنا کرده، ملک به سخن قاضی24 به رجم او امر

PageV01P077

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0018.png)

~~کرد1. قاضی2 نامسلمان، مستورةآ بی جریمه3 را از خانه بیرون آورد5 و در حفرهآ رجم کرد5 بعد از
~~إنقطاع أمید حیات از9 او به مکان معهود7 معاودت نمود8 و مستوره9 را هنوز رمقی از
~~زندگی مانده10 بود، چون شب درآمد11 خود را از حفره12 بیرون آورد13، به هر طریق که بود از
~~شهر بیرون رفت، چون پارهآ راه طی کرد18 به دیر عابدی رسید و بر در دیر ساکن شد.
~~صباح چون عابد در دیر گشود15 زنی را دید مجروح و خسته19، بر بستر هلاک17 افتاده، ازاو
~~تفحص احوال نمود، مستوره کیفیت حال را چنانچه18 بود باز نمود، عابد را بدو19 رحم
~~آمد و20 و ms011 را در دیر راه داد و به مداوات21 او مشغول گشت22 و بعد از آندمال جراحات23 او24
~~دایگی طفلی25 که عابد را بود بدو داد22 و عابد را وکیلی نیز27 بود متسلط28 که
~~مهمات عابد ازاو مکفی میشد29، بر جمیله20 عاشق و مفتون گ   شت21 و

PageV01P078

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0019.png)

~~مکررا1 ازاو به افسون و نیرنگ2 طلب وصال نمود3 به جایی
~~مکرراا ازاو به افس
~~نرسید خواست که در حق او عذری4 کند و مکری
~~اندیشد. بدو5 گفت: اگر1 با من یار نمیشوی7 در قتل تو سعی مینمایم و انجام
~~کار تو به گشتن میرسانم8، مستوره گفت: هرچه خواهی بکن9، وکیل عابد آن10
~~طفل11 را شب12 به قتل آورد13 و صباح17 به عابد گفت: که تو15 فاجره ای را آورده
~~ای وپسر12 طفل خود17 بدو سپردهای18 لاجرم پسر تورا به قتل آورد19 وامثال این حرکات شنیعه
~~از2و بدیع نباشد21، عابد احوال ازاو بپرسید22 قصته چنانچه23 بود باز نمود و گفت:
# هر دم زمانه داغ غمم25 بر جگر نهد   یک داغ نیک ناشده داغی25 دگر نهد
# مر داغ کآورد قدری رو به بهتری   آن داغ را گذارد و29 داغی بتر27 نهد
~~عابد گفت:28 راست می گویی لیکن29 بودن تو در اینجا مصلحت نیست. بیست دینار زر بدو داد و
~~اورا شب از دیزا بیرون کرد چون روز شلا به دمی رسید و2 مردی را دید کهآ بر دار بسته بودند،

PageV01P079

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0020.png)

~~متفحص1 احوال او شد2 گفتند: بیست دینار قرض دارد3 و رسم این مردم5 این است5 که هر که دینی
~~داشته باشد9 او را بر دار بندند7 اگر ادا نمود8 خلاص است9 والا صلب را مهیا است10. مستوره بیست
~~دینار18 که داشت داد و12 او را از صلب خلاص ساخت13، مرد چون حال بدان16 منوال دید به
~~متوره گفت: چون تو15 مرا از صلب و قتل نجات دادی12 تا زندهام تورا بندهام17 و از خدمت
~~تو جدا نمی شوم.18 به مرافقت یکدیگر ms012 روی19 به راه آوردند تا20 به کنار21 دریا24 رسیدند،
~~چمعی از تجار23 دیدند که دو کشتی جهت سفر24 مرتب ساخته بودند25، مرد مستوره28 را
~~گفت: تو هم اینجا قرار گیر27 تا من28 بروم و از29 جهت تو طعام بیاورم20 چون نزد تجار31 رسید
~~گفت: در کشتی شما چه چیزاست؟ گفتند: جواهر و امتعه و عنبر23 و اشیاء نفیه3، گفت: با من

PageV01P080

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0021.png)

~~چیزی هست که بهتر از مجموع اینها است1، گفتند: چه چیزاست؟ گفت: کنیزکی است2 که مثل او به
~~حسن3 صورت و9 سیرت کسی5 ندیده. گفتند: با ما بیع کن، گفت1: میکنم7 به شرط آنکه بعضی از
~~شما به مشاهدهآ او روند8 و با او حدیث بیع و شرا ننمایند9 و چنانچه او نداند با شما بیع کنم10 و بعد
~~از آنکه من از نظر شما18 غایب شوم او را اعلام کنید و تصرف نمایید، به همین قرار دادند و بعد از
~~مشاهده12 پسندیدند و به ده هزار دینار خریدند و مرد تمن13 را تصرف نموده15 از نظر ایشان غایب15
~~شد19، تجار17 جمیله را گفتند18: تورا از خواجهآ تو خریدهایم19 برخیز20 و در کشتی نشین،
~~مستورة بیچاره به ضرورت در کشتی نشست و گفت:
# چه طالع باشدم کز آسمان هر کاروان غم   که آید بر زمین جز بر دل من بار نگشاید
~~و چون بعضی از تجار با بعضی بدگمان بودند21 او را در کشتی جواهر و آمتعه نشاندند و خود22
~~در کشتی دیگر قرار گرفتند و روانه شدند. اتفاقا بادی عظیم وزید23 و کشتی که در آن تجار بودند24
~~غرق شد25 و کشتی که در آن امتعه و جواهر28 و جمیله27 بود28 سالم به جزیره ای رسید. مستوره زمام

PageV01P081

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0022.png)

~~کشتی را بر درختی بست1 و از کشتی بیرون آمد و2 در آن جزیره مسکن ساخت. خدای تعالی به3
~~پیغمبری که در میان5 بنی اسرائیل بود وحی فرمود که نزد آن5 پادشاه رو و21 بگو7 در ms013 فلان8 جزیره
~~شخصی است9 و خدای10 تعالی میفرماید11: که تو و12 هر که در مملکت تواست نزد او روید و گناه
~~خود را13 براو عرض کنید18 و ازاو غفران16 طلب نمایید12 که مغفرت او مغفرت من است17. ملک با
~~اهل مملکت18 متوجه آن19 جزیره شدند20 عورتی را21 دیدند برقع22 انداخته، اول ملک پیش رفت و23
~~گفت8: این قاضی نزد25 من آمد و گفت24 زن برادر من زنا کرده قبل27 از آنکه به بینت28 بر من
~~واضح شود29 حکم به20 رجم او31 کردم، اکنون32 از آن خایفم که مبادا23 حکم به غیر حق کرده
~~باشم و24 التماس مغفرت دارم، مستوره گفت : غفرالله لک، ملک نزد او بنشت. بعد از آن شوهر

PageV01P082

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0023.png)

~~او1 پیش آمد و گفت: من2 زنی داشتم ضالحه و3 به حکم ملک از پیش او رفتم8 و بعد از
~~مراجعت، برادر من گفت او را به سبب زنا رجم کردند5، من ازاین خایفم که مبادا
~~در حق او تقصیری1 کرده باشم7، طلب غفران میکنم8، مستوره گفت: غفرالله لک، او نیز هم9 آنجا
~~بنشست. بعد از آن قاضی0 پیش آمد و احوال خود و مستوره چنانچه بود11 بازنمود12و در
~~حضور ملک و جماعت13 به کذب و افتری و گناه15 خود معترف شد و مغفرت طلبید15، مستوره
~~گفت: غفرالله لک، و به شوهر12 گفت: بشنو که چه میگوید.17 بعد از آن عابد پیش آمد و
~~گفت: آن زن را من شب18 از دیر بیرون کردم، میترسم که ناگاه او را به سعی هلاک
~~کرده19 باشد و20 طلب مغفرت21 میکنم، مستوره گفت: غفرالله لک. بعد از آن وکیل عابد پیش آمد و
~~قصه خود عرض کرد22، گفت23: طفل عابد را من کشتم و بر آن زن افتری28 بستم25 و طلب مغفرت
~~می نمایم21، مستوره عابد را گفت: بشنو که چه میگوید و27 گفت: غفرالله کک. پس مرد مصلوب28
~~بیش آمد و29 احوال خود و مستوره را عرض داشت و التماس ms014 مغفرت نموذ مستوره گفت: لاغفرالله

PageV01P083

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0024.png)

~~لک1. پس شوهر3 را پیش طلبید3 و گفت: منم زن تو8، این5 که شنیدی قصهآ پر غصه من است2 آنچه
~~من از مردم دیدم من بعد با7 کسی اختلاط8 نخواهم کرد9 و ازاین جزیره بیرون نخواهم آمد و دراین
~~مقام تا زندهام10 به عبادت خدا مشغول خواهم بود.11 کشتی و هرچه12 در کشتی12 بود بدو
~~واگذاشت18 و او را با پادشاه و سایر مردم روانه ساخت15 و خود منزوی شد و به برکت تقوی از
~~شداید عظیمه مثل رجم و تهمت وکیل عابد و بندگی تجار12 نجات یافت و
~~رضا17 و مغفرت او مقرون به رضا و مغفرت خدای18 تعالی گشت.
# باب دوم: در شجاعت19
# شجاعت، صرف قوت غضبی است از مقتضای هوای نفس به مقتضای شرع و عقل در مخاصمات
~~و20 مخالطات با مردم، و آن وقتی متحقق میشود21 که نفس22 سبعی اطاعت و انقیاد نفس ملکی نماید
~~و در امور اقدام به حسب رای او کند و آن از اصول کمالات خلقیه23 است و حلم"2 و ثبات و تواضع
~~و تحمل و حمیت و بلند همتی از انواع جنس شجاعتاند. و شجاع آن را گویند که حذر او از
~~ارتکاب امری قبیح25 شنیع زیاده22 از حذر انصراف حیات بود. و از شرایط شجاعت آن است که اقدام

PageV01P084

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0025.png)

~~در امور1 به محل خود و به مقدار حاجت و2 به وقت خود و به3 مقتضای مصلحت و حکمت نماید و
~~فکر در عواقب امور نکند، چنانچه5 امیرالمؤمنین صلوات الله علیه وآله9 می فرماید1: من کثر فکره
~~فی العواقب لم یشجع و از شداید و آلام و محن7 گریزان باشد8، و إذاحل9 القلدر بطل الخذر3 را10
~~نصبالعین خود ساخته از مرگ خایف نبود.
~~رباعی:
~~از مرگ حذر کردن دو روز سزا11 نیست   روزی که قضا باشد و روزی که قضا نیست
~~روزی که قضا باشد کوشش نکند سود   روزی که قضا نیست ms015 در آن مرگ روا نیست12
~~و فیالواقع تا مرد از سر جان نگذرد13 در معرکهآ مردان نامدار نشود و کار مردان16 نتواند کرد و توقع
~~شجاعت ازاو نتوان داشت.
~~بیت:
# عروس ملک کسی در کنار گیرد تنگ   که بوسه بر لب شمشیر آبدار نهد15
~~و هر که اثری از شجاعت و رجولیت در جبلت11 او مثبت باشد، هر آینه وقت ملاقات آفات نفس
~~خود را صیانت تواند17 کرد و اگر بد دلی و فرار18 به خود راه19 دهد بیشک اسیر20 مصایب و نوایب
~~گردد. و شجاعت چنانکه21 ستودهآ خلق است محبوب حق است. و رسول (ص)22 فرموده: ان الله

PageV01P085

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0026.png)

~~یحب الشجاعه1 ولو علی قتل حیة62. و امیرالمؤمنین (ص)3 فرموده: الشجاعه نصره حاضره و فضیلة
~~ظاهرة.9 و ثمرة شجرة شجاعت حصول مقاصد دین و دنیا است.و امیرالمؤمنین2 و قاتل المشرکین و
~~یعسوب الدین و وصی سیدالمرسلین7
~~شعر:
~~آنکه به تیغ دوسر، سرزتن عمرو کند   و آنکه به گرز گران، گردن عتر شکست
~~آب حسامش8 نشاند آتش یاجوج کفر   ضربت شمشیر او سد سکندر شکست
~~برمرخ اصحاب دین فتح شد ابواب فیض9   صولت بازوی او تا در خیبر شکست
~~یعنی: اسدالله الغالب10 علی ابن ابی طالب صلوات الله علیه و آله به یک ضرب11 شمشیر آبدار که
~~به شجاعت، بر ران عمرو نابکار زد، ثواب آن در میزان عدالت12 یزدان افزونتر از عبادت انس و جن13
~~بلکه از طاعت خلق زمین و آسمان آمد.19 و رسول15 (ص) فرموده: ضربة علی یوم الخندق افضل
~~من عباده الثقلین"و به روایتی دیگر: لضربة علی یوم الخندق احب الی من أعمال أمتی إلی یوم
~~القیامة.8
~~حکایت: در بلاد ماورالنهر درویشی مکن داشت که به قلت مال و کثرت عیال، پایمال دوران بود
~~و آثار فقر و فاقه از وجنات17 او عیان. و از ورق حرفت خود غیر از حرف18 الفقر سنواد الوجه فی
~~الدارین6 نخوانده بود. و از نتایج کار خود جز از کلمهآ ms016 کاد الفقر آن یکون کفرا* چیزی ندید19 عنایت

PageV01P086

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0027.png)

~~آزلی و لطف1 لم یزلی او را پسری2 کرامت فرمود3 که صبح سعادت از ناصیهآ او پیدا بود و آختر دولت
~~از جهبه او هویدا.
# همیون طلعتی،، فرخ جمالی   مبارک مقدمی، فرخنده فالی
~~که به یمن مقدم او کوکب هابط پدر، میل به اوج شرف نمود و به برکت وجودش آختر وبال او6
~~رو به اقبال آورد.7 روز به روز کار او در تزاید و تضاعف میبود و در تربیت و تمشیت پسر جهد
~~تمام و سعی ما لاکلام مینمود.8 لیکن پسر9 در ایام صبی10 با طفلان سخن از تیر و کمان گفتی و
~~بازی11 با سپر و شمیر کردی و در مکتب وقت تعلیم خط، گفت و گوی نیزه خطی داشتی و غیر از
~~حرف شجاعت و دلاوری از صفحهآ کاینات چیزی نخواندی و در سرحد بلوغ همیشه دست در گردن
~~شمشیر داشتی و نیزهآ بلند بالا12 را تنگ در آغوش کشیدی و با عروس مملکت و مخدرهآ سلطنت
~~عشق13 بازی نمودی، تا در شجاعت و جلادت و جرأت و رجولیت کار او به جایی رسید و مهم او
~~به غایتی انجامید که به نوک نیزه جانسوز خال از رخ ماه ربودی و به ناوک جگردوز، سر18 طایر را بر
~~فلک دوختی و از سهم تیرش زهره شیر گردون چاک15 شدی و از صولت گرز مرد افکنش گاو زمین
~~را دل در بدن لرزیدی.
~~نظم:
# نهادی اگر رایض عزم قهرش   به روز و غازین به پشت تکاور
# زسهم دم تیغ و گرزش12 کشیدی17   مه و مهر بر تارک خویش مغفر
# زآمد شد رمح و گرز گرانش8   زمین و زمان را شدی وضع دیگر19

PageV01P087

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0028.png)

# شدی در زمین شیر1 گردون گریزان   چو گاو زمین جانب چرخ اخضر
~~اتفاقا لشکری جهت2 تسخیر بلاد متوجه آن صوب شد و3 پادشاه آن حدود را به واسطهآ کنرت5
~~انصار و اعوان ایشان و ms017 عدد موفور و غلبه نامحصور، تاب مصادمت9 و1 قوت7 مقاومت با ایشان نبود.
~~به ضرورت به شیر سمرقند متحصن گشت8، لشکر بیگانه شهر را محاصره کردند و9 مهم به جایی
~~رسید که مردم شهو دست از جان شستند.10 پسر دلاور را حمیت رجولیت11 برآن داشت که12 از شهر
~~بیرون تاخت13 و به نیروی همت18 و شجاعت با ایشان در آویخت و به یک حمله جمله را درهم
~~شکست، بعضی را به تیغ بی دریغ15 در آورد و12 بعضی17 قرار بر فرار18 داده19 به مقتضای اذا طلع
~~الصباح ألطفی المصباح*، منهزم ومبتدد20 ومتفرق شدند.
~~بیت:
# گریزان شدند آن دلیران همه   چو از شیر غرنده آهو رمه
~~پادشاه چون حال براین منوال دید با لشکر خود از شهر بیرون آمد و در21 عقب
~~الشکر شکسته تاخت22 و بر ایشان مظفبر و منصور گشت23 و25 چون آن دلاوری20 از26 پسر

PageV01P088

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0029.png)

~~مشاهده کرد در تربیت و تمشیت1 او کوشید و2 سپهسالاری
~~لشکربدو4 تفویض فرمود5، و بعد از مدتی که ملک شربت کل نفس ذانقه الموت5 چشید و سر
~~در نقاب ازجعی الی ربک55 کشید. ارکان دولت چون آثار جلادت و6 مردانگی و علامات عدالت و7
~~فرزانگی در پسر دلاور مشاهده نموده بودند8 پادشاهی بدو9 قرار دادند و درویش زاده را10 به میامن
~~شجاعت خلعت همت11، به طراز سلطنت زینت یافت12 و اکثر ممالک آفاق را13 به تحت تصرف در
~~آورد.
~~بیت:   عروس ملک نسازد مگر به دامادی   که اول از17 گهر تیغ داد کاوینش
# باب سیم: در عدالت
~~عدل10 مساوات12 مرعی داشتن است در امور، به حیثیتی17 که مودی به کمال شود و مستلزم
~~فضایل نفسانیه بود و آن وقتی متحقق شود که نفوس ثلاثه به اتفاق یکدیگر قوت ممیزه را امتثال و
~~إنقیاد نمایند، به مرتبه ای که اختلاف هوا و هوس را در نفس مدخل نماند.18 و عادل کسی را گویند
~~که امور نامتساویه19 و نامتناسبه را مساوات و مناسبت ms018 دهد و از اخلاق و خصال ملوک هیچ خصلتی
~~اشرف20 از عدالت نیست که نتیجهآ برکت آن در جهان شایع است و ثمرهآ آن به خاص و عام
~~متعدی21.

PageV01P089

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0030.png)

# گردن عقل از هنر آزاد1 نیست   هیچ هنر خوبتر از داد نیست
# داد کن از همت مردم بترس2   نیم شب از بانک تظلم3 بترس
# هر که دراین خانه شبی داد کرد   خانهآ فردای خود آباد کرد
~~و در کلام مجید وارداست : وآقسطوا ان الله یحب المقیطین.56 و رسول الله (ص) فرموده: عدل
~~ساعهآ خیر من عباده ستین سنه 66 و به روایتی دیگر: عدل ساعهآ یعدل عبادة سبعین سنه7 655 و
~~بالعدل قامت السموات والآرض. 550
~~نظم:   عدل کن زآنکه در ولایت دل   در پیغمبری زند عادل
# شاه عادل بود به ملک اندر   نایب کردگار وپیغمبر
~~و پادشاه را سزاوار آن است که ده خصلت، شعار و دثار خود سازد و از آن عدول نفرماید9 تا به
~~وسیله آن اذخار نیک نامی و جذب منافع جهان پناهی1 و کسب سعادات دو جهانی1 تواند کرد:
~~خصلت اول: انجاح12 حاجات است. پادشاه را صواب آن است که انتظار اریاب حاجت بر درگاه
~~خود حقیر نداند و حاجت حاجتمندان را در نقاب تعویق ندارد13 و قضای حاجات12 را فوزی عظیم
~~داند و تا مومنی را حاجتی باشد به هیچ عبادت15 نافله مشغول نشود، که گزاردن حاجت مومن از
~~همه9 فاضلتراست. و رسول (ص)17 فرموده: من کان فی حاجه آخیه المؤمن کان الله فی حاجته و من
~~قضی لآخیه المسنلم18 حاجهة کان کمن خدم الله تعال عمره

PageV01P090

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0031.png)

# بیت:
# چند روزی زقوی دینان باش   در پی حاجت مسکینان باش
# شمع شو، شمع که خود را سوزی   تا بدان بزم کسان افروزی
# خاطر از دایه1آ خود خالی کن2   زین هنر پایه خود عالی کن3
~~حکایت: مروی است از عبدالله عباس قدس سره که امام حسن (ص) در مسجدالحرام.
~~معتکف بود، در محل طواف ms019 شخصی نزد او5 آمد و گفت: یا بن رسولالله فلان کس را مبلغی در
~~ذمت2 من است و ارادة حبس من کرده، امام علیه السلام گفت7: نزد من مالی حاضر نیست که از
~~جهت تو ادا کنم8، گفت: در استخلاص9 من سخنی بگو، امام طواف قطع نمود10 و نعلین در
~~پای مبارک کرد11 تا بیرون رود12، من گفتم: یابن رسول الله مگر اعتکاف13 فراموش کردهاید؟16
~~امام فرمود: فراموش نکردهام لیکن از15 رسول الله (ص) شنیدم که گفت19: من قضی آخاه
~~المؤمن حاجه کان17 کمن عبدالله عزوجل تسعة الااف سنهصانما18 نهاره قانآما لیله. وبه
~~. روایتی دیگر: من سعی فی حاجةاخیه المسلم فکانما عبدالله عزو جل تسعة الاف سنه صائما
~~نهارهآ قائما لیله519

PageV01P091

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0032.png)

# گوش بر قصهآ محتاجان دار   کار حاجت طلبان زود1 برآر
# تا بود حاجت حاجتمند   نیست خوش طاعت دیگر چندان2
~~حکایت: شنیدهام که شبی3 درویشی از درویشان عالیشان با مریدان حقیقت دان در خلوت
~~خاص صحبتی گرم داشت و سخنی چند در حقایق و معارف می پرداخت و در آن حالت می گفت.
~~نظم:
# چنان خوش خلوتی دارم که خود هم نیستم محرم
~~برو ای عقل نامحرم که امشب با خیال اوچنان خوش خلوتی
~~در آثنای2 محاورات و مکاملات ایشان ترکی آجنبی فجاءت7 در آن مجلس حاضر شد، درویشان
~~چون زلف مهوشان، از آمدن او درهم و8 پریشان شدند و به ضرورت با او در ساختند تا روغن چراغ
~~رو به نقصان آورد9 و نزدیک انطفاء10 چراغ شد، شیخ به یکی از خادمان اشارت کرد11 که در
~~آوردن روغن12 تعللی نما، شاید که این مرد13 از صحبت ما دور شود، مرد ترک به فراست
~~دریافت18 آب به عوض روغن در چراغ ریخت، چراغ15 مشتعل شد و مجلس19 منور
~~گشت. حاضران ازاین27 صورت تعجب نمودند، درویش18 مرد ترک را19 در بغل
~~گرفت و عذرها خواست و نوازشها کرد20 و از کیفیت حال21 تفحص نمود، ترک23 گفت: من
~~مدتی از ms020 مقربان پادشاه بودم و کار من انجاح مآرب و مطالب درویشان و

PageV01P092

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0033.png)

~~عج   زه و مساکین1 بود و2 حاجت ایشان از من مکفی میشد3 به وسیلهآ آن
~~خدمت این مرتبت یافتم.
~~خصلت دوم*: احسان است. و احسان2 نیکوکاری است با خلق خدا به موضع خود و در قرآن7
~~مجید وارداست8: إن الله لا یضیع آجر المحسنین والله یحب المحسینین90. وحضرت
~~رسالت10 (ص) میفرماید11: آلانسان عبید الإحسان. 53 و امیرالمومنین (ص) فرموده : آلایخسان راس
~~الفل والاحسان یقطع السان * *125
# هر که کردی به جای13 او احسان   مال دادی و مرد بخریدی16
# هم ضمیرش به مهر پیوستی   هم زبانش زهجو ببریدی
~~حکایت: آوردهاند که حسان ثابت15 در زمان جاهلیت، هجو حضرت رسالت12 (ص) گفته بود17
~~حضرت به قطع زبان او امر فرمود. یکی از اصحاب خواست تا18 او را به موضع سیاست رساند و
~~زبان او را قطع کند19 در راه با امیرالمؤمنین20 ملاقات نمود21 و کیفیت حال به موقف عرض رسانید،
~~امیرالمؤمنین23 حسان را از دست او ستد23، و بدین26 قطع25 نمود که خانه ای در بهشت به یکی از

PageV01P093

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0034.png)

~~انصار فروخت و آن مقدار زر گرفت که از حساب بیرون بود و به حسان موهبت فرمود1. حسان چون
~~آن احسان دید از سر اخلاص مسلمان گردید2 و به صدق تمام مداح خاندان شد3 و این شعر4 از
~~جمله مدایح اوست:
# قیل لی قل لعلی مدحا   ذکره یحمد نارا موصدة4
# قلت لا أقدم فی مدح امرء   حار ذو اللب الی آن عبده6*
# والنبی المصنطفی قال لنا   لیلة المعراج لما صعده**
# وضع الله بظهری یده   فاحس القلب قدان یرده ***
# و علی واضع آقدامه   فی محل وضع الله یده
~~و ماحصل مضمونش به فارسی این است:
~~در شب آسری زروی مرحمت یزدان پاک   دست قدرت را به دوش سید بطحا نهاد
# حضرت شاه ولایت را به بین قدر و شرف کز سر تمکین به جای دست قدرت پا نهاد5 ms021
~~و بیاید دانست که هر تخمی که در مزرعه2 عمل بکارند بسی بر نیاید که بر آن بردارند، پس هر که
~~طلب نیکومی دارد باید که به جز7 تخم نیکی نکارد،و هر که شجرة طیبهآ نیکی در زمین دل8 بنشاند
~~ثمره آن در هر دو جهان نیکی ستاند9 واین عک10 بالعکس.
~~بیت :
# نیک و بد ملک به کار تواند   در بدو نیک آینهدار تواند
# کفش دهی باز دهندت کلاه   پرده دری پرده درندت چو ماه
~~حکایت: آوردهاند که یکی از ملوک11 بغداد غلامی داشت خورشید روی12 مشک موی13 که بهحسن
~~صورت و سیرت بی نظیر بود، و در هر بند مویش صد دل اسیر و16چون قابل تربیت بود مقبول طبع

PageV01P094

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0035.png)

~~ملک1 شد و او را به فرزندی خود قبول نمود2 و چون او را بسیار دوست داشتی یک نفس3 از خدمت
~~خود8 جدا نگذاشتی.5 اتفاقا روزی ملک2 به رسم تفرج به کنار7 دجله رفته بود، از قضای الهی غلام
~~در آب افتاد و آب او را در ربود و8 از نظر مردم غایب ساخت، و9 چندانکه سیاحان10 و ملاحان در
~~جستن او سعی بیشتر کردند کمتر یافتند، همانا از تموج آب در11 مرور12 دهور بر13 کنار
~~دجله حفره ای پیدا شده بود، پسر چون به حوالی حفره رسید بیاختیار در حفره افتاد وآنجا16
~~بماند وکس15 را ازاین حال خبر"1 نه17. القصه قصه18 ملک19 به جایی رسید که از
~~فرقت20 پسر بیصبر و آرام شد و بیم آن بود21 که دیوانه شود، ملاحان را طلبید و
~~تهدید22 و23 وعید نمود و28 به هر طریق که توانست25 مبالغه در باب پیدا کردن21 غلام کرد
~~و گفت: هر که او را پیش من آورد27 اگرچه مرده باشد28 هزار درهم بدو دهم.29 ملاحان به
~~اطراف و اکناف دجله به سباحت30 شتافتند تا بعد از هفت روز پسر را در آن حفر

PageV01P095

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0036.png)

~~یکی از ایشان پیش ملک1 آمد و گفت: اگر ms022 او را زنده بیاورم چه2 میدهی؟ گفت: پنج هزار
~~درهم بدهم. ملاحان پسر را پیش ملک آوردند3، آنچه قبول کرده بود داد5 و از ملاقات او بسیار
~~متبهج و مسرورگشت1، گفت7 اول طعام حاضر کنید تا پسر بعد از هفت روز طعامی تناول
~~نماید98. پسرگفت: من سیرم. ملک10 گفت: مگر از آب دجله سیر شدهای؟ پسرگفت: من هر روز چند
~~قرص نان11 می دیدم12 که بر روی آب میآمد13، یک دو قرص از آن می گرفتم و تناول مینمودم و بر
~~هر"1 قرص نان نوشته بود که15 محمد الاسکاف. ملک19 به احضار محمد17 مبالغه نمود18، او را حاضر
~~کردند19 و کیفیت20 استفار نمودند28، گفت: من به سبب آنکه شنیده بودم که22
~~تو نیکویی کن"2 و در دجله انداز   که ایزد در بیابانت دهد باز24
~~چون نیکی25 دیگر مرا29 میتر نبود27 یکال است که هر روز چند قرص نان در آب میانداختم28
~~و متظر جزای آن میبودم29. ملک گفت تا30 یک قریه از قرای بغداد به ملکیت بدو دادند23 و براو مسلم

PageV01P096

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0037.png)

~~داشت1 و به واسطهآ احسان و نیکوکاری در اندک مدت متمول و محتشم2 گشت. آحسن اذا کان امکان
~~ومقدرة فلن یدوم علی الاحسان إمکان3
~~بیت:   هر که به نیکی عمل آغاز کرد   نیکی او روی بدو باز کرد
~~خصلت سیم: اجتناب از بدی است با نیکان. و همچنانکه به حکم هل جزاء الإحسان الا
~~الإحسان * * نیکی را نیکی جزا است5، به مقتضای من عمل سییة فلایجزی إلا مثلها* * بدی را نیز
~~مکافات بدی7 مهیا است. و یقین است که هر که دیدهآ اعتبار بگشاید و سر آیت8 فمن یغمل مثقال ذره
~~خیرا یره و من یعمل منقال ذرةشرا یره در دل او سرایت کند، او را شبهه در معنی مکافاتنماند.
~~بیت:
# جهان آینهآ عدل است شاید   که هر چیزی که بیند وانماید
# چو بد کردی مشو ایمن زآفات   که واجب شد طبیعت را مکافات
~~حکایت: اسکندر در ms023 امضای احکام بی مشاورت ارسطو شروع9 نمیکرد، و بیرای او در آوامر و
~~نواهی مدخل نمینمود. همانا10 روزی به خلاف عادت و حکمت11، حکمی12 ازاو به نفاد
~~رسیده3 بود، ارسطو چون18 آن را شنید تغیر کرد15. اسکندر را قوت غضبی مستولی شد و16 به ارسطو
~~گفت: تو مخالفت حکم ما17 میکنی و تغیر در حکم من مینمایی18، نمیترسی که تورا به قتل

PageV01P097

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0038.png)

~~آورم1 یا عضوی از اعضای تو3 قطع نمایم3. ارسطو گفت: نمیتوانی زیرا که کسی دیگر هست که در
~~تو متصرف است چون من کسی را نگشتهام و5 عضوی از اعضای کسی به غیر حق قطع
~~ننمودهام و بدی نکردهام، او نگذارد که از تو بدی به من برسد. بلی2 توانی7 که یک هفته مرا محبوس8
~~سازی9، چه برای من تو10 کسی را11 محبوس کردی12، بعد از آن بر من واضح شد که به
~~غیر13 حق بوده18 مدتی است15 که منتظر مکافات آنم.
# هر که او نیک میکند یا بد   نیک و بد هرچه12 میکند یابد
~~حکایت: آوردهاند که در خطهآ سبزوار پادشاهی بود متغیظ17 و هوشیار که رای عالم آرایش شمع
~~شبستان مملکت بودی و فکر صواباندیش او به یک تأمل، هزار عقده مشکل گشودی.
~~نظم:
# چو رأی خرده دان در کار بستی   به یک تدبیر صد لشکر شکستی
~~لیکن چون قوت غضبی او بر نفس ملکی18 مستولی بود18، پا از جاده عدل و احسان بیرون نهاده20،
~~دست تعدی و تسلط دراز کرده بود، هم لشکر از بیداد او راه گریز جته بود21 و هم رعیت از تعدی
~~او دست از جان شته. اتفاقا روزی22 عنان عزیمت به صوب شکارگاه انداخت23، چون مراجعت
~~نمود منهیان را24 امر کرد تا منادی زدند25 که: ای کافهآ آنام از خاص و عالم بدانید که آینهآ دل ماتا

PageV01P098

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0039.png)

~~امروز از غبار ظلم و بیداد بینور شده بود و دیدهآ ادراک از مشاهدهآ جمال1 عدل و داد محروم و ms024
~~مهجور گشته و2، بعد الیوم در دادگستری و رعیت پروری ثابت قدم خواهیم بود.3 رعایا و لشکریان به
~~مژده8آ باران رحمت بی دریغ پادشاهانه5 چون سبزهآ بیصفا2 که در خشک سال بلا از تف سموم عنا و
~~حدت حرارت هوا پژمرده باشد سرسبزی از سر گرفتند، و7 چنان شد که به یمن معدلتش، گنجشک
~~در خانهآ چشم باز آشیان یافت8 و گوگرد از صولت آتش آمان9. یکی از محرمان جریم سلطنت در
~~محل فرصت از کیفیت این10 حال سوال کرد، فرمود11 که: من آن روز که12 به
~~شکار رفته بودم دیدم که سگی در عقب13 خرگوشی دوید و استخوان پایش15 به دندان خایید10،
~~فیالحال پیادهای سنگی12 انداخت و پای آن سگ17 شکست18 و پیاده هنوز چند گام19 نرفته بود که
~~اسبی20 لگد بر پای او زد و بشکست21 و آن22 اسب هنوز قطع مسافت اندی راهی نکرده بود3 که
~~پایش به سوراخی فرو رفت28 و بشکست. من25 چون از آثار دوران فلک واقف گشتم و22 از آلام
~~نیران درک27 خایف بودم28 درخت ظلم و بیدادآ از زمین دل 2 برکندم و نهال عدل و داا در روضهآ جان
~~و حدیقه22آ جنان نشاندم.

PageV01P099

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0040.png)

~~خصلت چهارم1: رفع بدی دیگران است از رعایا2. پادشاه عادل باید که به همین قانع نشود که
~~خود ظلم و ستم3 نکند و بدی و تعدی نفرماید بلکه مضمون5 آلملک یبقی مع الکفر ولایبقی مع
~~الظلم را نیز منظور نظر اشرف فرماید و چنان سازد که هیچ کدام از مفسدان و متعدیان دست
~~تعدی و تسلط دراز نتوانند کرد و پا1 از دایرهآ عدالت و نصفت7 بیرون نتوانند نهاد و بر رعایا زور
~~و زیادتیی نتوانند کرد8 که ظلم ایشان همان ظلم پادشاه است و این صورت جزبه1
~~اقامت حدود و10 نشر سیاست میتر نشود11 که ملوک، جباران متمرد را به سیاست مطیع و منقاد
~~گردانند و مفسدان و متعدیان را بدان منزجر و مستأصل سازند. ms025
~~بیت:
# گر نبود کن مکن12 خسروان   خانهآ مظلوم بگیرد عوان
~~لیکن سیاست بر نهج ثبات و سکون و بعد از تفتیش و تحقیق باید فرمود تا بی گناهی به عقوبت
~~مأخوذ نشود.
~~بیت:
# مکن اندر کشش خلق شتاب   که تأنی است دراین کار صواب
# هر که شد سر به زمین افکنده   نشود جز12 به قیامت زنده
# و آنکه زنده است خود از خوی درشت   هر گهش خواهی بتوانی گشت"1
~~و اگر نه پای بند سیاست پادشاهان دست تقلب مفسدان بسته دارد و15 درهای فساد بر اهل این11
~~جهان گشاده شود و در آن جهان باز خواست از پادشاهان بود17.
# بیخ ظلم از دل خود پاک بکن   شاخ ظالم به سیاست18 بشکن

PageV01P100

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0041.png)

# بلکه آن1 بیخ چو برکنده شود   شاخ ناچار سرافکنده شود2
# تیشه2 بر بیخ چو رانی گستاخ   تازه بر جای کجا ماند شاخ
# حیف باشد که در آن روز گران"   از تو پرسند گناه دگران
~~حکایت: آوردهاند که پرویز9 روزی عزیمت1 شکار کرده بود7 و در آن محل، حرارت هوا به
~~مرتبه ای بود که از حدت آن، دل کوه چون موم نرم میشد و از تاب آفتاب، خاک صحرا چون آب
~~می گداخت.
~~نظم:
~~آتشکده گشته8 کوه و9 کان هم   تفسیده10 زمین و آسمان هم
~~و11 چون از نشاط شکار بپرداخت12 و روی صحرا از چرنده13 و فضای هوا17 از پرنده خالی
~~ساخت، به دهی که در آن نزدیکی بود که چون خضر از سر تا پا حلهآ سبز پوشیده بود15 و چشمهآ آب
~~حیوان در درون آن18 جوشیده، ریاضش17 پر ریاحین18 و آزهارش چون روضهآ جان تابان بود19 و
~~جداول چشمه سارش چون جویبار حدیقهآ جنان درخشان20 نزول نمود تا21 از صعوبت گرما نجات
~~یافته22، ساعتی در آن آب و23 هوا بیاساید28 و در آن موضع در25 خانهآ پیر زالی21 باط عیش انداخت

PageV01P101

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0042.png)

~~و مجلس عشرت بیاراست و گوش به آواز چنگ و ارغنون ms026 میداشت و شاه زاده1 را مرکبی بود از
~~برق جهندهتر و از باد صبا2 روندهتر. بیت:
# گردون گردی زمین نوردی   کز چشمهآ مهر آب خوردی
# سنگی که زسم او یجستی   مینای سپهر را شکستی
# هرگاه3 که در عرق شدی غرق   باران بودی و در میان برق
# هر بار که در نورد رفتی   صد باد صباء به گرد رفتی5
~~چون آب روان به کشتزار دهقان سر داد و9 آتش در نهاد7 آن بیخان ومان نهاد8 و غلام شکر لب
~~شیرین حرکاتش، که رکابدار خاص بود، خوشهآ غوره9 از باغ آورده بود.10 صباح11 دهقان رو به درگاه
~~پادشاه12 هرمز آورد و شکایت از پسر او کرد و صورت حال به موقف عرض رسانید، پادشاه13 از آنجا
~~که غایت عدالت او بود حکم همایون به امضا رسانید که مرکب پرویز را بی کردند و18 چنگ و ناخن
~~چنگی15 شکستند12 و غلامش17 به دهقان18 و رخت و تختش را19 به صاحب خانه بخشید.
~~شعر:
# سیاست بین که می گردند ازاین پیش   نه با بیگانه، با دردانهآ خویش
# کنون گر خون صد مسکین بریزند   زبند یک قراضه برنخیزند
~~خصلت پنجم فرمان روآیی است20. بزرگان گفتهاند که فرق میانه21آ پادشاه و
~~دیگران آن است که پادشاه فرمان رواست و دیگران فرمان بر و22 پادشاه

PageV01P102

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0043.png)

~~حاکم است و ایشان محکوم. پس هر گاه که فرمان1 پادشاه نافذ نباش
# اشد
~~میان پادشاه و دیگران فرقی چندان نبود2، و مفسدان و متعدیان دلیر
~~شوند و عجزه از دست ظلمه3 پایمال جفا گردند و روز جزا معاتبه4آ آن با
~~پادشاه رود2 و مطالبت آن ظلم ازاو کنند.
~~بیت :
# اگر شاه با داد، فرمان رواست   رعیت ازاو در پناه خداست
# و گر زانکه فرمان روایش نیست7   به فرمان دهان8 آشناییش نیست9
# تو او را به شاه جهانبان مخوان   زشاهنشهان10 چون ندارد نشان
~~حکایت: آوردهاند که سلطان محمود غزنوی حاکمی به خراسان فرستاد بیباک و ظالم نهاد، که
~~بعد از ms027 احیای مراسم ظلم و بیداد متمولی11 را به بهانه محبوس12 ساخت و مخزن او را از ذخایر و
~~دفاین بپرداخت13 و ضیاع و عقار او18 متصرف شد، مرد مظلوم به حیله از حبس گریخت15 و به
~~سلطان رفت و کیفیت حال19 معروض داشت، سلطان بعد از اطلاع بر آن به انفاذ فرمان جهان مطاع
~~به مدعای او حکم فرمود17، مرد مظلوم فرمان به مهر همایون رسیده ستد و18 روانه شد و به مطالعهآ
~~حاکم ظالم رسانید، حاکم با خود مقرر کرد که19 این مرد دیگر باره بدین راه دور نخواهد رفت20،
~~چندین اموال و ضیاع21 تسلیم22 نمودن وجهی ندارد، گوش به فرمان سلطان نکرد و چیزی به تصرف

PageV01P103

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0044.png)

~~102انمان آورار پشت دار
~~او نداد. مظلوم در1 روز به درگاه سلطان توجه نمود و صورت احوال2 به موقف3 عرض رسانید،
~~سلطان به امضای فرمان5 امر فرمود9، مظلوم گفت: یک بار فرمان2 بردم خواند و بدان عمل ننمود این
~~بار7 همان حکم خواهد داشت8، سلطان گفت: بر من فرمان دادن است اگر او نشود خاک بر سر کن.
~~مرد مظلوم بی محابا گفت: ملازم پادشاه حکم او نمی شنود مرا9 خاک بر سر باید کرد. این سخن در
~~سلطان مؤثر آمد10 و گفت: راست میگویی تو را خاک بر سیر نباید کرد بلکه مرا11 باید کرد.12 در
~~زمان ملازمی غیور13 خونخوار فرستاد و حاکم ظالم را مواخذه18 ساخت و بعد از ایذا15 و اهانت11
~~بلیغ او را بر دار آویخت و17 عبرت دیگران شد و18 بعد از آن هیچ کس تمرد حکم پادشاه نتوانست
~~نمود19 وجهان20 از معدلت او آبادان گشت21 و نیکنامی او جاوید22 بماند.
~~شعر:
# سر مخالف حکمت23 چو بر کنی از تن   دگر به روی کسی نبود از خلاف تو خال
# هم از مآثر عدلت جهان شود معمور   هم از جهان ببرد صولتت24 غبار زوال
# به دورعدل تو عالم چنان شود که رود   به خواب آمن در ms028 آغوش شیر شرزه غزال
# خصلت ششم: تیقظ25 و بیداری است . از سیرستوده ملوی آن است2 که در اموردین و دولت
~~و احوال ملک و ملت چنان متیقظ و بیدار و متفطن و هوشیار باشند2 که هیچ چیز ازآسرار أمرا و وزرا

PageV01P104

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0045.png)

~~ولشکریان وعموم رعایا برایشان1 مخفی نماند.2 و مستخبران امین3 معتمد دین دار9، در هر شهری و
~~در هر دیاری تعیین فرمایند5 که تجسس و تفحص حالات نموده بر وجهی که کسی را برآن اطلاع
~~نباشد1، روز به روز مفصلا عرضه داشت نمایند تا اگر احتمال قصوری و فتوری در اساس سلطنت و
~~بنای عدالت ظاهرشود در تدارک آن7 امرفرمایند قبل از آن که چنان شود که تلافی آن به هیچ وجهنتوان.
~~علاج واقعه قبل9 از وقوع باید کرد10   دریغ سود ندارد چو رفت کار از دست
~~و نیز آرکان دولت و آعیان مملکت11 چون بر تیقظ13 پادشاه و استخبار حالات13 اطلاع یابند جز بر
~~منهج صواب و سداد سلوک نتوانند نمود و از جادهآ عدالت و طریق نصفت14 پا بیرون نتوانند نهاد، و
~~این صورت15 وقتی متحقق شود که پادشاه همگی همت19 همایون به تدبیر مملکتداری و رعیت
~~پروری مصروف فرماید17 و جملگی18 اوقات19 عزیز را مستغرق خواب غفلت نسازد.20
# نامت عیونک والمظلوم منتبه   یدعوا علیک و عین الله لم تنم*21
# شاه که شب تا به سحر می، خورد   روز بخسبد غم دین کی خورد
~~ومضمون حدیث حضرت رسالت22 (ص) که: حفت3 الجنه بالمکاره و حفت النار بالشهوات0،
~~وکلام دررانتظام امیر المؤمنین (ص)2 که: عبد الشهوه ازل من عبد الرق و الشهوات سموم قایلات48،
~~رامنظور نظر همیون الساخته، از مقتضیات شهوات نفسانی و مآرب لذات جسمانی اجتناب فرماید2

PageV01P105

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0046.png)

~~نظم:
# مرد شهوت پرست را دژخیم1   بتر از بت پرست خواند حکیم
# بندهآ بطن و شهوت و2 لذات   بتر از بندهآ عزی و منات
~~و شامت3 متابعت شهوات و نکبت9 موافقت نفس و هوا از حد تقریر ms029 افزون و از حیطهآ تحریر
~~بیرون است و معارضه4آ آعادی7 دین و دولت و تغیر ملک و ملت از نتایج آن است. و مصداق این
~~مقال حکایت پادشاه زاده8 چین است که به شومی متابعت شهوات9 از پادشاهی به گدایی افتاد.10
~~حکایت: آوردهاند که در دارالملک چین ملکی بود که صیت شوکت و آبهت او به گردون رسیده
~~بود و ماه آسمان حلقهآ چاکری او در گوش جان کشیده و11 خزاین و دفاین او از اموال12 قارون افزون
~~بود و ضیاع و عقار او از حد و عدد13 بیرون. و آن18 پادشاه را یک پسر بود با جمالی که گل تازه را
~~نضرت عارضش مایهآ خوش رنگی وام دادی و مشک چین، عطر15 ازهر چین زلفش گدایی کرده12،
~~در میان جان ذخیره نهادی.
~~شعر:
~~دسته گلی از درخت شاهی   شایستهآ تاج و تخت شاهی
~~صد ترک ختن غلام رویش   صد فتنه به چین ز17 شام مویش
~~در زلف، هزار چین نهان داشت   در هر چینی هزار جان داشت8
~~جان داده بتان چین برایش   آهوی ختن، سگ سرایش

PageV01P106

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0047.png)

~~پادشاه را چون لشکر آجل بر کشور بدن1 تاخت و رخت عمر عزیزش2 را یغما ساخت، اقلیم فانی
~~را گذاشته به تسخیر ملک باقی به سر حد3 عدم متوجه شد.
# بیت:
# عالمی را گرفته بود به عدل   رفت تا عالمی دگر گیرد
~~پادشاهی به پسر انتقال یافت و پسر ملک را چون نفس ملکی مقهور قوت شهوی بود اکثر اوقات
~~با کنیزان ماه رو خلوت ساختی و با معاشران خوش خو به عیش و5 عشرت مشغول بودی و به احوال
~~ملک و مملکتداری5 نپرداختی و از تصاریف أمور و تقالیب دهور اندیشه نکردی و چندانکه وزرا و
~~آرکان دولت نصحیت نمودندی1 مفید نیفتادی7 تا مهم به جایی رسید که لشگریان پا از دایرهآ عدل8 و
~~داد بیرون نهاده9، دست تعدی و بیداد10 بر رعایا دراز کردند و رعیت از دست ظلم ms030 ایشان پایمال شد11
~~وکار ملک بیرونق و درهم12 گردید. ارکان دولت چون حال بدین13 منوال دیدند ناچار یکی را از
~~خویشان پادشاه که به مزیت18 عقل و درایت و صفت عدالت و شفقت موصوف و معروف بود15
~~برگزیدند و تاج و تخت12 سلطنت را به وجود او17 زینت دادند و به یمن معدلت و رأفت، جهان18 به
~~فرمان او شد و ملکزاده همچنان19 به عشرت مشغول میبود20 تا تمام خزاین و دفاین پدر را خرج
~~نمود و چون چیزی نماند معاشران ازاو گریزان شدند.
~~نظم:

PageV01P107

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0048.png)

~~و1 ملکزاده بیمال و اسباب و بی کس و تنها ماند و2 آخر الامر جلاء وطن اختیار کرد3 و به شومی
~~فق و پیروی شهوات5 کار او از پادشاهی و جهانداری به گدایی و بینوایی قرار گرفت و به کلی
~~مستاصل و مستهلک گشت.5 و هم براین منوال است قصهآ بازرگان زادهآ بلخی.
~~حکایت: آوردهاند که در بلخ، بازرگانزاده ای بود که بعد از وفات پدر بر یکی از فواحش خرابات
~~که عارض نازنینش عروس آفتاب را در حجاب اضطراب پنهان ساختی و طرهآ پر چینش جعد سنبل را
~~در بیچ و تاب انداختی.
~~بیت:
# خجل رویی ز رویش مشتری را   چنان کز رفتنش کبک دری را
# رخ2 از باغ سیک روحی نسیمی   دهان از نقطهآ موهم7 میمی8
# گشاده طاق ایرو تا سر دوش9   کشیده طوق غبغب تا بناگوش
~~عاشق شد و10 اموال موروثی پدر را با او و11 حریفان پیاله و یاران12 نواله تلف کرد13 و
~~کار او در تهلکه افتاد.18 رفیقان چون او را بدان سان15 دیدند روی ازاو گردانیدند و
~~از مصاحبت او مجانبت نمودند. یکی از دوستان قدیم روزی نزد او رفت، او را دید
~~برهنه و عریان19 وگلیم کهنه را نصفی در زیر خود انداخته17 و نصفی بر18
~~خود کشیده19 گفت: هیچ حاجت20 داری تا روا کنم. بازرگان زاده گفت: حاجت من آن است که
~~مرا جامه ای ms031 به عاریت دهلی تا یکبار دگر به خانهآ معشوق23 خود روم و جمال عالم آرای او مشاهده کنم

PageV01P108

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0049.png)

# دوست مشفق، دستی جامه1 آورد و دراو پوشانید و او را به حمام برد2 و3 از آنجا به در خانهآ
~~معشوقهآ خراباتی رسانید. معشوقه چون او را دید5 گمان برد که مگر او را ثروتی حاصل شده1 و
~~پژمردهآ روزگار او7 طراوتی پیدا کرده، در بگشاد و او رادر خانه راه داد8 وازحال او پرسید. جوان آهی
~~سرد از دل پر درد بر کشید و9 گفت: این لباس را10 به عاریت استدهام11 و خود را به نزدیک تو
~~رسانیدهام تا، دیدهام یک بار دیگر به جمال تو بیاساید12. زن13 چون دانست که بیچاره مفلس و
~~پریشان است14 به استخفافی15 هرچه تمامتر او را از خانه بیرون کرد. آن مسکین زمانی بر در خانهآ او
~~توقف نمود12 به امید آنکه شاید براو ترحمی کند.17 آن18 فاحشهآ بیوفا19 کاسهآ آش شبانه از بام خانه
~~بر سر او ریخت. آن نامراد بدان20 حال به خانهآ خود رفت21 و در کنج خانه تنها، بییار و مونس و
~~رفیق بنشست22 و چندان آب حسرت از دیده ریخت که نابینا شد وعاقبتالامر23 به شامت متابعت
~~شهوات از گرسنگی و بیبرگی هلای گشت.28
~~خصلت هفتم :25 حلم و وقاراست. حلم فرو خوردن خشم است در حین قدرت بر انفاذ آن"2 و
~~وقار ثبات و عدم تهتک و سبکساری است.27 و حلم مستجمع جمیع مکارم28 اوصاف و محاسن

PageV01P109

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0050.png)

~~خصال است چه سعادات دنیوی و مرادات اخروی بدان1 منوط و متفرع2 است. و ملوک و حکام3 را
~~بعد از عدل صفتی پسندیدهتر از حلم8 و خصلتی ستودهتر از وقار نیست5 و منافع آن نیز خاص و عام
~~را شامل است و رسول (ص)2 فرموده: من کظم غیظا و هو یقدر علی انفاده7 ملا الله قلبه امنا و ایمانا
~~وکاد الحلیم آن یکون نیا ء و امیرالمؤمنین (ص) ms032 فرموده9: الحلم عند ثیدة الغضب یومن غضب
~~الجبار *6
~~نظم:
# ای رخ افروخته از آتش خشم   خرمنت سوخته از آتش خشم
# آب حلمی بزن این آتش را   در ته پای کش9 این سرکش را
# خشم کم کن که بود روز جزا   ترک خشمت سپر خشم خدا
~~حکایت: در شهابالاخبار مذکوراست که امامالکاملین10 و سید العارفین، امام
~~زین العابدین صلوات الله علیه و علی آبائه (ع) شبی بعد از افطار ارادة دست شستن فرمود.
~~کنیزک را در محل آب بر دست11 ریختن آفتابه از دست افتاد و12 دسبت مباری امام را13 مجروح
~~ساخت14 امام15 دراو نگریست، کنیزی گفت:12 الکاظمین الغیظ.6 أمام فرمود: خشم17 فرو خوردم.18
~~گفت: و العافین عن الناس. أمام فرمود: عفوت کردم19 (کنیزی) گفت20: والله یحب المحسنین. امام

PageV01P110

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0051.png)

~~فرمود1: آزادت کردم. و این حکایت در بعضی روایت به اندک تغیری منسوب به امام حیین علی
~~صلوات الله علیهما.2 و از آن هر دو در3 دریای حلم امثال اینها غریب و عجیب8 نیست بلکه شمه
~~ای از فضایل ایشان است.و حکایتی دیگر نیز5 بدین سیاقت در1
~~شهاب الاخبار مذکوراست7.
~~حکایت8: خدای تعالی با موسی علی نبینا او(ع) خطاب فرمود10 که: یا موسی استحقاق نبوت
~~و آن روز ظاهر شد که شبان شعیب بودی و گوسفندی11 از رمه12آ تو رم خورد13 و تو بسیار18
~~دویدی تا بدو15 رسیدی و او را به دست در آوردی12، خشم17 فرو خوردی و او را
~~نیازردی و به دوش خود18 گرفتی و به گله رسانیدی و گفتی19 ای مسکین تو20 چرا
~~خود را و ما را21 رنجانیدی.22 و هم ازاین مقوله است قصهآ پادشاه بدخشان.
~~حکایت: آوردهاند که در بدخشان پادشاهی بود کامران و روشن روان، که نوشیروان دادگستر
~~قرانین ذره پروری از آفتاب عالم تاب23) عدالت او اکتساب کردی و28 خسرو باختر، قواعد جهانگیری
~~از کتاب رأی2 جهان آرای او انتخاب نمودی22.

PageV01P111

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0052.png)

~~شعر:
# شاه قوی پایهآ فیروز چنگ   گلبن این ms033 روضهآ فیروزه1 رنگ
# داغ نه ناصیهآ سرکشان2   تیغ زن تارک لشکرکشان3
# معدلتش، قاهر9 خون خوارگان   مرحمتش، در غم بیچارگان
~~و این پادشاه5 کنیزکی داشت ابرو کمان سیمین زنخدان که ابرویش به تیر غمزه، رخنه در حسن
~~آفتاب تابان کردی2 و زنخدانش به چوگان ابرو گوی خوبی، از ماه آسمان ربودی7.
~~شعر :
~~شیرین دهنی نوش لبی، ماه تمامی   سیمین ذقنی، سرو قدی کبک خرامی
~~ملک به شمایل موزون8 او چنان مایل و مفتون بود9 که از معاشرت او به موانست ملکه حرم10 و
~~مصاحبت جواری11 دیگر میل نمینمود و ملکه از غیرت خوناب حسرت از دیده میریخت و دانهآ
~~مکر و حسد در دیگ جسد میپخت تا روزی مشاطه ای به حرم سرای ملک آمد، ملکه12 قصهآ پر
~~غصهآ خود با او13 در میان نهاد و او را از شدت حسرت و فرط محنت خود خبر داد14 و ازاو15
~~معاونتی خواست. مشاطه گفت: مرا اعلام کن که ملک چه چیز او19 دوستر17 دارد و نظر بر کدام
~~عضو18 بیشتر گمارد؟19 ملکه گفت: در وقت خلوت مشاهده کردهام که20 حاجب کمان دارش که صد
~~جان قربان اوست قبلهنمای ملک است و پیوسته نظر برآن دارد و روی حاجت برآن میمالد21 و سیب

PageV01P112

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0053.png)

~~زنخدانش که به از ترنج حدیقهآ جنان است1 قبلهگاه2 اوست و3 همیشه8 شفتالوی آبدار از آن میرباید5
~~و می گوید1.
~~شعر:
# میوهآ باغ بهشت7 بلکه ازآن نیز به8   سیب زنخدان یارمتعنا الله به
~~مشاطه گفت: مصلحت آن است که قدری زهر هلاهل با غالیه بیامیزم و به حرم آیم ودر حضور
~~کنیزک مشاطگی و زینت گری تو به جای آورم9 تا کنیزک را10 در آن حالت به زینت گری خود رغبت
~~افتد. آنگاه قدری از آن غالیه بر زنخدان او کشم11 تا چون ملک در حالت مستی لب بدان رساند در
~~آن گرمی12 بر جای سرد گردد و توازاین غم فرج12 یابی. براین گونه ترکیبی از آخلاط مکر ms034 و حیله
~~ترتیب نمود و غالیه14آ زهرآلود بر غبغب کنیزک15 ماه رو مالید.19 ملک غلامی داشت که در حرم محرم
~~او17 بود، در18 پس پرده محاورات و19 مکالمات ایشان شنید20 و فرصت آن21 نیافت که این
~~صورت را22 به موقف عرض ملک23 رساند یا به کنیزک28 اعلام نماید. ملک بر25 عادت معهود به
~~خوابگاه کنیزک نزول فرمود39 و از غایت مستی، خواب او را27 در ربود غلام را شفقت حق گذاری و

PageV01P113

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0054.png)

~~طریقت وفاداری به خاطر رسید، نرمک نرمک به بالین کنیزک آمد1 و به گوشهآ رومال2 غالیهآ زهرناک
~~را از غبغب او پاک میکرد، که در آن حال ملک5 بیدار شد، غلام را دید که دست بر ذقن کنیزک
~~دراز کرده است1، حمیت رجولیت، او را بر سر آتش غیرت نشاند، خواست که غلام رابه تیغ بی دریغ2
~~در آورد که در آن حالت8 مضمون آیه کریمهآ الکاظمین الغیظ به خاطرش رسید9. به آب حلم
~~نایرة غضب را10 اطفاء نمود11 و مرارت شربت غیظ را تجرع کرد و12 از غلام کیفیت12 آن جرأت
~~پرسید، غلام احوال چنانچه18 بود باز نمود. ملک به احضار مشاطهآ مکاره مثال داد، غلام فیالفور
~~مشاطه را با حقهآ غالیه به خدمت ملک حاضر کرد، ملک مشاطه را به خوردن غالیهآ مسموم امر
~~فرمود15، ناچار قدری از آن خورد19، خوردن همان بود و17 مردن همان. پس18 ملک، عروس19 را
~~محبوس کرد و غلام را خلعتهای فاخر، شفقت نمود20 و امارت بعضی از ولایت21 آن نواحی بدو
~~ارزانی فرمود.2 و به برکت حلم و وقار بر خبث باطن خاتون مطلع شد و از قتل غلام مشفق13 بی
~~گناه دست کشید28 و مشاطهآ مکارهآ بدکاره25 به سزای خود رسید.
# خصلت هشتم: عفو است.22 عفو از صفات الهی است و سیرت اصحاب کرم و ارباب علوالهمم
~~آن است که چون بر انتقام متمگن گردند، جراید جرایم گنه کاران به آب عفو کریلم بشویند. و لاتتر کن ms035

PageV01P114

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0055.png)

~~العفو عن کل زله1 فما العفو2 مذموم وآن عظم الحرم.36 و رسول (ص)5 فرموده که9: رایت قصورا
~~مشرفة علی الجنة فقلت یا جبربیل لمن هذه قال للکاظمین الغیظ والعأفین عن الناس:6 و امیرالمؤمنین
~~(ص) فرموده؟ اذا قدرت علی عدوک فاجعل العفو عنه7 شکر اللقدرة علیه.555
~~شعر:
# چو قدرت دادت ایزد بر گنه کار   به عفوش بند8 کن تا بنده گردد
# که مجرم کشتهآ افعال خویش است   چو بوی عفو یابد زنده گردد9
~~و حکما گفتهاند که: جمال ملوک را هیچ زینتی زیباتر از پیرایهآ عفو نیت و کمال سلاطین را
~~دلیلی روشنتر از مرحمت نه10. اگر ملوک، در عفو در بندند و به اندک خیانتی به عقوبت امر فرمایند1
~~ملازمان و مقربان بر ملوی اعتماد12 نکنند و مهمات معطل ماند و ملوک و مجرمان13 از لذت شربت
~~عفو بی نصیب شوند. از نوشیروان پرسیدند که: از همه چیزها چه چیز دوستر داری؟ گفت: آن دوستر
~~دارم که کسی گناهی بکند او را عفو کنم.18 در عفو لذتی است که در انتقام نیست و15 یکی از ملوک
~~گفته که: اگر مردم بدانند که ما را در چاشنی عفو چه لذت است تقرب به ما به گناهان19 جویند و
~~تحفه جز گناه به درگاه ما نیاورند.
~~قطعه:
# بر گنه کار ببخشا که بود لذت عفو   خوشتر از قتل گنه پیشهآ بیداد نهاد
~~زانکه درعفو گنه کار و عفو هر دو به هم   شاد گردند و کند17 کشتن او یک دل شاد

PageV01P115

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0056.png)

~~حکایت: آوردهاند که در دیار یمن پادشاهی بود روشن رای کشورگشای مملکت آرای1 که
~~جمشیدوار، جام جهان نمای عقل را آیینهآ کار و بار ساخته بود و خورشید مثال، شعشهآ انوار عدلش بر
~~اطراف روزگار تافته.
# به نورعدل اطراف جهان راکرده نورانی   بلی از عدل روشن گردد آیین جهانبانی
~~و این پادشاه را ملازمی2 بود ابرهه نام که پسر ملک حبشه بود و به سبب تلاطم حوادث ms036 دوران و
~~تراکم فتنهآ آخرالزمان از شهریاری3 به غلامی ملک یمن افتاده بود و کس5 ازاین حال واقف نی. و
~~چون آثار دوست و علامات سعادت در ناصیهآ او پیدا بود پادشاه با او التفات تمام مینمود و1 روز به
~~روز در7 تربیت او میافزود8 و در سلک مقربان و مخصوصان میبود تا روزی ملک عزم9 نخجیر کرد
~~و در10 شکارگاه هر یک از لشکریان هنر خود مینمودند و به تیر و شمشیر11 جهانگیر موازش نخجیر
~~میربودند.13قضا را از شست ابرهه تیری جست و بر پادشاه خورد و یک گوش پادشاه را13 از بیخ بر
~~کند. ملک او را مقید ساخته18، به قتل15 مثال داد12، ابرمه بنیاد تضرع و تشفع کرد و گفت:
# پادشاهان ممالک چو17 به نخجیر روند   صید را پای ببندند و رها نیز کنند
# پادشاه18 را به حقیقت معلوم است که من تیر به قصد نخجیر انداختم و این خطا از قضا شد19، مرا
~~دراین گناهی نیست. ملک براو رحم کرد و عفو فرمود20، بعد از استمالت و دلداری همان منصبی که
~~داشت بدو گذاشت.21 اتفاقا بازرگانی از حبشه به یمن آمده بود22، با ابرهه ملاقات نمود23 و او را

PageV01P116

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0057.png)

~~بشناخت و اظهار آشنایی کرد1 و او را به لطایف الحیل اغوا نموده2 به اتفاق متوجه حبشه شدند و
~~پادشاه یمن هرچند او را جست3 کمتر یافت و کسی بر آن سر مطلع نشد.8 و ملک یمن را دشمن
~~قوی بود و1 در آن اوقات با لشکری گران7 جهت تسخیر بلدان، بدان صوب تاختن آوردند و8 ملک
~~یمن چون تاب مصادمت و قوت9 مقاومت ایشان نداشت قرار بر فرار داد و10 ملک بدیشان
~~گذاشت11 و لشکریان او متفرق شده12 هر یک به گوشه ای افتادند، و ملک تن13 تنها به حوالی
~~حبشه رسید و او را با شبانی16 اتفاق ملاقات افتاد و15 چون صلاح در تغییر لباس دید البسهآ شاهانه
~~را12 به شبان داد17 و ms037 جامهآ درویشانهآ او پوشید و18 متوجه شهر حبشه شد و شب هنگام به19 شهر
~~رسید همانا20 دزدی از خانهٔ‌ پادشاه حبشه21 صندوقی چند22 دزدیده بود و به سبب ثقل بار یک
~~صندوق، صندوق23 در میان کوچه گذاشته که چون باز گردد28 بردارد. ملک یمن چون قدم در
~~نهاد صندوق بی صاحب دید25 متفکر شد و ساعتی در تفکر آنجا توقف نمود.21 مقارن این حال،
~~شحنهآ شهر رسید27و به مظنه دزدی او را گرفت و در زندان محبوس ساخت و در حوالی زندان
~~غدیری بود که زندانیان هر صباح به کنار غدیر رفتندی و از آن آب، دست و روی28 شستندی. روزی

PageV01P117

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0058.png)

~~ملک حبشه به عزم شکار ماهی به حوالی غدیر نزول فرمود و1 ابرهه در خدمت پدر حاضر بود و
~~آزندانیان به طریق معهود به کنار آب رفته بودند3 اتفاقا مرغی هم آنجا بر سر دیواری5 نشست ملک
~~یمن با خود تفأل کرد که اگر این مرغ به دام من مقید میشود از زندان نجات مییابم5 و الا هلاک
~~خواهم شد استخوانی انداخت که بر مرغ زند2، بر گوش ابرهه آمد و7 گوش او را از بیخ برکند.8
~~ملک یمن را گرفتند و سر برهنه پیش پادشاه حبشه آوردند9 پادشاه را10 چون نظر به گوش برکندة او
~~آمد11 گفت: این بدبخت خود مجرم قدیم بوده و واجبالقتل است. ملک یمن پادشاه را دعا کرد12 و
~~گفت:
# طالعی دارم آنگه از بی آب   گر روم سوی بحر13 بر گردد
# ور به گهسار بهر سنگ روم   سنگ نایاب، چون گهر گردد
# ور به دوزخ روم پی آتش   آتش از یخ فسردهتر گردد19
# این چنین حالهاش پیش آید   هر که را روزگار بر گردد10
~~من ملک19 یمن بودم و غلامی داشتم17 ابرهه نام. در شکارگاه تیری انداخت و بر گوش من آمد و
~~گوش مرا18 از بیخ بر کند. من او را عفو کردم. عاقبت19 از من گریخت و قصهآ پرغصهآ ms038 خود من آوله
~~الی آخره معروض داشت. ابرهه چون این حدیث شنید نیک دراو دید20 بشناخت و در پای21 او افتاد و
~~بوسه بر پای او نهاد22 و مقالات123 او را تصدیق کرد. پادشاه حبشه ملک یمن را خلعتهای فاخر26

PageV01P118

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0059.png)

~~پادشاهانه پوشانید و اسب و اسباب و یراق شاهی بدو داد.1 بعد از آنکه چند روز با هم صحبت
~~داشتند لشکری2 جرآر به مرافقت او روانه یمن ساخت3 و بر دشمن مظفر و منصور گشت8 و به میامن
~~عفو از نکبات و5 بلیات نجات یافت و مطالب او به حصول پیوست.1
# خصلت نهم7: تدبیرو مشاورت است.8 صلاح دولت ملوک کامکار و سلاطین نامدار
~~در9 آن است که به حکم شاورهم فیالامر5 در مصالح امور ملک و ملت ووقایع و
~~معضلات10 دین و دولت بلکه در جزوی و کلی امور بی مشاورت ارباب علم و حکمت و اصحاب
~~رای و تجربت و بی معاونت مدبران دوربین و مهندسان حکمت، آیین شروع نفرمایند.11 و
~~رسول (ص)12 فرموده: لامظاهرة اوثق من المشاورة.5513 و امیرالمومنین صلوات الله علیه و آله
~~فرموده18: لاصواب مع ترک المشورة.555
~~نظم:
# در همه کار مشورت باید   کار19 بی مشورت نکو ناید
~~و یقین است که چون تمام نظام اعمال و احکام خود را به تدبیر12 ایشان منوط17 و متفرع فرمایند
~~هر آینه تدابیر18 ایشان متضمن امنیت عالم و جمعیت حال19 بنی آدم خواهد بود.
~~ورسول (ص)2 فرموده: لا عقل کالتدبیر1 و امیر المومنین (ص)2 فرموده: التدبیر قبل العمل یومن
~~الندم*

PageV01P119

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0060.png)

~~نظم:
# دلاور به شمشیر در روز کین   دو کس یا سه کس افکند بر زمین
# شهنشه به تدبیر1 و رای صواب   به جیش عدو افکند اضطراب
# چو تدبیر صایب2 به کار آورد   عروس جهان در کنار آورد
~~حکایت: یکی از ملوک هند را یا پادشاه فرنگ مخاصمت و منازعت3 کلی بود و5 از مقاومت او
~~عجزی تمام داشت و همیشه ازاو خایف و متوهم6 میبود، ms039 در دفع و رفع معاندت او با حکما
~~مشاورت2 نمود. رای ایشان برقرار یافت7 که در صلح زدند8 و کنیزکی صاحب جمال که
~~رخسار خورشید سیمایش9 در خوبی از مه10 چهارده، سبق بردی11، و زلف شبرنگش در
~~درازی شب یلدا را مدد دادی12. قدری زهر هلاهل به حکمت دادند13 و به تدریج
~~میافزودند تا بدان مرتبه و درجه"1 رسید که هر15 روز یک مثقال زهر12 تناول مینمود17
~~با تحف18 بسیار و هدایای بی شمار به خدمت ملک فرنگ فرستادند.19 ملک
~~فرنگ20 چون شکل و شمایل موزون او را مشاده کرد براو21 عاشق و مفتون شد و هم در آن شب او

PageV01P120

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0061.png)

~~را به خلوت1 عشرت طلبید و در گرمی معاشرت2 مباشرت نمود3، فیالفور بر جای سرد شد8 و
~~پادشاه هند بدین تدابیر از شر او ایمن گشت و هم براین طرزاست5 حکایت اسکندر و ملک زنگبار.
~~حکایت: آوردهاند که ملک زنگبار با لشکری جرآر و زنگیان خونخوار و سپاهی بیشمار زیاده از
~~نهصد هزار.
# همه جوشن قبا و پیل1 پیکر   همه چون شیر شرزه7 حمله آور
# همه گرد افکن8 و بیباک همراه9   کماندار و کمند انداز10 وخونخوار
~~به محاربهآ اسکندر توجه نمودند. چون آوازه11 صولت12 لشگریان و صدمت گرز گران13 ایشان به
~~گوش اسکندر رسید متأمل و متفکر14 شد و19 با خود گفت: مبادا هراس12 و خوفی ازایشان در دل
~~لشکریان من افتد و ازایشان گریزان گردند.
~~شعر :
# چو بد دل شود لشکر جنگ جوی   بیار آب17 و دست از دلیران بشوی
~~پس اولی آن است که قبل از آنکه18 نایرهٔ‌ فتنه اشتعال گیرد به آب تدبیر، آتش آن را منطفی
~~سازم.19
~~شعر:
~~سر فتنه امروز محکم بگیر   که فردا نباشد تدارک پذیر
~~و اسکندر را چهار وزیر حکیم بود که به فضیلت رای و مزیت عقل20، مذکور21 و به راستی تدبیر و
~~خوبی فکر مشهور2 بودند و آثار فوز و نجاح و اسرار خیژ2 و صلاح از ms040 رای ایشان ظاهر و باهر بود

PageV01P121

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0062.png)

~~بیت:
# به رأی روشن و فکر صواب بردندی1   زروی2 آیینهآ روزگار زنگ خلل
# به عقل کامل و تدبیر راست کردندی   هزار مشکل دوران به نیم ساعت حل
~~و اسکندر در مصالح امور، اعتماد3 تمام به مشورت ایشان داشتی و در دفع حوادث برای ایشان
~~مدخل نمودی4، ایشان را طلب کرد و کیفیت حال5 با ایشان مطارحه2 نمود و به تدبیر7 بیرون شد این
~~مهم8 از ایشان طلبید وزرا گفتند9:
# شها عالمی در پناه تو باد   زمین و زمان نیکخواه تو باد
# کلید در فتح بادت به دست   سر دشمنان زیر پای تو پست
~~رأی عالی دراین باب آصوب است10 و آنچه بر ضمیر منیر گذرد اولی و آنسب خواهد بود، اما به
~~حکم آلمأنور معذور آنچه خاطر فاتر هر یک گذرد11 به موقف عرض خواهد رسید. اسکندر از یکی
~~پرسید که: تو دراین باب چه میگویی12 و چارهآ دفع این حادثه به کدام قاعده میکنی؟ گفت: ای
~~پادشاه13 در جنگ کردن خطری18 عظیم است و در معرکهآ حرب15 پای افشردن، آفتی وخیم خاصه
~~کسی را که از مقاومت دشمن عاجز باشد.
~~شعر:
# حذر کن زبیکار کمتر کسی   که از قطره سیلاب دیدم بسی
# مزن با سپاه19 زخود بیشتر   که نتوان زد17 انگشت بر نیشتر
~~قرار بر فرار اولی مینماید. اسکندر روی به دیگری کرد18 و گفت: تو اندیشه و19 مصلحت این کار
~~چگونه دیده ای؟ گفت: این تدبیر را صواب نمیدانم2 و این اندیشه که2 موجب ناموسی است لایق حال

PageV01P122

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0063.png)

~~پادشاه نمی بینم1 بلکه به صواب آن2 نزدیکتراست که اسباب حرب مهیا سازیم3 و با شوکت5 و ابهتی
~~تمام روی به حرب آوریم و این بی حمیتی و خواری5 به خود راه ندهیم.
~~بیت :
# بکوشیم در جنگ مردانهوار   چه اندیشه از لشکر بیشمار
# دل و زور2 و زهره به کار آوریم   جهان بر عدو تنگ و تار آوریم
# اگر بر7 ms041 نیاریم تیغ از نیام   به مردی ز ما بر نیارند8 نام
# به خود ننگ را رهنمونی کنیم   که پیش زبونان9 زبونی کنیم
# اگر یار باشد جهان آفرین   به تیغ از عدو باز خواهیم10 کین
~~اسکندر11 توجه به جانب دیگری کرد12 و گفت: رای تو چه اقتضا میکند و تدبیر تو13 بر صفحهآ
~~بیان کدام رقم انشاء می نماید؟ گفت: صواب آن میبینم که جاسوسان کاردان18 صاحب وقوف
~~فرستیم15 که تفحص احوال12 ایشان نمایند و معلوم کنند که17 ایشان را میلی18 به مصالحه هست و به
~~باج و خراج از ما راضی می شوند19 قرار کار برصلح نهیم و به اندازهآ مصلحت و قدرامکان تحف20
~~وهدایا ترتیب نماییم و از شدت محاربه و مقاتله21 ایمن گردیم.
~~نظم:
# همی تا برآید به تدبیر کار   مدارا به دشمن به از کارزار
# چو نتوان عدو را به قوت شکست   به نعمت بباید در فتنه بست
# نخواهی که باشد زخصمت گزند   بتعویذ احسان زبانش ببند

PageV01P123

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0064.png)

~~اسکندر1 وزیر چهارم را که به مرتبه2آ رأی و دانش از همه ممتاز و مستثنی3 بود پیش*خواند و
~~گفت: مرا بر2 عقل مشکل گشای تو اعتمادی بسیار و بر رای عالم آرای تو وثوقی بی شماراست، تو
~~دراین باب چه رأی می زنی و از جنگ و صلح و فرار7 کدام اختیار میکنی؟ وزیر دانا گفت:
~~پادشاهان را برای صایب8 و تدبیر درست، اغراض حاصل آید9 که به خزاین10 و دفاین بسیار و خدم
~~و حشم بیشمار11 میسر نباشد.
~~شعر:
# به منگام تدبیر یک رأی نیک   به از صد سپاهی چو دریای ریگ
~~و نیز گفتهاند13 :
# به شمشیری یکی صد ناتوان گشت13   به رأیی لشکری را بشکنی پشت
~~رأی من اقتضای آن میکند18 که پادشاه15 به گرفتن چند کس از زنگیان مثال دهدو چون دو سه
~~کس رابه دست در آرد12 یکی را به کشتن امرفرماید و کلهآ او را به مطبخی دهد وبگوید17: ازبرای من
~~طعام خاصته18 ms042 ترتیب کن و مطبخی آن را به کلهآ گوسفند19 سیاه تبدیل کند چنانچه20 ایشان ندانند21 و
~~بعد از ساعتی خوان طلبد232، و مطبخی آن کله تبدیل کرده23، استخوان بیرون کرده24 بیاورد و در
~~حضور زنگیان به اشتهای تمام تناول فرماید25 تا خوفی2 در دل ایشان پیدا شود و27 یمکن که به همین

PageV01P124

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0065.png)

~~تدبیر بروند1 یا به مدعای ما صلح کنند2. اسکندر را این تدبیر موافق آمد و3 همچنان کرد که وزیر با
~~تدبیر گفته بود و در حضور زنگیان لبهای کلهآ نیم پخته5 چون شیر گرسنه از هم درید5 و چنان خورد21
~~که گرسنه ای که7 در قحط سال8 ده روز بوی طعام نشنیده باشد9 به آن اشتها مرغ بریان نخورد10، و
~~تعریف گوشت زنگی بسیار کرد و گفت: اگر من11 دانستمی که گوشت زنگی12 را این لذت هست
~~اسیران رومی13 را برای خوردن نپروردمی16 و هرگز طعامی15 دیگر نخوردمی12، و به17 مطبخی مبالغه
~~فرمود18 که: من بعد باید که طعام خاصه19 از گوشت زنگی20 باشد و21 بعد از آنکه دست از طعام
~~شستند22 آرخاء عنان زنگیان کردند و23 ایشان به خدمت ملک زنگیان رفتند و گفتند: این پادشاه آدم
~~خواری است28 که اگر فرصت یابد تمام زنگیان را در25 یک چاشت بخورد22 بیت :
# چنان میخورد زنگی27 خام را   که بنگی خورد مغز بادام را
~~و چون خود از آن حادثه بسیار متوهم شده بودند چندان ازاین نمط گفتند که خوفی از آن28 در
~~دل زنگیان دیگر29 افتاد و به همین تدبیر اسکندز2بر زنگیان مظفر گشتا.

PageV01P125

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0066.png)

~~خصلت دهم: اختیار موانست آخیار1 و احتراز از مصاحبت اشراراست. ملوک را آنسب آن است
~~که به مجالست2 و مصاحبت علمای دین و حکمای دوربین مستانس باشند3 و به مواعظ و نصایح
~~ایشان مولع و حریص و به ألفت طایفه ای از آرکان دولت که به عز اصالت و شرف عقل و درایت
~~متفرد پاشند8 و از قربت ایشان فواید ms043 قوانین ملک و ملت و قواعد تمهید سلطنت توقع توان داشت
~~راغب و مایل. وارسطوگفته: ینبغی للعاقل آن یتخیر جلیته کما یتخیر ماکوله و مشروبه ففی تخیر
~~هما صلاح البدن و فی تخیر الجلیس صتلاح النفس.
# دست مدار از کمر مقبلان   سرمکش از صحبت صاحب دلان8
# خار که هم صحیتی گل کند   غالیه در دامن ستبل کند
# هر که کند صحبت نیک اختیار   آید روزیش ضرورت به کار
~~و همچنانکه اختیار مصاحبت علما و آخیار9 واجب و لازم است اجتناب از
~~مخالطت10 جقال واشرار فرض و متحتم است11 چه
~~از موالات و مواخات این طایفه جز لوم طبع
~~و ختت17 ذات و خبث باطن مشاهده نتوان کرد.
~~بیت :
# صحبت جاهلان13 چو دیگ تهی است   که درون خالی و برون سیهی است17
~~و هرچند15 میچ محنت بدتر از وحدت نیست وحدت به از15 همنشین بداست چنانچه17 رسول
~~(ص) فرمود18: الوخدة خیر ین جلیس السوء * و نیز فرموده مثل الجلیس الصالح مثل العطار ان لم

PageV01P126

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0067.png)

~~تصب من عطره اصبت من ریحه و مئل الجلیس السوء1 کصاحب الکیر3 إن لم تحرق ثوبک3 بشرره
~~اذاکا بدخانه *
~~بیت :   بیت :صجت عامه ثمر که هشیاراست   مثل حداد و مثل2عطاراست
# گرچه عطار ندهدت8 مشکوی   رسد از ناف مشک او به تو بوی
# مرد حداد اگر نسوز آید9   جامه زانگشت او بیآلاید10
~~وافلاطون گفته11: لا تصحب الشریر فان طبعک ینرق منه الشر وانت لاتدزری129
~~با بدان کم نشین که بد مانی13   خوپذیراست"1 نفس انسانی15
~~باد کز طبع اوست جان برکار   زهر گردد همی به صحبت مار12
~~حکایت: آوردهاند که وزیری از وزرای ملوک17 قدیم در شیراز دو پسر داشت یکی را کافی نام
~~بود و دیگری را نام18 وافی بود19. پدر جهت 20تحصیل علوم و تهذیب اخلاق هر دو را به مکتب
~~فرستاد، کافی21 به اهتمام تمام، شب و روز به تکرار و تذکار مشغول میبود22 و به مباحشه و

PageV01P127

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0068.png)

~~مطالعه1 مشعوف و از ms044 مجالست علما و اشراف محظوظ2، چنانچه3 در اندک مدتی، به اخلاق حمیده و
~~آداب مرضیه متجلی6 شد2 و بر دقایق علوم7 وقوف یافت، و8 وافی در مکتب با پسر حجامی مرافقت
~~میکرد و به مطایبت9 و ملاعبت مشغول میبود10 و اوقات به تعطیل می گذرانید و11 همیشه حجام را
~~مکرمت و ملاطفت مینمود12 و با ایشان در طریق مصاحبت و موانست مسلوک میبود.13 و حجام
~~چاهل عامی به مقتضای المرء عدو لما"1 جهله5 همواره مذمت علم و علما میکرد15 و به وافی"1 پند
~~میداد که لذت عمر در عنفوان شباب و آوان17 جوانی است، حیف باشد که به مشقت تعلم بیفایده
~~گذرانی18.
~~بیت:
# تو به موسم جوانی بکن آنچه میتوانی   که به روزگار پیری نکند کسی جوانی
~~و اکنون که اسباب غشرت19 مهیا است روزگار به عیش و20 عشرت
~~باید21 گذرانید و بیهوده انواع مشقت راه به خود22 نباید داد.
# بیاکه گلشن شیراز عشرت آباد است   به عیش کوش که عالم زعشرت آباد است
~~و22 وزیر در آن زودی ازاین25 سراچهآ فانی رخت بربست و به خانهآ ابدی و مرجع اصلی نزول
~~نمود. ملک بعد از اقامت شرایط تدفین و رسوم تعزیت، هر دو برادر را طلبید و تحقیق

PageV01P128

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0069.png)

~~استعداد و قابلیت ایشان نمود، تا هر کدام که به حسن سیرت و زینت فضیلت آراستهتر
~~بود1 منصب وزارت او را باشد. چون نیک تأمل نمود و تفحص احوال ایشان به
~~واجبی کرد2، کافی3 به انواع فضایل و کمالات مزین بود و وافی از همه
~~هنری عاری و عاطل4، ملک منصب وزارت به او داد5 و امور ملک را در کف کفایت او
~~نهاد3 و وافی خایب و خاسر7 از آن محفل بیرون آمد همچنان با حجام بی سرانجام و پسر او8 به لهو و
~~لعب وعیش9 و عشرت مشغول میبود10 تا تمامی اموال موروثی پدر11 به اسراف12 و اتلاف به خرج
~~رفت12 و14 مفلس و بیچاره گشت. کافی ms045 چون از حال16 او خبر یافت، عرق اخوت بر رعایت او باعث
~~شد و او را به وثاق12 خود درآورد17، به ضرورت در تقویت او می کوشید و مراقبت18 او مرعی
~~مینمود و هیچ چیز19 از او دریغ نمیداشت. حجام را شیطنت و جهالت برآن داشت که وافی20 را
~~گفت21: خود را زیر دست همچو22 خودی داشتن از حمیت نیست و تملق برادر با تو نه
~~از23 شفقت است بلکه از خوف طمع وزارت است که مبادا تو خرجی کنی و در وزارت دخل
~~نمایی24، اگر رخصت باشد حیله ای اندیشم25 که ملک او را هلای کند29 و از مذلت27 منت مثل

PageV01P129

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0070.png)

~~خودی1 خلاص شوی، صواب2 آن است که انگشتری لعل که در دست برادرتو است ازاو بطلبی،
~~چون او را به دست آری این مهم اتمام یابد. وافی3 به قول حجام مغرور شد6 و انگشتری5 برادر بتد
~~و به حجام داد. حجام کم نام انگشتری کافی را به دلاله2 داد تا به خدمت ملکه برد و گفت7: این
~~انگشتری از دختری است که به انگشتری ملکه مایل شده8 و قیمت این را9 نمیداند، اگر رأی ملکه
~~برآن قرار یابد10 او را به مبادله و معاوضه راضی توان کرد11، ملکه انگشتری
~~یاقوت12 که در دست13 داشت بدو داد و18 انگشتری لعل15 بستد و قوزی"1 دانست17، دلاله پیش
~~حجام آمد و انگشتری ملکه18 بدو داد. حجام19 وافی را گفت: این انگشتری بستان و به تحفه نزد
~~برادر برو، یدو ده20. کافی بیچاره از کیفیت احوال بی خبر غافلانه21 انگشتری ملکه را22 در انگشت
~~کشید22 و به خدمت ملک رفت، ناگاه چشم ملک بر انگشتری ملکه افتاد28 بشناخت25، غضبناک
~~برخواست و به حرم21 رفت، انگشتری27 کافی را28 در دست ملکه دید، غضب
~~او زیاده شد28 خواست که اولآ نملکه را سیاست نماید2 حلمش آبی بر آتش او زد و از

PageV01P130

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0071.png)

~~ملکه پرسید که این انگشتری1 لعل3 از کجا ms046 به دست آوردهای؟3 ملکه گفت9: این را دلالهای5 داشت با
~~انگشتری خود معاوضه کردهام. آنگه1 وزیر را طلبید و گفت: این خاتم7 از کجا حاصل کردهای؟8
~~گفت9؛ برادر10 به من بخشیده است.11 ملک انگشتری12 از کافی ستد و13 به احضار وافی مثال داد.
~~فیالفور وافی را حاضر کردند. انگشتری18 را به وافی نمود15 و گفت11: این خاتم جایی
~~دیدهای؟17 وافی بی تأمل جواب داد که18: این انگشتری19 ملکه است. ملک گفت0:
~~چنین است اما چون تو محرم حرم21 ما نیستی چه22 دانی که این خاتم23 ملکه است24؟ از بیان
~~عاجز آمد25 و نطقش بسته شد. ملک گفت: اگر راست گفتی خلاصی و الا به انواع
~~سیاست مأخوذ خواهی شد، خوف بر او22 مستولی گشت27 و احوال
~~چنانچه28 بود معروض داشت، ملک وافی را از شهر اخراج نمود29 و
~~حجام بد سرانجام30 را به دار31 کشید و کافی را به انواع عطوفات ممتاز ساخت

PageV01P131

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0072.png)

# هیچ صحبت مباد با عامت   که چو خود1 مختصر کند نامت
# صحبت عامه در بهشت آباد   مرگ باشد که مرگ عامی باد
~~و هر پادشاه که خصال2 عشره را دستورالعمل خود سازد، امور دین و دولت و احوال ملک
~~و ملت3، مهذب و مرتب شود و عالمیان از اطراف و آکناف، روی حاجت به قبلهآ اجلال و
~~عتبهآ اقبال او نهند و نکبت خلاف و جدال آعادی دین و دولت پیرامن5 ملک و ملت او
~~ترسد و آثار آمن و آمان و آنوار اقبال جاودان بر صفحات ایام7 ظاهر و باهر گردد و به
~~میامن معدلت و نصفت چنان شود8 که زمانه تابع رأی پادشاه عدالت پناه گردد و
~~مصدق9 این قول10 قصهآ بهرام گوراست.11
~~حکایت: بهرام روزی به شکار بیرون رفت، در صیدگاه12 ابری برآمد تیرهتر از شب فراق مهجوران
~~و ریزانتر از دیدهآ خونبار عاشقان، روزن هوا بپوشاند13 و مشعل آفتاب را فرو نشاند15 و عالم نورانی
~~را ظلمانی ساخت، خدم و حشم ms047 پادشاه15 در آن تیرگی و تاریکی از یکدیگر متفرق شدند. بهرام به
~~مزرعه ای افتاد که در آنجا دهقانی بود مال دار و12 صاحب مراکب ومواشی بسیار، به خانهآ او
~~فرود آمد و17 میزبان چون بهرام را نمی شناخت، جشنی لایق ناخت و نزلی مناسب18 نپرداخت و
~~خدمتی که19 قدوم پادشاهان را سیزد نکرذ.2 بهرام را تغیری در باطن پدید آمد23 هرچند ظاهر نکرد و

PageV01P132

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0073.png)

~~خاطر1 بدان کم خدمتی ملتفت ننمود2 اما در ضمیر گذرانید که چون به جیش خود پیوندم3 انتقام این
~~کم خدمتی زدهقان بکشم.6 شبانگاه که شبان از دشت آمد5 گوسفندان شیر کمتر از معتاد دادند9،
~~دهقان را از این معنی خبر شد7، گفت: پادشاه را نیت با رعیت بد گشته8 و حسن نظر از ما منقطع
~~گردانیده که در قطع شیر گوسفندان تأثیر کرده، به صواب آن نزدیکتر است که از این مقام دور شویم
~~و منزلگاه دیگر طلبیم. منکوحهاش گفت: اگر چنین خوامی کرد در خانه اجناس شراب و انواع طعام
~~و الوان10 نقل هست که نقل آن متعذر است، اگر جهت11 تخفیف، بعضی را از آن12 در تعهد این
~~مهمان صرف کنیم اولی باشد. دهقان اجابت کرد و فرمود13 تا خوانچه18 خوردنی به تکلف بساختند و
~~پیش15 بهرام نهادند و بعد از آن شراب12 گلگون و تنقلات گوناگون ترتیب کرده17 به خدمت
~~رسانیدند18 و دو سه روز بهرام را نگاه داشتند19 و به خدمات لایقه قیام نمودند.20 در آثنای
~~آن21 بهرام دهقان را گفت: اگر جمیله22 ای حاضر کنی که به مشاهدهآ
~~جمال او ساعتی23 خود را از وحشت غربت باز رهانیم25 و به دیداری قانع باشیم25 از لطف تو
~~غریب ننماید.29 از آنجا که بی تکلفی دهاقین باشد27 بر خواست و دختری28 داشت خورشید روی

PageV01P133

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0074.png)

~~مشکین موی که نه چشم چرخ چنان آفتابی دیده بود1 و نه به دست دهر چنان نگاری رسیده،
~~رخساری چون روز وصال تابان و ms048 درخشان2 و زلفی چون شب فراق سیاه و بیپایان. شکر لبی که
~~گویا دایهآ روزگار3 او را از شیرهآ جان5 بیدلان شربت داده بود5 و شیرین گفتاری که همانا دایهآ ایام2 از
~~شیر پستان زهرهاش در مید عیش پروده7.
~~بیت:
# بت شکرین لعل شیرین دهان   غزال سیه چشم ابرو کمان
# به شیرینی از گلشکر نوشتر   به نرمی زگل نازک آغوشتر
~~بدو گفت8 تورا ساعتی پیش این مهمان باید نشتن9 و آتش شوق او10 به زلال وصال خود
~~نشاندن11. دختر فرمان پدر را منقاد شد و12 به خدمت پادشاه13 رفت و بنشست، بهرام به تماشای
~~جمال عالم آرای دختر15 از رنج غربت برآسود و15 پای دلش به گل فرو رفت و به گل، چشمهآ آفتاب
~~را میاندود و مهرهآ عشق با او پنهان میباخت19 و با چاشنی شربت اشتیاق میساخت17وو می گفت:
# شیرین دهنا این همه شیرین نتوان بود19   شیری که تو خوردی مگر از شیره جان بود20
~~و به خاطر گذرانید21 که چون به مستقر سلطنت23 قرار گیرم، دختر را23 به عقد شرعی در حبالهآ
# خود در آورم28 و پدرش را کرامتها فرمایم.25 بامداد، همان شبان از دشت باز آمد2 و از کثرت شیر

PageV01P134

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0075.png)

~~گوسفندان حکایتی گفت1 که شنوندگان2 را انگشت حیرت در دهان ماند.2 دهقان و
~~عفیفه گفتند: مگر اختر سعد، پادشاه عنان عاطفت5 به جانب ما منعطف گردانید1 و قضیهآ عدم7
~~عنایت منعکس ساخت8 و الآ شیری که دیروز از مجرای عادت منقطع بود اعادت آن را موجب
~~چه تواند بود.9 این بگفت و از آن بی خبر بود10 که منبع شیر در خانهآ اواست11 و
~~شکر لب به کدام شیربها12 به شبستان خود خواهد برد.13 بهرام چون به مستقر شوکت
~~خود باز رسید4افرمود تا به مکافات آن ضیافت15، قبالهآ ملکیهآ ده12 به نام دهقان نوشتند و دخترش
~~را17 عقد شرعی نموده18، به مسند شامی19 آوردند و خورشید چون در خانهآ بهرام پرتو انداخت20
~~رطب در ms049 شیر قرار یافت.21
~~بیت :
# خضر سیراب گشت اندر سیاهی   چکید آب حیات از کام ماهی
~~ولله الحمد23 و المنه که عدالت با خصال مذکوره و سایر اخلاق حسنهآ سنیهآ مرضیه، در ذات
~~قمیون 23 ملکی صفات، نواب کامکار24، اعلی حضرت پادشاه خلافت پناه، سایة لطف الله، المؤید من
~~عندالله، الغازی25 فی سبیل الله.

PageV01P135

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0076.png)

~~آنکه آب و آتش اندر1 مجلسش حاضر کنند   از میان هر دو بردارد شکوهش داوری
~~و آنکه نابینای مادر زاد اگر حاضر شود   در جمال عالم آرایش به بیند6 سروری
~~هم سیادت در نسب هم پادشاهی در حسب کو سلیمان تا در انگشتش کند انگشتری
~~خلد الله ملکه و سلطانه6 وافاض علی العالمین عدله واحسانه بر وجه آکمل موجود و مذکور است.
~~لاجرم پرتو انوار عنایات ربانی و تاییدات صمدانی8 شامل حال فرخنده مآل اوست و آفتاب جاه و
~~جلالش از وصمت زوال و وبال کوف مصون است و خلعت تدبیرش همواره به طراز موافقت
~~تقدیر مطرز و متعاطف9 احوال سعادت فرجامش به مساعدت ایام مزین و موشح است.
# تاعده الآقدار فیما یریده   وتسعده الافلاک کیف تدیر*0
~~همیشه رایات شوکت و أبهتش منصوب و ابواب اقبال و رفعت مفتوح و اعناق11 آعادی دین و
~~دولت مکسور باد.
# باب چهارم: در سخاوت
~~سخاوت12 سهولت انفاق آموال13 خود است به مقتضای مصلحت به مصرف استحقاق، بیاذیت و
~~منت و توقع عوض و غرض18 ثنا15 و مدحت15 و شهرت، و بهترین گلی که در بوستان اخلاق بشکفد
~~و نسیم آن مشام دل خاص و عام17 را معطر سازد سخاوت است. و هر که به حلیهآ سخاوت و
~~سماحت18 متحلی باشد، به سعادت دین و دنیا سرافراز شود و مقبول دلها گردد و مسامحت و نیل19 و
~~کرم وجود و ایثار و مواسات و سماحت از انواع مندرجه در تحت جنس سخاوتاند، و مسامحت20

PageV01P136

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0077.png)

~~ترک مالی بود بر سبیل تبرع و نیل عطا است1 با سرور و ms050 فرح و کرم انفاق مال بسیاراست در امور
~~عظام که نفع آن عام بود و قدرش بزرگ به طیب نفس و آسانی وجود ملکه2آ گرم است در نفس با
~~وجود آنکه از حق بیند و نظر بر خود ندارد. و ایثار آن است که بر نفس، سهل نماید و از سر
~~مایحتاجی3 که به خاصتهآ او تعلق داشته باشد9 برخیزد و بذل کند5 در وجه کسی که مستحق باشد و
~~این صفت امیرالمؤمنین است صلوات الله و سلامه علیه و آله2 که سه شب به آب خالص افطار کرد7 و
~~هر شب یک قرص نان جو که جهت8 قوت خاصته9آ خود به هم رسانیده بود به مکین و یتیم و اسیر
~~داد10 لاجرم به عوض آن سورهآ هل آتی در شأن او نازل شد.
# سید و سرفراز11 آل عبا   یافت تشریف سورهٔ‌ هل آتی
# آن 2السه قرص جوین بیمقدار   یافت در پیش مهتران بازار13
# جان و دل بذل کن که زآب و زگل   بهترین جودهاست جود مقل16
# درمی صدقه از کف درویش   ز هزاران توانگر آمد بیش15
~~و انگشتری18 در حالت17 رکوع به سایل دادن و مضمون آیه18 به خوی عمل نمودن خاصهآ او19
~~بود و هیچکس دیگر از صحابه20 و تابعین بدین عمل ننمود21 و این منزلت نیافت22 و مواسات
~~معاونت یاران و دوستان و مستحقان باشد23 در معیشت و شریک ساختن ایشان را با خود در قوت و
~~مال"2 و سماحت بذل کردن بعضی از2 اموال خود باشد به دل خوشی بر سبیل تفضل و از سنن جمیله

PageV01P137

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0078.png)

~~و1 سیر مرضیه که رقبهآ ادانی و اقاصی و گردن مطیع و عاصی2 را در ربقهآ الفت آرد و دانهآ محبت3 و
~~اخلاص در زمین دل رفیع و دنی و وضیع و شریف کارد1 سخاوت است به انواعه. و رسول (ص)5
~~فرموده: سادة الناس فی الد نیا الاسخیآء و سادة الناس فی الأخرة الأتقیاء و السخئ لایدخل النار ms051 ولو
~~کان فاسقا 5. و نیز فرموده است7: تجافوا عن ذنب السخی فان الله اخذ بیده کلما غثر و کافر سخی
~~ی آرزجی بالجنه من ملم بحیل* و امیرالمومنین (ص) فرموده9: السخاء اشرف عادة 16
# هنر سخاست دگر جمله دست افزاراست10   اگر تورا به هر انگشت خویش صد هنراست
~~حکایت: روایت است که حضرت رسالت علیه صلوات الرحمن11 در شب معراج خطیرهای12 دید
~~در دوزخ و مردی در آن13 نشسته بود که آتش دوزخ بدو نمیرسید.18 کیفیت15 آن از جبرثیل(ع)
~~پرسید گفت1: این مرد حاتم است و خدای تعالی17 به سبب سخا آتش دوزخ ازاو باز گرفته و هم
~~ازاین سیاق است18 قصهآ سامری.
# حکایت: در خبراست که موسی علی نبینا و علیه الصلوه والسلام، چون19 از طور مراجعت نمود،
~~سامری گوساله ای از طلا ساخته بود20 و اکثر بنی اسرائیل را گوساله پرست کرده21، موسی خواست تا

PageV01P138

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0079.png)

~~او را1 بکشد، خدای تعالی وحی فرمود2 که: یا موسی او را مکش که سخی است بلکه او را از ملاقات
~~با مردم منع نما3. موسی او را از میان قوم اخراج کرد9 و از مخالطت مردم او را به کلی منع نمود. و
~~هم براین نهج است5 حکایت غلام بازرگان.
~~حکایت: آوردهاند که بازرگانی منعم بخیل، غلامی کریم الطبع داشت، به حکم ضرورت سفر دریا
~~اختیار نمود21 و غلام را با خود در کشتی نشاند. و7 چون باد مراد نوزید8 تجار مدتی مدید9 در آن بحر
~~عمیق بماندند، و10 آطعمه و آشربهآ ایشان رو به نقصان آورد11 به مرتبه ای که اهل کشتی از آن به جان
~~رسیدند و بازرگان با آنکه نعمتی بسیار داشت هر روز اندکی آب و قدری طعام12 وظیفهآ غلام کرده
~~بود و در آن سفینه دختری جمیله بود که حسن از چهرة او مایه خواستی13 و خوبی روز بازار خود از
~~شکل و شمایل او آراستی.
# جهانافروز دلبندی، چه دلبند   به خرمنها گل و خروارها ms052 قند
# بهاری تازه چون برگ درختان   سزاوار کنار نیکبختان
# رخی چون تازه گلهای دلاویز   گلاب از شرم آن گلها عرق ریز
# کرشمه کردنی با دل عنان زن   خمارآلوده چشمی کاروان زن
~~و تمامی زاد و راحلهٔ‌ او به سبب طول مدت خرج18 رفته بود و از عزت ثروت16 به مذلت فاقه
~~رسیده. غلام12 چون عجز17 و حیرت دختر18 دید مروت طبعش بر مراعات او باعث شد وظیفهآ
~~خود را از آطعمه و آشربه بدو ایثار کرد و اکثر اوقات گرسنه و تشنه میبود. خواجهآ بخیل بر آن سر20
~~اطلاع یافت و از سر غضب، غلام بیچاره را21 در آب انداخت. غلام را2 لچون لطف نامتناهی

PageV01P139

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0080.png)

~~الهی احامی بود چون2 اندک زمانی سباحت کرد3 به برکت سماحت8 تختهای5 به دست آورد و بر آن2
~~نشت و به هر طریق که بود7 خود را به ساحل کشید. روزی در آن حوالی به طلب طعامی8، سیر
~~می کرد، شمامهای9 عنبراشهب که وزن او10 هزار مثقال بود به دست او آفتاد11 و روی به آبادانی12 نهاد
~~و آن کشتی چون به ساحل رسید13 پادشاه آن حدود به رسم تفرج به صوب تجار متوجه شد14، ناگاه
~~نظرش بر جمال15 دختر جمیله18 افتاد و ناوک غمزهآ جگر دوزش بر هدف دل ملک آمد.
# پیکان غمزه را چو بتان آب میدهند   اول نشان به سینه احباب میدهند
~~پادشاه در زمان17، قضات اسلام را حاضر کرد و به وجهی شرعی18 دختر را به حبالهآ خود در آورد
~~و با جلال و اعزاز19 هرچه تمامتر به دولتخانهآ وصال رسانید و در حشمت و رفعتش افزود. عسی
~~الایام آن یرجعن قوما کالذی کانوا.200 ملک را در آن زودی21 قافلهآ عمر به دیار عدم22 رسید و متاع
~~هستی او در23 بازار نیستی به یغما رفت و وارثی28 نداشت که عنان سلطنت و زمام مملکت بدو25
~~سپرده شود. به ضرورت ملک بر ملکه28 قرار گرفت، ارکان27 دولت و اعیان مملکت ms053 طوعا و زغبه

PageV01P140

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0081.png)

~~مطیع و منقاد او شدند و آثار معدلت و مرحمت1 او نسبت با لشکر2 یوما فیوما متزاید3 و متضاعف
~~می گشت. اتفاقا آن غلام بختیار را دولت عنان گیر شده8 بدین5 دیار رسانید و در مجمعی که
~~تجار اطراف جمع بودند و آمتعه را2 با یکدیگر مبایعه و معاوضه7 مینمودند حاضر شد، خواست تا
~~آن8 شمامهآ عنبر را9 به بیع10 رساند و از بهای آن ثمرهای11 بردارد که خواجهآ بخیل اورا بشناخت
~~و12 از آن صورت متعجب شد و به آرزوی شمامهآ عنبر طمع خام دراو کرد13 و دراو آویخت"1 و
~~گفت: این غدار نابکار غلام من است، و آمتعه و آقمشهآ بسیار از من دزدیده و مرا در عالم
~~سرگردان کرده و این عنبر از من است15، غلام انکار کرد و12 آتش خصومت از طرفین17 مشتعل شد
~~به مرتبهای18 که کس را19 در اطفاء20 آن نایره قدرت21 نبود. به ضرورت کار ایشان از مجادله به
~~محاکمه کشید22 و از منازعه به مرافعه انجامید. به درگاه ملکه رفتند و در مجلس محاکمه بنشستند23،
~~ملکه28 از پس پرده نظر کرد25 غلام را بشناخت، لیک28 اندک زمانی متردد بود که27 غلام غرقه گشته
~~چگونه نجات یافته باشد28 مگر این شخص را با او29 مشابهتی و ممائلتی هست چون خواجه آغاز

PageV01P141

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0082.png)

~~دعوی کرد، ملکه غلام را گفت1: این عنبر از کجا حاصل کردهای2 و این خواجه به چه وسیلت
~~تورا مواخذه ساخته3 و از تو مطالبت به چه حجت مینماید؟ راست بگوی6 که رستگاری در
~~راستی است. غلام2 زبان بر گشود7 و احوال خود و خواجه من آوگه الی آخره به محل عرض
~~رسانید8 بازرگان گفت: بدین مقالهآ دروغ میخواهد9 که کار او فروغ گیرد، بر صدق10 این
~~دعوی11 او را شاهد عدل12 باید. ملکه آواز داد که شاهد عدل13 منم و من آن دخترم که در
~~سفینه15 رفیق شما بودم، از15 غلام احسان و مروت1 ms054 دیدهام17 و از تو بخل و خست
~~مشاهده کردهام18 بفرمود19 تا آن بخیل خسیس را20 در دریا انداختند. قضات و انمه21 را
~~حاضر کردند و ملکه را با غلام سعادتمند22 عقد بستند و تاج سلطنت و تخت مملکت بدو23 سپردند
~~و به میامن سخاوت و مروت، پادشاهی بر غلام25 قرار گرفت و به شامت بخل و خست، خواجهآ
~~بازرگان هلاک شد و به سزای خود رسید.
# باب پنجم: در توکل
# توکل25 از صفات صدیقین است29 و آن تفویض اموراست به خالق و ناامیدی من کل الوجوه از
~~مخلوق22 و امیرالمؤمنین (ص) فرمودة التوکل التبری من الحول و القوة و انتظار ما یاتی به القدر. و

PageV01P142

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0083.png)

~~صبر و قناعت و رضا و زهدو اخلاص و یقین، امور منشعبه1 از توکلند. و در کلام مجید وارد است: و
~~علی الله فتوکلوا إن کنتم مومنین.25 و امیر المؤمنین صلوات الله علیه و آله3 فرموده: التوکل خیر عماده
# دل به فضل و فضول خلق مبند   دل دراو بند5، رستی از غم و بند
# کار تو جز خدای نگشاید   به خدا آر، ز9 خلق هیچ آید
# جز خدا هیچکس به یار مگیر7   خلق را8 هیچ در شمار مگیر
~~1 محققان گفتهاند که10: توگل چنان باید11 که متوکل مخلوق را لایضر و
~~لایفع ولایغطی ولایمننع126 و او را یقین13 حاصل شود که آنچه باید کرد14 خدا
~~کند10 و آنچه باید ساخت خدا سازد و هیچ ازاینها از تقدیر12 او بیرون نخواهد بود17 یفعل الله ما یشاء
~~و یخکم ما یرید559 و18 هرکه را این مرتبه حاصل شود لابد قطع19 طمع از مخلوق20 نماید و خوف
~~مخلوق در دل او راه نیابد.
~~حکایت: در عدة الداعی مسطور است که ابوحازم عبدالغفار گفت که: امام جعفر صادق صلوات
~~الله علیه21 از کوفه عزیمت مدینه2آ فرمود، علما و2 اهل فضل کوفه به مشایعت امام بیرون رفتند و من و

PageV01P143

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0084.png)

~~ابراهیم آدهم با ایشان بودیم و ms055 پیشتر میرفتیم1 شیری2 سهمناک را بر سر راه دیدیم2 که راه بر مردم،
~~گرفته بود، توقف کردیم تا امام (ع) با جماعت برسید5 و شیر را1 دید پیش رفت و گوش او2
~~بگرفت و او را از8 راه دور کرد و9 فرمود: اگر مردم اطاعت باری10 چنانچه باید به جای آورند اثقال
~~خود11 بر شیر بار کند12 و در معجزات انمه صلوات الله علیهم13 ازاین مقوله بسیاراست. و خواجه
~~نصیرالدین طوسی قدس سره18 در اوصاف الاشراق فرموده که: توکل نه چنان بود15 که دست از کارها
~~بدارند و گویند با خدا16 گذاشتیم بلکه از اسباب و وسایط17 دست نباید داشت که عادة الله جاری
~~بر این است18 که اکثر امور به اسباب19 و شروط منوط باشد.
# از توکل در سبب20 کاهل مشو   رمز آلکاسب حبیب الله شنو
# گر توکل میکنی در21 کار کن   کسب کن22 پس تکیه بر جیار کن
~~و علم و قدرت و ارادت خود را هم23 از جملهآ اسباب و شروط باید دانست چه اگر24 نسبت به
~~موجد29 دهند خبر لازم آید39 و اگر نسبت به آلت و شروط27 کنند قدر متصور28 شود و چون به نظر

PageV01P144

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0085.png)

~~تحقیق بنگرند1 نه جبر مطلق باشد ونه قدر مطلق و از اینجا است که گفتهاند:2 لاجبر ولاتفویض
~~ولکن امر بین امرین.5 و باید که خود را در کردنیهایی3 که منسوب به اوست متصرف داند به منزلهآ
~~تصرف آلت، نه به منزله تصترف فاعل به آلت. و فاعل اینها را جز باری تعالی نداند چه مقدر اینها
~~همه اوست و هر امری را5 که حادث1 خواهد شد در وقتی خاص7 به شرطی و آلتی و سبب خاص8
~~ایجاد خواهد نمود و تعجیل را در طلب و تأنی را در دفع مؤثر نباید دانست و مصالح امور خود را به
~~مدبر کل تفویض باید نمود.
# کار خود را به خدا بازگذار9   گت10 نمیبینم از این بهتر کار
# به جز او ms056 کیست که کار تو کند   نقد مقصود نثار تو کند11
# کار دانا کن هر کارگر اوست   پیشه بیش آور12 مرپیشهور اوست
~~حکایت: آوردهاند که در شهر اندلیس12 دهقانی بود حریص و بخیل که در مرور دهور15 هزار
~~دینار جمع کرده بود و بدان مسرور میبود و15 چیزی از آن در وجه معیشت خود و عیال صرف
~~نمی کرد تا روزی بر کنار12 غدیری17 کیسهآ زر نهاد18 و به طهارت مشغول19 شد20، زر را به غفلت
~~فراموش کرد و برفت. در عقب او شبانی بدان کنار آب رسید21، کیسهآ زر یافت22 برداشت و2 به
~~فرح و نشاط25 بازگشت و در مکانی خالی زر را شمرد2 عددی2 صحیح بود. با خود گفت:

PageV01P145

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0086.png)

~~هرچه ازاینجا1 خرج کنم این عقد نقصان پذیرد، اولی آن است که این را نیک2 محفوظ
~~نمایم تا در پیری به مشقت فاقه مبتلا نباشم.2 روزی لشکری به حوالی مرتع گله4آ او رسید،
~~راعی کیسهآ زر را از خوف ایشان در چاه انداخت و همچنان بگذاشت و2 بعد از چند
~~روز که به چاه رجعت کرد7 تا زر8 بردارد اثر ندید9، متأسف و متألم
~~میبود10 و فایده11 نمیدید. دهقان را چون از12 کیسهآ زر یاد آمد باران خون از دیده بارید13 و15 هر
~~چند از چپ و راست دویدزر را ندید.15 مغموم
~~و محزون12 بازآمد و صورت حال به عیال بازگفت17. منکوحه18 او را ملامت کرد که: ای ممسک
~~بی بصیرت در حفظ زر مبالغه مینمودی و بخل و امساک19 شعار خود ساخته بودی، لاجرم آنچه
~~اندک اندک جمع کرده بودی20 یکبار21 در معرض فنا افتاد و تورا در غم و رنج22 بگذاشت.
# زر یخوردن23 مفرح طرب است   ور نهی25 رنج و بیم را سبب است
~~دهقان زن را تصدیق کرد24 و به نصیحت او متنبه گشت21 و به توبه و انابه مشغول شد و نذر کرد
~~که من بعد بر آذخار مال حرص ننماید27 و هرچه به ms057 دست آرد28 انفاق کند و با مستوره مصحلت دید

PageV01P146

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0087.png)

~~که به توگل1، توستل نماید و رو از2 طلب دنیا برتابد3 و سر بر خط تسلیم و توکل نهد.9 از قضا روزی
~~بفقان به راهی میرفت، بادی عظیم وزید5 و دستار از سر دهقان ربود و2 در چاه انداخت، دهقان به
~~طلب دستار7 به چاه فرو رفت8 کیسهآ زر دید برگرفت9 و بیرون آمد10 و به وفای نذر اقامت نمود و11
~~بنیاد بذل و صدقه کرد تا دو ثلث و کسری از آن زر خرج شد.12 شبان13 به سبب حاجتی متوجه شهر
~~گشت18 و گذر او به در خانهآ دهقان افتاد15، دهقان متوکل شبان را ضیافت کرد12 او را غمناک دید،
~~ازاو استکشاف احوال نمود راعی گفت17: در مدت عمر هزار دینار جمع کرده بودم روزی از بیم
~~ظلمه در چاهی18 انداختم تا محفوظ باشد، در وقت معاودت از آن اثری ندیدم سبب غمناکی من
~~همین است.19 دهقان بر خواست و به حرم رفت20 و با منکوحه گفت21: آن مال که حلال پنداشتیم22
~~ربه اسراف صرف میکردیم حق این مهمان بوده است23، مصلحت آن است که آنچه مانده به طریق
~~هبه بدو تسلیم کنیم تا از وبال خلاص شویم. مستوره گفت: صواب است حق او"2 باز باید داد و
~~دست به دامن توکل باید زد25 تا خدای تعالی به عوض آن22 به وجه حلال بدهد. دهقان باقی زر را
~~پش شبان آورد و به طریق عطیه و موهبه27 بدو داد و عذرها28 خواست. شبان زر رأبرداشت و به

PageV01P147

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0088.png)

~~عدد در آورد1 سیصد دینار بود، یاز حرصش بر همان اذخار راه نمود و میان دوکی که داشت2 مجوف
~~ساخت و زر در آن تعبیه نمود3 تا کس را6 بر آن اطلاع5 نباشد و همیشه آن دوک را با خود میداشت
~~و بدان عمل مینمود1، تا روزی بر کنار7 رودخانه ایستاده بود8 و دوک را به قوت تمام9 تاب ms058 میداد
~~ناگه10 ریسمان بگسست11 و دوک در آب افتاد، شبان هرچند در گرفتن آن
~~جهد کرد12 نیافت، گذر آب بر در شهر بود دهقان13 متوکل در18
~~آب غسل میکرد دوک به اندام او رسید15 بگرفت و به خانه آورد19، مستوره در آن
~~حالت به ترتیب طبخی17 مشغول بود. هیزم رو18 به نقصان آورد19 دوک را20
~~بشکست تا اضافهآ هیزم کند دامنش پر21 زر شد سجدهآ شکر گزارد22 و به برکت
~~توکل2 از فقر و فاقه نجات یافتند و24 حق در مرکز خود قرار گرفت.
# نشد کس بر اسب توگل سوارکه   او را نشد صید دولت شکار

PageV01P148

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0089.png)

~~و آن خالص کردن1 آعمال و آقوال2 است از شوایب علل و اغراض و2 مخصوص ساختن نیت به
~~قربت8 باری تعالی، چنانچه غرض دنیوی و أخروی از حب جاه و نیکنامی5 و طمع بهشت1 و ثواب
~~آخرت و نجات از عذاب دوزخ و مانند اینها با آن7 مخلوط نباشد چه محققان اینها را شرک خفی
~~گریند. و مضمون آیهآ کریمه8آ: فمن کان یرجوا لقآء ربه قلیغمل عملا صالحا ولایشرک بعبادهآ ربه
~~احدا9، اشارت بدین معنی است9. و در کلام مجید وارداست10: وما أمروا الأ لیعبدو اللها1 مخلصین له
~~الدآین حنفاء56.13 و حضرت رسالت (ص) فرموده: من اخلص لله13 اربغین صباحا ظهرت ینابیع
~~الحکمه من قلبه إلی لسانه و امیر المؤمنین (ص)14 فرموده: الاخلاص خیر18 العمل. 165540
~~روی در قبلهآ یکرویی17 کن   خلق بگذار و خداجویی18 کن
~~رشحی19 از چشمهآ اخلاص بجوی   واز رخ جان خود20 این شرک بشوی
~~سوی اخلاص اگر راه بری1   هر دو عالم به پشیزی22 نخری

PageV01P149

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0090.png)

# خطبهآ قرب به نام1 تو بود   جرعهآ وصل به کام تو بود
# محرم کعبهآ اقبال2 شوی3   محرم پردهآ اجلال شوی
~~حکایت: در بنی اسراییل عابدی بود که از فارسان5 میدان عبادت، قصبالستبق ربوده بود و گوشهآ تاج
~~ترکش5 بر تارک افلاک سوده.
~~بیت:
# او به عبادت شده سلطان پناه   ساخته از ms059 ترک دو عالم کلاه
# رخش زمیدان آزل تاخته   گوی به میدان آبد باخته
~~او را گفتند: فلان جای1 درختی است و قومی آن را7 می پرستند.8 عابد9 تبری برداشت و قصد آن
~~درخت کرد تا10 از بیخ برکند، ابلیس لعین به صورت مردی پیر پیش او آمد گفت11 و گفت: با این
~~درخت چه خواهی کرد؟ عابد احوال بگفت، ابلیس گفت: اگر خدا این درخت را بریده خواستی12
~~پیغمبری را بدین کار13 فرستادی تورا با این کار چه مناسبت است به عبادت خدا مشغول باش14 و
~~این درخت سبز15 را بیجان مکن، عابد نشنید و بعد از مجادلهآ بسیار ابلیس را بر زمین زد و فرو
~~مالید2011، ابلیس زنهار خواست و گفت: مرا رها کن تا با تو یک سخن بگویم که تورا بهتر ازاین به
~~کار آید هم در دنیا و آخرت18، عابد گفت: بگو. گفت: من هر روز دو دینار زر19 به تو رسانم200 تا تو
~~بعضی را از آن21 به صدقه دهی و بعضی به خرج خود کنی2 تا تورا فایده دارین حاصل شود. دست

PageV01P150

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0091.png)

~~ازاین درخت بدار تا وقتی که فرمان خدای تعالی1 نافذ شود و معلوم گردد که بریدن این درخت
~~صواب است یا خطا2. عابد چو3 این سخن بشنید با خود گفت که: صلاح من و درویشان در این
~~است قبول باید کرد، بازگشت و به خانه رفت صباح روز دیگر دو دینار زر در زیر بالین خود دید5
~~خرم گشت. روز دیگر1 طلب کرد7 نیافت، تبر بر دوش گرفت و پیش8 درخت آمد ابلیس به همان
~~صورت حاضر شد9 و گفت: چه میکنی؟ عابد گفت: درخت برمیکنم10 گفت: تورا آن قوت نباشد.
~~باز میانهآ ایشان منازعه شد و11 چون در هم آویختند ابلیس عابد را فی الفور بر زمین زد12، عابد گفت:
~~یا شیخ قضیه چرا منعکس شد و قوت من به کجا13 رفت؟ گفت: هر که کاری برای خدا کند ms060 هیچکس
~~با او بر نیاید و هر که برای خود کند با هیچکس برنیاید.
# هر که بود از پی دین18 کار او   در همه کاری است خدا یار او5
# و آنکه کند از پی دنیا عمل   رخنه کند در عمل او خلل
~~حکایت: امیرالمؤمنین را (ص)11 با کافری17 دلاور کوه پیکر که به زور بازوی
~~دلاوری18، سرپنجبهآ شیر شرزه19 تاب دادی و به دستیاری
~~توانایی20، کوه گران را سبک21 از جای برداشتی، مجادله واقع شد و بعد از محاربهآ بسیار22 کافر را بر
~~زمین انداخت23 و بر سینهآ او24 نشست خواست تا بار گردنش2 را سبک سازد، ملعون آب دهنابر روی

PageV01P151

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0092.png)

~~مبارک امیر1 انداخت، امیر2 را قوت غضبی به حرکت آمد3 و به غایت در خشم شد، از5 سینهآ او بر
~~خواست، ملعون میل رفتن کرد.9 دیگر باره امیر با او در آویخت1 و او را بر زمین زد و سر ناپاکش را
~~از تن جدا کرد.2 از امیرالمؤمنین پرسیدند که9: سبب رها کردن و باز گرفتن چه بود؟ فرمود که: چون
~~کافر آب دهن9 بر روی من انداخت نفس من10 متغیر شد و غضب بر من مستولی گشت، نخواستم که
~~کار خدایی11 مخلوط به غرض نفسانی باشد12 و نفس را در آن مدخلی بود.3
~~آنکه چهادش ز پی دین بود*   این کند و شرط غزا این بود
# باب هفتم: در رضا
~~و رضا15 خشنودی است از خدای عزوجل12 من کل الوجوه و آن وقتی متحقق شود که محبت
~~باری تعالی"1 در طبیعت چنان راسخ باشد که احوال مختلفه مثل صحت و مرض و غنی18 و فقر و
~~حیات و ممات یکسان نماید و صدور اینها19 همه از واجب الوجود داند20. و رسول21 صلی الله و
~~علیه و آله فرموده: الرضا بالقضاء باب الله الأعظم. و امیرالمؤمنین (ص)22 فرموده: آلرضا ینفی الحزن
~~ومن رضی بقمالله لم یخزن علی ما فاته،* و رضای خدای تعالی از بنده آنگاه حاصل ms061 شود که رضای
~~بنده از خدا حاصل شود23 رضی الله عنهم و رضوا عنه 555

PageV01P152

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0093.png)

# با قضا مر تورا چو نیست رضا1   نشناسی خدای را به خدا
# به قضای خدای راضی شو   ورنه بخروش و پیش2 قاضی شو
# تا تورا از قضاش برهاند   آبله آن کس که این چنین داند
~~حکایت3: جابر انصاری قدس سیره در آخر عمر به بیماری و ضعف پیری
~~مبتلا بود8، امام محمد باقر (ص)5 به عیادت او رفت2 و ازاو تفحص کیفیت احوال
~~نمود.7 جابر چون در مقام صبر بود گفت8: حالتی دارم که مرض9 از صحت دوست تر10دارم و
~~بیری11 از جوانی و مرگ12 از زندگانی. امام (ع) چون درمقام رضا بود گفت3:
~~اراده من تابع ارادهآ خداست، اگر خدا مرا مریض میخواهد14 مرض دوست تردارم15 و
~~اگر صحیح صحت و قس علی هذا.12
~~بیت:
# خواه صلای خوف ده   خواه بشارت17 امان
# آنچه مراد تو بود18   هست مراد من همان
~~جابر چون این سخن19 بشنید روی امام20 را بوسه داد و گفت: صدق رسول الله21 مرا گفت که22
~~یکی را از فرزندان من ببینی هم نام من23) یبقر الغلم بقرا کما یبقرا الثور الأرزض.6

PageV01P153

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0094.png)

# حکایت: یکی از عباد بنی اسراییل که مدتی مدید و عهد بعید1، اوقات2 صبح و شام به طاعت و
~~عیادت ملک علام گذرانیده بود، شبی به خواب5 دید که رفیق تو در بهشت فلان زن5 خواهد بود.
~~عابد2 متوره را طلب کرد تا کیفیت عبادت او معلوم کند و7 در زمان حضور ازاو استکشاف عبادت
~~او نمود، غیر از9 ادای فرایض چیزی ننمود و9 بعد از الحاح و مبالغهآ بسیار گفت: مرا این صفت است
~~که اگر بیمار باشم10 صحت نخواهم و اگر در محنتی11 أفتم راحت نطلبم12 و شرم دارم که آنچه
~~خدای تعالی به من داده باشد چیزی دیگر طلبم12، هرچه15 پیش آید بپسندم و خلاف آن نخواهم تا
~~آن روز که خود کفایت ms062 شود.15 عابد گفت: این صفت اصل کار است و کار مردان است.12
# غایت کار کزان سوره نیست17   جز رضینا بقضاء الله نیست
~~حکایت: یکی را از زژهاد18 بیماری طاری شد، درویشی به عیادت او رفت گفت: میخواهی که
~~خدا تورا19 شفا دهد؟ گفت: نه، گفت: میخواهی که در بیماری بمانی؟ گفت: نه، گفت: پس مطلوب
~~تو چیست ؟گفت: آنچه خدا خواهد من بندهام بنده را20 خواست نباشد.21
~~نظم:
# راقع رنج مقامات22 رضاست   فاتح گنج کرامات رضاست

PageV01P154

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0095.png)

# باب هشتم: در صبر1
~~و آن منع نفس است از جزع و اضطراب در وقت وقوع مکاره و بلیات. و گفتهاند: صبر جمیل آن
~~است که صاحب مصیبت را از دیگران نتوان شناخت و از جامه دریدن و نوحه کردن و دست بر سر
~~زدن و جامه گردانیدن2 اجتناب نماید، چه اینها همه جرام است3، و صبر از سنن انبیاء و اولیاء است،
~~وخدای تعالی میفرماید:9 واصنبروا ان الله مع الصابرین15 و در تورات7 مسطوراست که: لاحسنه
~~علی من الصبر*.* و رسول الله (ص) فرموده: الصبر مفتاح الفرج85. و امیرالمؤمنین صلوات الله علیه و
~~آله1 فرموده10: الصبر علی المصایب من کنوز الایمان* 55
~~انبیاء پای به صبر11 افشردند   لاجرم12 پایهآ عالی بردند
~~نوح از موج غم قوم نرست   تا به کشتی صبوری بنشست13
~~شد وزان14رایحهآ صبر جمیل   بشکفانیدگل13 نار خلیل
~~یوسف از صبر به یعقوب رسید   صحت از صبر به ایوب رسید
~~عیسی از صبر برانداخت کمند1   ساخت جا کنگر17این قصر بلند
~~احمد از صبر بر آزار18 قریش   زهرشان ریخت در آبشخور عیش
~~خاتم صبر که عالی گهراست   نقش آن من صبر قد ظفر19است

PageV01P155

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0096.png)

# حکایت: ذوالنون مصری را به مقبره ای روزی1 گذارافتاد2، زنی را دید که بر سر قبر چند نشته
~~بود3 و می گفت: صبرت فکان الصبر خیر مغبهه، و هل جزع یجدی علیک فاجزع، صبرت علی ما لو
~~تحمل بعضه، جبال شروراصبحت تتصدع، ملکت دموع العین ثم ms063 رددتها، الی ناظری فالعین فی القلب
~~تدمع*8 ذوالنون گفت: تورا چه مصیبت رسیده است؟ گفت: مصیبتی که هرگز کس را نرسیده0، دو
~~پسر داشتم که2 نور دیده و راحت [جان رمیدهآ] من بودند. روزی پدر ایشان گوسفندی قربانی کرد1 و
~~کارد را هم آنجا بگذاشت و برفت. پسر مهتر، کهتر را گفت: بیا تا تورا بگویم8 که پدر گوسفند را
~~چگونه [کشت.]9 دست و پای برادر10 را دربست11 و کارد بر حلق او [نهاد و برادر] را بکشت.12 چون
~~من خبر یافتم بانگ براو زدم13 و فریاد [برآوردم]، او از18 ترس بگریخت و به کوه رفت. پدرش آمد و
~~واقعهآ [هایله پرسید]10 و به طلب پسر به کوه رفت، او را دید که پلنگش از هم دریده بود، [کشته] را
~~به دوش گرقت و میآمد.12 در راه تشنگی براو غالب شده17، چون به خانه رسید18 از کثرت غم و
~~عطش فی الفور بیفتاد و جان بداد.19 من20 در آن وقت دیگی آش21 پخته بودم چون به کار اینها
~~مشغول شدم22 پسرکی طفل داشتم دست بر کنار دیگ زد و آش بر خود ریخت و بسوخت و جان

PageV01P156

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0097.png)

~~بداد.1 مرا2 یک روز این چهار مصیبت3 جانسوز پیش آمد، ذوالنون گفت: دراین مصیبت1 چه میکنی؟
~~گفت: با خود اندیشه کردم که اگر صبر و جزع دو شخص بودندی و با هم منازعت کردندی البته
~~صبر غالب آمدی، صبر می کنم1 تا خدای تعالی7 مرا آجر صابران دهد8 چه صبر کلید حصول مقصود و
~~وسیلة رضای معبود است وخدای تعالی9 ایوب را به واسطهآ صبر، خلعت نعم
~~العبد پوشانید.
# ززن کمتر نه آموز10 ازاو صبر و شکیبایی   که صبر آمد دوای 11درد دل در کنج تنهایی
~~عنان دل به دست صبرده تا کوی دولت را   به چوگان هلال از خسرو سیاره بربایی
~~حکایت: نوشیروان به مجرد تهمتی که بر بوذرجمهر12 بسته بودند متغیر شده او را مقید ساخت13
~~و در چاهی ms064 تنگ18 و تاریک حبس نمود و فرمود تا او را گلیمی درشت پوشانند15 و هر روز دو
~~قرص نان جو و یک کف نمک ناسوده و یک شربت آب زیاده ندهند.12 ابوذرجمهر چند ماه در آن
~~چاه بماند و از هیچکس استعانه ننمود و استغاثآه و اضطرابی نکرد17 و سخنی شکایت آمیز نگفت.18
~~نوشیروان جمعی را19 از دوستان او20 اجازت داد تا21 به نزدیک او روند و با او افتتاح سخن کنند تا
~~ازاو چه شنوند. ایشان رفتند و گفتند: تورا22 مدتی است که دراین بلیهآ هایله گرفتار میبینیم و23 با

PageV01P157

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0098.png)

~~وجود شدت زحمت و تجرع شربت مذلت ذات تورا صحبت1 کامل است و بشره برقرار2 و اثر
~~ضعف و شکستگی3 در نهاد تو ظاهر نیست سبب این حالت8 چیست؟ گفت: من5 مفرحی
~~ساختهام که یکی از اخلاط آن2 اعتماداست بر7 خدای تعالی، دوم8 آنکه صبر بهترین چیزها
~~است که9 مبتلای بلا به آن پناه آرد.10سیم11 آنکه در قضای خدای تعالی2
~~تغیری13 نخواهد بود. چهارم آنکه اگر صبر نکنم چه کنم، پنجم آنکه"1 هر
~~که دست در عروة وثقی15 صبر زند مستحق ثواب"1 صابران شود.17 آن جماعت چون این
~~سخنان پیش نوشیروان گفتند، ابوذرجمهر را از حبس نجات داد.18 آری آلصبر محمودا و عنه
~~تذاهب فکیف اذا لم یکن عنه مدهب، هو المهرب المنجی لمن اخدقت به، مکان دهر لیس عنهن
~~مهرب*9

PageV01P158

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0099.png)

# باب نهم: در شکر
~~و آن ثنای منعم است به ازای نعمت1 و همچنان که صبر شکیبایی است بر آمر غیرملایم،
~~شکرسپاس است بر ملایم، و حال2 ازاین هر دو خالی نیست. و3 حدیث حضرت رسالت پناه علیه
~~صلوات الله8 که: آلایمان نصتفان5 نصف صبر و نصف شکر2، مشعر بدین معنی است.7 و شکر به
~~جوارح بود و به زبان و دل. چنانکه شاعر گفته: آفادثکم النعماء منی ثلثه یدی ولسانی والضمیر
~~آلمحجبا58. شکر به جوارح طاعت9 و عبادت منعم است چنانچه10 هر عضوی ms065 را از اعضاء به طاعت
~~مخصوصهآ آن مشغول نماید و شکر به زبان11، ذکر و حمد و ثنا12 جمیل است و شکر به دل معرفت
~~منعم است و دانستن آن که وصول انعام به بنده از منعم حقیقی است13 نه از وسایط، و چون اعضای
~~مذکوره که آلت شکرنداز نعمتهای منعماند و قدرت بر استعمال17 هر یک از آن نعمتی دیگر15، و
~~توفیق شکر نعمتی دیگر و به ازاء12 هر نعمتی شکری واجب است پس بر هر نعمتی ازاینها شکری
~~باید گذارد و سخن در گزاردن17 این شکر همچنان بود که در شکر اول. بنابراین شکر نعمت منعم
~~حقیقی نهایتی نداشته باشد.8
# از دست و زبان که بر آید   کز عهدهآ شکرش به در آید
~~پس واجب باشد19 که بروفق امر بر نعمتهای نخستین20 به قدر وسع و حسب استطاعت شکری
~~به جای آورند2 و باقی را به عجز از شکر اعتراف نمایند. اذا کان شکری نعمه الله

PageV01P159

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0100.png)

~~نغمة ، علی لها فی مثلها یجبا الشکر، فکیف اودی الشکر حال کما له، وإن طالت الایام و اتصل
~~العمنر.15
~~بیت :   شکر شکر2 او که داند گفت   گوهر ذکر او که داند سفت
# گر همه مویها زبان گردد   هر یکی صد هزار جان گردد
# پس سوی شکر نعمتش پویند2   گر بگویند هم بدو5 گویند
# ورهمی شکر او قزون گویند5   شکر توفیق شکر چون گویند
~~و در کلام مجید وارداست2: واشکروا نعمة الله ان کنتم ایاه تعبدون *4، و رسول (ص) فرموده: خیر ما
~~أغطی الانسان لسانا شاکرا و الشکر زیادة فی النعم وأمان من التغیر655.
# شکر گو از بی زیادت را2   عالم الغیب والشهادة را
# آدمی سوی حق همیپوید9   آن نکوتر که شکر او گوید
~~و امیرالمؤمنین (ص) فرموده: إذا وصلت الیکم اطراف النعم قلا تنفروا اقصاها بقله الشکر.» و از
~~امام محمد باقر (ص) مروی است که: ان الله10 تعالی قال لآدم أشکرنی حق شکری فقال یارب کیف
~~آشکرک حق شکرک ms066 والنعمه منک والشکر علیها نعمة منک فقال اذا عرفت ان ذل منی فقد شکرتنی
~~حق شکری. خدای تعالی به آدم گفت11: شکر من کن چنانکه سزای من است، پس گفت12: یارب

PageV01P160

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0101.png)

~~چگونه شکر توانم کرد1 چنانکه سزای تو باشد که نعمت از تو است و شکر برآن هم نعمتی است از
~~تو2، خدای تعالی گفت3: چون دانستی که از من است8 پس شکر من کرده.
# نعمت و شکر نعم وز توست نشود جز به تو این کار درست5
~~حکایت: در بنی اسراییل مردی بود صالح و متورع که صلاح را واسطهآ فلاح و نجاح21 دنیا و
~~عتبی7 ساخته بود و ورع را8 وسیلهآ نجات دارین و حصول مقاصد منزلین داشته9. شبی در
~~خواب دید که کسی با او گفت10: خدای تعالی تورا در نیمهآ عمر11 نعمتی کرامت کرده
~~است12 در جوانی میخواهی یا در پیری، مرد هم در خواب گفت13: با عیال خود مشورت کنم آنگاه
~~اختیار کنم.19 چون از خواب بیدار شد15 حال با زوجهآ خود بگفت.16 مستوره گفت: در جوانی اختیار
~~کن تا از آن تمتعی17 توانیم گرفت. شب دیگر مرد18 همان خواب دید، گفت19: نعمت در ایام20
~~جوانی میخواهم. خدای تعالی21 در نعمت براو گشاد23 و او را نعمت بسیار23 داد، او نیز دست کرم
~~برگشود و در24 خیرات و مبرات سعی25 مینمود و شکر نعمت حق به جای29 میآورد تا ایام

PageV01P161

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0102.png)

~~جوانی بگذشت1 و متظر زوال نعمت میبود. تا شبی به خواب دید که او را گفتند2 تو
~~شکر نعمت به جای آوردی3 و در حق بندگان5 ما احسان کردی از گرم ما نسزد که نعمت
~~از تو باز ستانیم5 و تورا در پیری به درویشی مبتلا کنیم9 و جزای7 شاکران، زیادتی نعمت
~~است نه زوال8
# حکایت: مروی است از کعبالاخبار که گفت: وقتی در راه شام میرفتم گرما9 غلبه کرد چنانچه10
~~از صولت حرارت، حرکت متعذر شد11، خواستم که در موضعی ms067 ساعتی استراحت کنم12 تا سورت
~~گرما کم شود13 آنگاه بروم.18 به ویرانه ای15 رفتم مردی را دیدم که او را هر دو دست و هر دو پای1
~~و هر دو چشم نبود. با خدای17 تعالی مناجات میکرد18 و می گفت: الحمدالله علی نعمائه. مرا عجب
~~آمد به نزدیک19 او رفتم و سلام کردم و گفتم: ای جوانمرد خدای را چه نعمت است بر تو که تو
~~شکر می گزاری20؟ چون از من این سخن بشنید بانگ بر من زد و گفت21: ای بیکار22 از نزد من دور
~~شو کدام تعمت بزرگتر ازاین است23 که خدای تعالی در حق من کرامت کرده است15 که
~~آلتهای معصیت از من ستده است25 و آلت معرفت21 به من گذاشته27. چشم ستده است تا در
~~نامحرم ننگرم2، و دستم ستده تا ناگرفتی نگیرم2، پایم ستده است30 تا به جایی3 که نباید رفت نروم،
~~دلم داده است تا او را دانم2 زبانم داده است تا او را خوانم، پس ازاو در گذشتم3 و دانستم که حقیقت

PageV01P162

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0103.png)

# باب دهم : در قناعت
~~و آن تساهل است1 در اسباب معاش. و قناعت صفتی است پسندیده2، که هر که آن را شعار خود
~~سازد از ضجرت و3 مذلت نفس و خواری و نیازمندی و نفاق و مداهنه و ارتکاب محرمات نجات
~~یابد. و رسول الله (ص) فرموده: عش قنعا تکن ملکا ومن قنع شبع و من طمع
~~ذل5 و امیرالمومنین (ص)6 فرموده: القناعة مال لاینفد.7
~~کیمیایی تورا کنم تعلیم8   که در اکسیر و در صناعت نیست9
~~رو قناعت گزین که در عالم10   کیمیایی به از قناعت نیست
~~موسی علی نبینا و علیه الصلوة والسلام11 در مناجات17 گفت: یارب از بندگان تو کدام
~~توانگرترند13؟ خدای تعالی18 فرمود: آنکه قانع تر بود بدانچه من دهم.15هر که قانع شد به خشک و
~~تر، شه بحر و براست.
~~حکایت: شیخ شبلی روزی با مریدان به مکتبی رفت، دو کودک را دید که ms068 در سفرهآ یکی نان و
~~حلوا بود و در زنبیل دیگری نان خشک.121 کودی زنبیلی از آن دیگر17 حلوا طلبید، گفت: تو18 سگ
~~من شو تا تورا حلوا دهم، گفت: سگ تو شدم. گفت: بانگ سگ بکن19، آن بیچاره بانگ سگ کرد،
~~تکه حلوا بدواداد و هر بار کة بانگ سگ کردی قدری حلوا لیش او انداختی. شیخ در ایشان
~~می نگریست و می گریست و گفت: طمع25 ببینید که به مردم چه میرساند، اگر پسر به نان خشک خود
~~قناعت کردی سگ همچو27 خودی نشدی.

PageV01P163

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0104.png)

# نانی اگر هست میسر زجو   از پی لوزینهآ دونان مرو
# چهرهآ خورشید از آن یافت نور   کو ز جهان گشت به قرصی صیور
~~ماه از آن کاست کز آنجا که هست   کفچه کند بر سر هر کاسه دست1
~~آب رخ از جوی خسیسان مچوی   کن زجوی جبههآ خویش آب روی2
~~آنکه دهن باز و دود پیش و پس3   سیر نگردد مگر از خاک و بس
~~حکایت: درویشی که4 از خوان جهان5 دندان طمع کنده بود و از سبزه زار2 دوران به
~~تره ای7 قانع شده، در دامن کوهی عزلت اختیار کرده بود8 و سیمرغوار در قاف قناعت منزوی شده.
~~مثنوی:
~~کسی که قاف قناعت وطن چو عنقا کرد   کجا به ملک دو عالم سرش فرود آید
~~یکی از مقربان پادشاه آن دیار9 را بر آن سر منزل گذار افتاد، پیری را دید ضعیف نحیفا با پیکری
~~از خیال نازکتر واقامتی خم گشته از هلال نزارتر بر لب جویبار نشسته و دستهآ تره بر کنار آب نهاده و
~~بدان13 اغتذا مینمود گفت18: ای پیر بیچاره اگر خدمت سلطان کنی تره با گوشت بره خوری14 و بدین
~~سبزی بینان19 محتاج نباشی. درویش بخندید و گفت: تو اگر بدین تره قناعت کنی17 از بندگی همچو
~~خودی آزاد شوی1
# هرکه به سهلی زجهان شاد گشت   همچو من از بندگی آزاد گشت
# وانکه طلب کرد حلاولت19 به ms069 کام   ماند چو تو همچو خودی را1لغلام
# خواجه که داند روش زندگی2   بر در دونان نکند بندگی
# ضامن روزی تو روزی رسان   دیدهآ کور تو به سوی خسان

PageV01P164

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0105.png)

# باب یازدهم: در صدق
~~و آن راستی است در جمیع اخوال2 و مخصوص به اقوال نیست بلکه در نیت و فعل نیز
~~صدق را3 مراعات باید کرد. و صدق در نیت، استقامت قصد بنده است خدای را در
~~هرچه کند بر وجهی که هیچ غرض با آن5 مخلوط نسازد. و صدق در فعل آن است که ظاهر و باطن
~~با یکدیگر راست دارد21 و نهان و آشکارا7 یکسان، چنانکه چیزی8 اظهار نکند که در دل9 خلاف
~~آن باشد و در نهان مرتکب10 چیزی نشود که آشکارا از آن11 شرم دارد. و صدق خمیر مایهآ
~~سعادات12 و فاتحهآ کل کمالات و اساس جمله خیرات اشت وخدای تعالیاصدیقان را در
~~بلی انبیاء و شهدا آورده. و رسول الله (ص)16 فرموده: الصیدق یهدی الی البر والبر یهدی الی الجنه
~~والکدب یهدی الی الشر والشر5 یهدی الیالنار16. وامیرالمؤمنین
~~(ص) فرموده18: الصیدق عماد الاسلام ودعامه الایمان196 و بزرگان دین گفتهاند2 : هر که راستی را
~~شعار خود سازد، وآخدای تعالی کار او را در سر و علانیه راست آرد.2
# صدق اکسیر مس22هستی تو است   پایه افراز2 فرودستی تو است
# از کجی خیزد هرجا لحللی است   راستی رستی نیکو مثلی است
~~حکایت: پادشاهی ظالم بر یکی از مشایخ کبار غضب نمود، خواست تا"2 او را به تیغ سیاست22 در
~~آررد، شیخ در خانهآ یکی از مریدان متواری گشت.28 ملازمان ملک چون به در خانهآ مرید رسیدند از او

PageV01P165

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0106.png)

~~استخبار حال1 شیخ نمودند، گفت2: شیخ در خانهآ من است قدم در خانهآ او3 نهادند چندانکه شیخ را
~~جستند نیافتند، خایب و خاسر بیرون رفتند. شیخ با مرید گفت: چرا گفتی که من در خانهآ توام؟
~~گفت9: تا راستی من حافظ تو1 شود و چنین شد.2
# از ms070 راستی است جای الف در میان جان   واو از کجی است این که8 بود در میان خون
# یکی از سالکان راه حق، دست از حطام دنیا شته9، پای همت در وادی عزلت نهاد و10 راه کعبهآ
~~معظمه در پیش گرفت.11 از قضا راه زنی راه براو گرفت و گفت12: در جیب تو
~~چیست؟2 گفت5: بیست دینار زر سرخ است، راه زن15 گفت: بده و هر کجا12 خواهی برو.17 سالک
~~زر بیرون آورد و بدو داد18، چون زر شمرد19 همان مبلغ بود که سالک گفته بود. دزد چون صدق20 و
~~راستی او21 ملاحظه نمود زر23 بدو داد و او را بر مرکب خود سوار کرد و روانه ساخت و خود پیاده
~~در عقب او برفت23، چون به مکه رسید25 از دزدی توبه کرد و دست ارادت به سالک داد و مرید او
~~شد و به برکت صدق، سالک از دست دزد و دزد از25 راه زنی نجات یافتند.
# راستی آورکه بشوی رستگار   راستی از تو، ظفر از کردگار
# گل زکجی خار در آغوش یافت   نیشکر از راستی او نوش2 یافت
# از کجی أفتی به کم و کاستی   یاز همه غم8 رستی اگر راستی

PageV01P166

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0107.png)

# باب دوازدهم: در تواضع
~~و آن اتعظیم اهل علم و فضیلت، پیران و اخوان و آقران باشد و اجلال2 هر که در فضیلت برتر
~~ازاو3 یا مساوی او بود به قدر مرتبهآ هرکس.5 و بعضی گفتهاند: تواضع آن است که هر که دنیا از
~~توا کمتر دارد تو خود را ازاو فروتر داری7. حسن بصری گفته9: تواضع آن بود9 که هیچ کس را نبینی
~~که نه او را بر خود آفضل دانی1. بایزد گوید که11تا بنده کسی را بدتر از خود میداند متکبر است.
~~بر مزاج عشق خوش کن خوی را   بهتر از خود دان سگان کوی را
~~گر تو خود را از دو عالم کم زنی   پای بر فرق بنی آدم زنی12
~~کمتر از کم ms071 شو اگر داری خبر13   کین طریق سالکان است ای پسر
~~و تواضع"1 موجب ترفع و سربلندی است و تکبر15 سبب تنزل و پستی12. و حضرت رسالت (ص)
~~فرمود12: من تواضع لله رفعه الله و من تکبر وضعه الله.* و امیر المومنین (ص)18 فرموده19: التواضع
~~یرفع آلوضیع والکبر یضع الرفیع2، تواضع إذا ماینآلت فی الناس رفعة فان رفیع القدر من یتواضع 1 و
~~حکما گفتهاند: هر که22 صحیفهآ اعمال خود را به چشم خرد23 مطالعه نماید و خود را بشناسد که اول
~~از چه پیدا شده25 و آخر چه چیز25 خواهد بود21 خود را بزرگ نشمره1
~~به زخود بین همه نیک و بد را   در ره نیک و بد افکن خود را
~~سر نه آنجا که همه پای نهند   بوسه زن پای به هر جا که نهند

PageV01P167

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0108.png)

# مرد سرکش زهنرها عاری است1   پشت خم، خاصیت پر باری است
# شاخ بی میوه کشد سر به قیام   شاخ پرمیوه شود خم به سلام
# چون تکبر3 زلعین بر زد سر   شد لگدکوب ابا واستکبر
# در3 تواضع به صفا داد خدا   مژدهآ تاب علیه و هدی
~~حکایت: امام حسین را صلوات الله علیه و آله9 روزی بر جماعت درویشان گذار افتاد2 که نان پارها7
~~از در خانها به گدایی به هم رسانیده بودند8 و بر سر گلیمی ریخته9 میخوردند، امام را گفتند10: یا بن
~~رسول الله با ما به چاشت خوردن مسارعت فرمای11. امام (ع) از اسب12 فرود آمد و با ایشان به
~~مواکله12 مشغول شد و گفت15: ان الله لا یحب المتکبرین.9 و گویند یکی از بزرگان15، امیرالمومنین
~~(ص) را به خواب دید گفت: مرا پندی ده11. فرمود: چه نیکو17 بود تواضع توانگران پیش درویشان
~~برای ثواب آخرت، لیکن18 تواضع پیش19 توانگران برای توانگری مذموم است، چنانکه حضرت
~~رسالت (ص) فرمود20: من تواضع لغنی لغناه21 ذهب ثلیادینه 225
~~حکایت: مروی است که سلمان فارسی قدس سره العزیز23 حاکم شهری از بلاد شام ms072 بود2آ و سیرت
~~مرضیهآ او در ایام امارت و ایالت به دستور معهود بود و تفاوتی در آن نشده بوده پیوسته گلیم2 پوشیدی

PageV01P168

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0109.png)

~~و بیاده به راه1 رفتی و اسباب خانهآ خویش2 خود تکفل نمودی3. روزی در میان بازار6میرفت مردی
~~جوالی کاه5 خریده بود ودر راه نهاده1 و کسی را جهت حمل آن میخواست7، ناگاه سلمان را دید
~~نشناخت و8 به بیکار گرفت و جوال کاه بر دوش او نهاد9، سلمان امتناع او نکرد10 و جوال کاه را11
~~برگرفت و میرفت تا مردی از آشنایان او رسید12 و گفت: ای امیر این بار به کجا میبری؟13 آن مرد
~~جوان دانست که حامل بار او سلمان است، در پای او افتاد و بوسه بر پای او مینهاد.18 گفت15: ای
~~امیر19 مرا بحل کن که تورا17 نشناختم، اکنون پای مبارکت18 از خاک بردار تا خاک قدم تورا توتیای
~~دیده19 خود سازم20، سلمان گفت21: چون قبول کردهام که بار به خانهآ تو رسانم23 از عهدهآ عهد بیرون
~~باید آمد.23 جوال کاه را به خانهآ آن مرد رسانید و گفت28: من عهد25 خود وفا کردم، تو"2 عهد کن تا
~~دیگر هیچکس را بیکار نگیری27 که در28 برداشتن مایحتاج خود کمال تورا نقصانی نبود.19

PageV01P169

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0110.png)

# بانی1 را
# حکایت: سلطان سنجر، مولانا ابوالفضل کرمانی1 ر
~~یکی از فحول2 علمای آن عصر بود تعظیم و تنجیل3 بسیار مینمود، وقتی
~~که5 او را به رسالت فرستاده بود5 در حین مراجعت او را استقبال نمود. ابوالفضل1 در پهلوی سلطان
~~اسب میراند سلطان سه بار در گوش او سخنی گفت7 چون به منزل خود نزل کرد9 شاگردان ازاو
~~پرسیدند که: سلطان با تو چه میگفت؟ گفت9: سلطان فرمود که بگذار10 تا فرود آیم و غاشیهآ تورا
~~بر11 دوش گیرم تا مردم اعتقاد12 من در حق تو بدانند. لاجرم سلطان13 به برکت تواضعی که با علما و
~~اهل فضل می کرد خدای تعالی روز به روز دولت او ms073 را در تزاید میداشت و رفعت و شوکت او یوما
~~فیوما متضاعف میشد.
# شاهی طلبی برو گدای همه باش   بیگانه زخویش و14 آشنای همه باش
~~خواهی که تورا چو تاج بر سر گیرند   دست همه بوس و خاک پای همه باش5
# باب سیزدهم: در حیاء
# حیاء19 منبعی است که هر که آب از جویبار آن17 خورد خرمن طاعتش به آتش معصیت نسوزد و
~~هر که را حیاء نباشد ازاو توقع وفا نباید داشت و رسول الله (ص) فرموده: آلحیاء شغبة من الایمان.*
~~و امیرالمومنین (ص)18: الحیاء مفتاح کل الخیر196. ارسطاطالیس گفته: دوستی با کسانی باید کرد که
~~ایشان را حیاء باشد و هر که را حیاء نباشد20 ازاو دوستی نیاید.

PageV01P170

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0111.png)

# خوی که بر رخ زحیا دارد گل   زان بسی نشوو نما دارد گل
# غنچه کز شرم به رخ بسته نقاب   زان نقاب است زر وگوهر ناب1
# لعل و زر2 باشد از آن حاصل او   منبسط گشته زشادی دل او
# لاله کز شرم بدل دارد داغ   سرخ رو گشته از آن است به باغ
# خیره چشم است به بستان نرگس   که دهد جام به مستان نرگس
# زان3 سبب دیدهاش از نور تهیآ   مانده بی خاصیت نور دهی3
# خوی که از شرم نشیند به جبین   تازه رو باشد ازاو شاهد دین2
~~حکایت: جماعتی پیران7 در موضعی نشسته بودند و کودکان در پیش ایشان بازی میکردند8، پیری.
~~بانگ برایشان زد که شرم ندارید که در پیش پیران بازی میکنید9 و ادب نگاه نمیدارید. یکی از آن10
~~کودکان گفت: اگر این11 پیران از خدا شرم داشتندی12 ما را هیبت ایشان ازاین بیادبی منع کردی3.
~~حکایت: آوردهاند که از16 محاسن سیر و مکارم شمیم
~~نظام الملک یکی آن بود15 که هر که تحفه ای به خدمت او آوردی
~~حاضران12 مجلس را از آن محظوظ نمودی17 و نصیبی بدیشان18 رسانیدی. روزی باغبانی سه خیار19
~~به خدمت او آورد، نظام الملک هر سه خیاررا تمام ms074 تناول نمود و هیچکس را از آن قسمتی نرسانید20 و
~~او را صد دینار زر و خلعتی فاخر داد. چون باغبان از مجلس بیرون رفت یکی از مقربان که به سمت
~~محرمیت موصوف بود پرسید که: سبب حرمان حاضران از نوباوه چه بود؟21 گفت: خیار اول را چون

PageV01P171

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0112.png)

~~چشیدم تلخ بود1 و دوم و سیم را نیز2 همان حالت بود، با خود گفتم که3 اگر به کسی دیگر دهم شاید
~~که تحمل مرارت آن نتواند کرد8 و اظهار آن حالت نماید5 و باغبان بیچارهآ امیدوار2، منفعل و نا امید2
~~شود و مرا شرم آید که کسی به خدمت من تحفه ای آورد8، عرق حیاء و خجالت بر روی او نشیند9
~~ناچار بر مرارت10 خیار صبر کردم تا عیش آن بیچاره تلخ نگردد و شرمنده نشود.
~~حکایت: ابوالقاسم قشری11 در رسالهآ خود آورده که جماعتی از صوفیان به سفری میرفتند،.
~~گذار12 ایشان بر بیشهای13 افتاد که مأوای شیران بود، آواز شیر شرزه [میشنیدند.]15 خوف در دل
~~ایشان غالب شده بود15 در آن حالت مردی را دیدند که در آن بیشه خفته بود12 و اسبش در پیش
~~چراء میکرد17، او را بیدار کردند و گفتند: اینجا جای شیران18 و موضع جان سپاران است19 نه جای
~~آسایش و مقام استراحت و خواب گران20، مرد سربرداشت21 و گفت: من از خدای23 شرم دارم که از
~~غیر او ترسم23، این بگفت و سر، باز به جای خود نهاد28 و بخفت. درویشان دانستند25 که هر که از
~~خدا شرم دارد21 و ازاو ترسد از هیچکس نترسد و همه کس ازاو ترسند27، چنانکه رسول الله (ص
~~فرموده: من خاف الله خوف الله منه کل شیء و من لم یخف الله خوفه من کل شیء*

PageV01P172

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0113.png)

~~هرچند که وفا1 دراین عهد ثانی سیمرغ است که ازاو2 جز نامی در میان نیست و حسن عهد به
~~مثابه کیمیا است که کس را3 از حقیقت آن نشان ms075 نه. لیکن حکما گفتهاند که: وفا مشاطهآ عروس کمال
~~است5 و خال رخسارهآ حسن و جمال5 مشام هر جان که بوی وفا نشنیده3، از ریاحین محاسن
~~صفات7 نصیبی ندارد و دیدهآ هر دل که رنگ وفا ندیده، از مشاهدهآ انوار مکارم اخلاق بهره ای نبرده.
# سگ که وفایی8 به ریا نیستش   زآدمی به که وفا نیستش
~~و حسن عهد کیمیایی است که خاک تیره را زر سازد و توتیایی است که دیدهآ خیره9 را
~~صاحبنظر گرداند.
# این را10 منگر که ذوفنون11 آید مرد   در عهد وفا نگر که چون آید مرد
~~از عهدهآ عهد اگر برون آید12 مرد   از هرچه گمان بری فزون آید مرد13
~~و18 بزرگان گفتهاند که15: هر گلزار که در آن نهال وفا نروید هیچ مرغ دل بر شاخسار محبتش
~~مترنم نگردد و هر رخسار19 که از خال حسن عهد خالی باشد هیچ صاحب نظر پرتو التفات برآن
~~نیندازد وخدای تعالی میفرماید17: وآوفوا بالعهد ان العهد کان مسنئولا6.8 و حضرت رسالت (ص)

PageV01P173

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0114.png)

~~فرموده: لادین لمن لاعهد له. و امیرالمؤمنین (ص) فرموده: الکریم اذا وعد وفا و إذا تواعد عفی61و
~~گفتهاند: ان حنن العید من الایمان2.*
# وفا و عهد نکو باشد آربیاموزی   وگرنه هر که تو بینی ستمگری داند3
# حکایت: در تواریخ مثبت است که محمد امین را در5 حرم سرا مستوره ای6 بود نام او عادره، که
~~به حسن و جمال نادرهآ زمان1 و به لطف و کمال فتنهآ دوران بود، لعل شکرریزش در شیرینی سبق از
~~جان شیرین بردی و عارض گلرنگش در نوبهار خوبی، طعنه بر گلبرگ طری زدی7.
~~لبی از چشمهآ حیوان سرشته   هلاک8 عاشقان بر آن9 نوشته
~~بناگوشی چو برگ یاسمن تر   براو اندامی از گل نازنینتر10
~~چه گویم11 زلف مشکینش که چون بود12   نه بوی مشک بود آن13 بوی خون بود
~~و15 محمد امین را گردن جان، اسیر زنجیر محبت و پای دل بستهآ کمند ارادت او بود. شبی با ms076 او در
~~خلوت نشسته بود گفت: من ازاین خایقم که چون تیغ آجل دست مرا از تمتع جمال تو کوتاه کند
~~برادرم تورا به مال و جاه بفریبد15 و در ربقهآ عقد19 و حبالهآ 17خود در آورد18، و تو آرام جان و روح
~~روان او شوی. عادره گفت: این چه سخن است که بر زبان تو میگذرد19 و چه اندیشه است که در
~~خاطر20 تو خطور میکند.21

PageV01P174

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0115.png)

~~و من در عهد و میثاق شب اول1 که قدم در حجرهآ مؤانست تو نهادهام، میخواهم که به روز قیامت
~~رسانم.
~~به قیامت برم این عهد اکه بستم با تو   تانگویی3 که در آن روز وفائیت نبود
~~و اگر میخواهی به تازگی پیمانی بندم8 و عهد کنم که تا طاوس روح در روضهآ بدن جلوه کند،
~~طوطی زبان را جز به شکر شکر تو شیرین کام نسازم و تا همای زندگانی، سایه برسر من افکنده دارد،
~~مرغ دل خود را بستهآ دام کسی نگردانم5 و اگر در سلوک سفر آخرت مرا بر تو پیشی بود خود شرط
~~به پایان رسانیده باشم و اگر چند روزی در آجل مهلت أفتد2 عهد همچنان است7 و پیمان همان.
~~دو سه روزی اگر از عمر آمان خواهد بود   عهدمن باتو همان است و همان خواهد بود
~~عادره این نوع8 سخنان گفت و به سوگند غلاظ و شداد مؤکد گردانید9، چندان که10 محمد
~~امین را کار به انقراض انجامید و11 برادرش به مسند ایالت نشست. چون ذکر جمال12 بی مثال عادره را
~~شنیده بود و حکایت لطف صورت و حسن سیرت او استماع نموده، جمعی از13 زنان فصیح زبان
~~را در میان آورد15 که به لطایف الحیل15 عادره را1 ربودند تا17 میان او و برادر محمد امین عقد
~~منعقد شد.18 شب اول که اتفاق زفاف افتاده بود19، عادره در کنار شوهر خفته بود20، به خواب دید که
~~محمد امین با او گفت: ای بی وفا21 عهدی ms077 که با ما بستی زود فراموش کردی و پیمانهآ پیمان را به
~~سنگ بدعهدی و بی وفایی22 شکستی، آخر ای بدعهد این چه نقش است که برانگیختهای23 و این چه

PageV01P175

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0116.png)

~~نیرنگ است که با بی وفایی برآمیخته1 . عادره چون این خواب دید2 نعره ای بزد و از خواب بیدار شد
~~و همچنان نعره و فریاد میزد2 تا پیش از صبح8 از بستر تمتع به مسکن تفرد و توحش ارتحال نمود و
~~به شومی بدعیدی و بی وفایی از عمر و جوانی برخورداری ندید.
# دع ذکرمن فما لهن وفاء   ریح الصبا وعهود هن سواء
# یکیرن قلبک بم لایجبرنه5   وقلوبهن من الوفاء خلاء6
# باب پانزدهم:7 در حسن خلق8
# حسن خلق در عرف خاص عبارت است از حسن باطن و خوبی اخلاق، همچنان که حسن خلق
~~کنایت است9 از حسن ظاهر و خوبی اعضاء. چه آدمی مرکب است10 از نفس و بدن و هر که را نفس
~~انسانی به حلیهآ اخلاق حسنه مزین باشد و از اخلاق ذمیمه معرا11، خوش خلق و خوب سیرت12
~~گویند. و هر که را تناسب اعضاء13 و جمال ظاهری بود15 خوش شکل و خوب
~~صورت نامند.15 و در عرف عام، خلق خوب19 خوش خویی17 و ملاطفت و سازگاری و شیرین زبانی
~~باشد. و حضرت رسالت (ص)18 فرموده19: حسین الخلق یذوب الذنوب کما تذوب النار20 الثلج. ونیز
~~فرموده: علیکم بحسن الخلق فان حسن الخلق فی الجنةلا محالة و ایکم و سوء الخلق فان سوء

PageV01P176

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0117.png)

~~الغلق فی النار لامحالة.* و جای دیگر می فرماید1: سوء الخلق یفسد العمل کما یفسد النحل
~~العل و امیرالمومنین (ص) فرموده:2 السئ الخلق3 کنیر الطیش منغض العیثر45 پس معلوم
~~شد که سعادات دنیوی و مرادات اخروی بر خلق نیکو5 متفرع است و منافع خوش خویی2 خاص
~~وعام7 را شامل.
# هر که دراو8 سیرت نیکو بود   آدمی از آدمیان او بود
# نیکی مردم نه نکورویی است   خوی نکو مایهآ نیکویی است
# تا ms078 صورت او و من زآدم دانی9   آدم نشناختی تو سرگردانی
# چون سیرت آدمی10 بدانی به یقین   آدم گشتی برستی از شیطانی1
~~حکایت: از خارجی شامی منقول است که گفت: روزی12 به مدینه رسیدم، مردی را دیدم
~~جامههای فاخر پوشیده و بر اسبی قیمتی سوار شده13، آثار بزرگی در ناصیهآ او ظاهر و علامت
~~سروری18 از جبین او باهر بود.15 از اسم او پرسیدم، گفت12: حسن بن علی (ص) است، چون درونم17
~~از بغض ایشان ممتلی بود پیش رفتم و گفتم: تو پسر ابوطالبی؟ گفت: من پسر پسر ابوطالبم.
~~زبان بگشادم18 و از ناگفتنی آنچه صورت بندد گفتم.19 از آنجا که خلق حسن امام حسن (ع) بود20

PageV01P177

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0118.png)

~~گفت: همانا در این شهر غریبی؟ گفتم: آری. گفت: ما را منزلی هست شایسته نزول مجاوران1
~~و لایق استراحت مافران2، اگر بدان جانب3 گذری کنی به مصالح حوایج تو قیام نمایم و
~~عذرخواهی به تقدیم رسانیم5. از روی او خجل گشتم5 و ازاو عذر بیادبی1 خواستم
~~و بعد از آن چنان شد7 که نزد من هیچکس ازاو محبوبتر نبود.1
# با خلق به خلق زندگانی میکن   نیکی همه روزه تا توانی میکن
# کام همه کس برآر9 از دست و زبان   وانگه10 بنشین و کامرانی میکن
# حکایت: وقتی امیرالمؤمنین (ص)11 غلام خود را جهت مهمی چند نوبت آواز داد، غلام
~~جواب نمی گفت.12 امیرالمومنین13 نزدیک غلام رفت و گفت: آواز من میشنیدی؟ گفت: بلی، گفت:
~~چرا جواب نمیدادی؟15 گفت15 بر حسن خلق تو19 اعتماد داشتم و دانستم 17 که مرا بدین گناه عقوبت
~~نخواهی کرد. امیرالمؤمنین (ع) فرمود18: چون به ما گمان نیکو بردی تورا از مال خود آزاد
~~کردم.9
~~حکایت: در خبراست که سیدالمرسلین و خاتم النبیین (ص)20 یتیمی را تعهد و تفقد فرمودی21 و

PageV01P178

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0119.png)

~~تأسف بسیار میخورد. پرسیدند که1: یا رسولالله چرا دلتنگی؟ اگر فرمایی یتیمی دیگر را2 حاضر
~~کنیم تا در خدمت تو به سر برد3، رسوالله (ص) فرمود4: ms079 آن کودک بدخو بود و من با خوی بد او به
~~سر میبردم6 و به خلق نیکو می گذرانیدم و مرا بدین2 آجری جمیل حاصل بود و از دیگری7 این
~~غرض حاصل نشود.8 خلق نیکو صفت انبیاء و اولیا است و خلق بد از خصال آشقیاء9
# بهترین چیزها خلق نکو است   خلق، خلق نیک را دارند دوست
# هر که خلق از خلق او خشنود نیست   هیچ قدرش بر در معبود نیست
# هر که او را پیشه بدخویی بود   کار او پیوسته بیرویی بود10
# خوی بد در تن11 بلای جان بود   مردم بدخوکی از انسان بود
# باب شانزدهم : در رفق و مدارا
~~رفق نرمی و دلجویی بود و رسول (ص)12 فرموده: الرفق رأس الحکمه 136 و امیرالمومنین (ص)
~~فرموده18: الرفق مفتاح الصواب و شیمه15 ذوی الآلباب. و16 یکی از بزرگان دین گفته17 که: اگر میان
~~من و تمام مردم عالم18 تار مویی باشد و همه در گسیختن آن متفق باشند نتوانند، زیرا که اگر
~~ایشان سست کنند من بکشم19 و اگر ایشان سخت بکشند من نرم کنم20، یعنی کمال

PageV01P179

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0120.png)

~~رفق و ملاطفت1 من تا به حدی است که با اهل عالم توانم زیست2 و با جاهل و عالم در توانم
~~ساخت.
# دری به رفق اگر باز میتوانی کرد   بود دریغ گشادن به غنف ودشواری
# مکن به تندی و تیزی خراب خاطرکس   بکوش تا به نرمی3 دلی به دست آری
~~حکایت: عبدالله عباس را روح الله روحه العزیز5 روزی سفیهی دشنام داد، عبدالله5 چون سفاهت او
~~را دانست گفت: تورا هیچ حاجتی هست تا روا کنم و هیچ مهمی داری تا به قضای آن قیام نمایم1،
~~مرد سفیه چون آن ملایمت دید شرمنده شد7 و بعد از آن جز طریق خدمت مثلوک ننمود.8 بالرفق
~~یبلغ ما تهوته من آدب، وصاحب الخرق محمول علی خطر96
~~حکایت: سلمان فارسی را قدس سره10 مفسدی دشنام میداد11 سلمان گفت: اگر کفهآ 12 ترازوی
~~من13 ms080 روز قیامت کم آید من بتر از آنم که تو میگویی و اگر راجح آید15 آنچه تو گفتی مرا زیان
~~ندارد، مرد15 مفسد به همین سخن از افساد12 گذشت و به مقام خدمتکاری17 در آمد.
~~حکایت: یکی را از مشایخ کبار18 با جاهلی مناظره واقع شد19 جاهل در آثنای محاوره20 گفت: اگر
~~تو21 مرا یک سخن درشت بگویی22 ده جواب بدهم.23 شیخ گفت: اگر تو25 مرا ده دشنام

PageV01P180

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0121.png)

~~بدهی1 یکی را جواب ندهم2، حاضران از تلطف او تعجب نمودند3 و جاهل منفعل و خجل گشت و
~~زمین خدمت بوسه داد5 و به مقام معذرت و ملازمت آمد.2
# به شیرین زبانی و لطف7 خوشی   توانی که فیلی به مویی کشی
# باب هفدهم: درعلو همت
~~عز و رفعت8 را با علو همت انفصال9 و جدایی نیست، و مرد ارجمند10 به وسیلهآ همت بلند از
~~حضیض دنانآت و خواری به اوج عزت و کامکاری رسد11 و خلعت همتش به طراز رفعت زینت یابد.
# نقطهآ ملک جهان ها همت است   بال و پر مرغ جان ها همت است12
~~هر که را شد همت عالی بدید   هرچه جست آن چیز شد خالی بدید13
~~هرکه را یک ذره همت داد دست17   گرد او خورشید همچون ذره است15
~~و هر که12 به سبب علؤ همت درجهآ بلند یافت، اگرچه چون17 گل کوتاه زندگانی بود و18 خردمندان
~~به سبب ذکر جمیل او را دراز عمر شمرند، و هرکه به واسطهآدون همتی و کم مایگی به اندک پایه19
~~سرفرود آورد، اگرچه دیر پاید20 چون برگ صنوبر21 اهل ادراک او را اعتباری ننمایند و ازاو خسابی
~~برنگیرند.2
~~همت بلند باش که مردان راه عشق

PageV01P181

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0122.png)

~~و رسول الله (ص)1 فرموده: إن الله یحب معالی الهمم وآهمم الرجال تقطع3 الجبال وتنسف الرمال و
~~تقرب الاجال. و امیرالمؤمنین (ص)4 فرموده: الشرف بالهمم العالیة لا بالرمم1 البالیهة.
# کار نه این گنبد گردان7 کند   هرچه کند همت مردان کند
# حکایت: یعقوب ms081 لیث، مردی صفار بود و به سبب همت عالی در مبادی احوال، مرتکب مخاطرات
~~عظیمه شدی و یک نفس از شداید و آلام نیاسودی و خود را در غرقاب هلاک افکندی. ازاو .
~~پرسیدند8 که: تورا باعث براین مشقتها و تحمل جفاها چیست و به تو این امر چه مناسبت
~~دارد؟ گفت: مرا دریغ آید10 که عمر عزیز خود را در صفاری صرف کنم11، در وی دل12 از مشاهدهآ
~~چمال مقصود یگردانم و یقین دانستهام13 که شربت مرگ چشید15 نیست و جام فنا کشیدنی، باری در
~~طلب امری ساعی باشم که اگر بیابم نیکنامی حاصل کرده باشم و اگر نیابم در طلب سربلندی19 مرده
~~باشم نه در12 پستی و دون همتی.
# گردن چرا نهیم جفای زمانه را   راضی چرا شویم بهر کار مختصر
# دریا و کوه را بگذاریم و بگذریم   سپمرغ وار زیر پر آریم بحر و بر
# یا18 بر مراد بر سر گردون نهیم19 پای   یا مردوار در سر همت کنیم20 سر

PageV01P182

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0123.png)

# باب هجدهم: در آدب
~~و آن منع نفس است از آقوال و آفعال ناستوده. و ادب از کمال ذات و محاسن صفات اولوالالباب
~~ست و هر که را ادب نیست حرمت و عزت نیست. و امیرالمؤمنین (ص) فرموده: آکرم النسب حسن
~~الادب ولاشرف مع سوء الآدب.6 و حکما گفتهاند: الأدب خیر من الذهب.16
# هر که در ادب2 طلب نکند   بر بساط شرف طرب نکند
# ادب آموز گر3 همی خواهی   که زمانه تورا ادب نکند
~~حکایت: روایت کردهاند که ابراهیم آدهم مردی محتشم را در کعبهآ معظمه دید که بر اسب نشسته5
~~طواف میکرد این حالت او را مستکره آمد1. حجاج چون از مکه معاودت نمودند و راه بادیه در پیش
~~گرفتند7، محتشم در آن پیدا ناپیدا شد8 و از قافله جدا افتاد، اعراب9 او را از اسب پیاده ساختند و
~~برهنه کردند.10 محشتم در بادیه ای پیاده و برهنه میرفت11، ابراهیم بدو12 رسید و او را ms082 بدان صورت
~~دید13 گفت: هر که بیادبی کند و در جایی18 که همه کس15 پیاده روند او سوار باشد19 لاجرم در
~~بیابان پیادهاش باید رفت.17
# از خدا خواهیم18 توفیق ادب   بیادب محروم ماند از لطف رب
# بیادب تنها نه خود را داشت بد   بلکه آتش در همه آفاق زد
~~حکایت: آوردهاند که پادشاهی به خواب19 دید که دندانهای او ریخته و از دهان بیرون افتادفا تعبیر
~~آن از معبری پرسید2 گفت: زندگانی پادشاه دراز باد أقربای تو بمیرند.2 پادشاه ازاین سخن بیادبانه به

PageV01P183

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0124.png)

~~غایت رنجید1، بفرمود تا او را صد چوب زدند.2 معبری دیگر را3 طلب کرد و ازاو استفسار نمود.1
~~گفت عمر پادشاه در دولت و کامرانی زیاد از عمر اقربا بود2، پادشاه خوش حال شد و گفت7
~~اگرچه مضمون هردو5 یکی است لیکن این معبر مراعات ادب کرد9 و سخن بیادبانه نگفت: و
~~فرمود10 تا صد دینار و خلعتی فاخر بدو دادند.11
# حافظا علم وادب ورز که در صحبت خاص12   هرکه را نیست ادب لایق خدمت نبود3
# باب نوزدهم18: در امانت و دیانت15
~~امانت19 خصلتی ستوده و صفتی پسندیده است و هر که بدین17 سیرت حمیده و حلیهآ مرضیه متحلی
~~باشد و شرایط امانت و تدین به جای آرد18 و آن را به واسطهآ حدت نفس و غرور شیطان19 باطل
~~نگرداند، از حضیض عنا20 و درویشی به اوج غنی و توانگری رسد و هم در دنیا مرزوق و نیکنام21 و
~~هم در آخرت سرخ روی23 و ناجی باشد. و در قرآن مجید وارداست که123: ان الله یامرکم آن
~~تودوالأمانات إلی اهلةا. و رسول (ص)"2 فرموده: الآمانة تجر الرزرق والخیانة تجرالفقر ولإیمان لمن
~~لأمانة له 0 و امیرالمؤمنین (ص) فرموده25: آصثل الدآین آداء الآمانه والوفاء بالغهود و حکما گفتهاند:

PageV01P184

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0125.png)

~~هر که را1 خبث2 باطن و خست3 ذات باشد ملاحظهآ دیانت و رعایت5 امانت نکند و چون این صفت
~~از میانه مرتفع گردد2 هر عیبی که ms083 در حیز امکان داخل است متوقع شود.
# کسی کز امانت ندارد نصیب   اگر بد کند نبود ازوی غریب
# خیانت ز هر فعل بد بدتراست   تمام بدیها دراو مضمراست7
~~حکایت: خواجه به عزیمت حمام سحرگاه از خانه بیرون رفت8، در راه با دوستی ملاقات نمود و9
~~گفت: با ما به حمام آمدن موافقت نما10. دوست گفت: تا به در حمام همراه و مرافقم. چون پارهآ راه
~~برفتند11 بر سر دو راه رسیدند، دوست بی آنکه خواجه راخبر کند به راهی دیگر برفت12، اتفاقا شبروی
~~به طلب صیدی در عقب خواجه میآمد13، چون به در حمام رسیدند خواجه باز پس نگریست"1 شبرو
~~را دید نشناخت و15 پنداشت که همان دوست است19 کیسهآ زر که هزار دینار در آن17 بود18 با خود
~~داشت بدو داد و گفت: ای برادر این امانت است، چون من از حمام بیرون آیم به من ده. شبرو زر
~~بستد و هم آنجا مقام ساخت.19 خواجه چون از حمام بیرون آمد20 روز روشن شده بود21 خواست
~~که27 برود، شبرو گفت23: زر خود بستان و برو که من به سبب امانت نگاه داشتن تو از شغل خود
~~بازماندم، خواجه گفت: تو28 چه کسی؟ گفت: من مردی شبرو2آ و طرآر و کیسه برم، خواجه گفت: زر

PageV01P185

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0126.png)

~~مرا چرا نبردی1، گفت: اگر به صنعت خود بردمی یک درم به تو باز ندادمی2 لیکن به امانت به من
~~سپرده3. در امانت خیانت کردن روا نیست.
~~از امانت عافیت حاصل شود   کار تو بی عافیت مشکل شود
# باب بیستم: در کتمان اسرار
~~اخفای آسرار9 از طریق خرد و نهج عقل است و در افشای آن بیم وبال و هلاک. و گفتهاند6: هر
~~که سر از دست بدهد در برابر آن سر بنهد.
~~چه زیبا گفته است آن مرد هوشیار1   که گر7 سر بایدت سر را نگهدار
~~و هر که سر خود8 با دیگری که سمت محرمیت9 نداشته باشد در میان آرد عاقبت ms084 الامر در ورطهآ
~~حیرت و ضجرت10 گرفتار شود و به سوز ندامت و غرامت، مأخوذ گردد و فایده
~~ندهد1. بلکه حکما گفتهاند که: در اخفای آسرار مبالغه بدان مرتبه باید نمودکه گویا خود محرم آن
~~نمیتواند بود12 فکیف که با دیگری از آن رمزی در میان نهد.13
# آنچه ناگفتنی است دردل خویش   دار پنهان بدان مثابه که دل
# آگرش مدتی زمان طلبد15   نتواند که سازدش حاصل
~~و گفتهاند که19: در کتمان آسرار و اخفای ما فیالضمیر، دو فایده است: یکی آنکه به تجربه معلوم
~~شده18 که هر مهمی که پنهان سازند زودتر به انجاح پیوندد و اشارت17 استعینوا علی حوانآجکم
~~بالکتمان*، مشعر18 بدین معنی است. دوم آنکه اگر19 آنچه در ضمیراست20 از قوت21 به فعل نیاید

PageV01P186

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0127.png)

~~شماتت اعداء وامذمت عیبجویان برآن مترتب نشود. و رسول (ص)2 فرموده: من کتم سره ملک
~~ائره*
~~اگر جز تو داند که رأی توچیست   برآن رأی دانش3 بباید گریست
~~و گفتهاند که6 اخفای آسرار بدان درجه باید که سخن از دو لب نگذرد و کلام درر انتظام9امیرالمؤمنین
~~(ص) مخبر از آن سراست2 که: کل سر جاوز الاثنین شاع ** . و حکما گفتهاند7: صدور الآخرار قبور
~~السرار8 اردشیر گفته که: زبان بریده9 به از راز باز گفتن. و افلاطون گفته10: هرچیز
~~را که نگهبانش بیشتر بود محکم تر باشد11 مگر راز که هر13 چند نگهبانش پیشتر بود آشکارتر شود.13
# شنیدم که چیزی بود استوار   که او را نگهبان بود بیشمار
# مگر راز که آنگاه پنهان بود   که او را یکی تن نگهبان بود
~~حکایت:اوردهاند که زرگری متمول لعل پاره ای داشت خوش رنگ و شفاف چون آخگر آتش
~~درخشان18 و چون پیکر مریخ رخشان که15 وزن آن پنجاه مثقال بود و12 زرگر را به مشاهذهآ آن تلذذی
~~و تمتعی17 تمام حاصل بودی.18 پادشاه وقت را از آن جوهر قیمتی19 خبر دادند، زرگر را طلب نمود و
~~به احضار آن لعل20 گرانمایه که لایق خزانهآ ملوی ms085 بود21 مثال داد. زرگر ناچار لعل را22 حاضر کرد و13

PageV01P187

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0128.png)

~~هرچند در مبایعت1 ابا نمود مفید نیفتاد، ملک ازاو به تسلط بستد.2 و در حرم خاص کنیزکی3 داشت
~~که عکس رخسارش طلیعهآ صبح را روشنی دادی و لعل آبدارش آب زندگانی را روان بخشیدی، دیدهآ
~~سپهر نظیرش جز در آب5 و آینهآ آفتاب مشاهده نکرده بود و نقش بند خیال مثالش جز در عالم
~~خواب ندیده.
# جز در آیینه و آبش نتوان دید نظیر   جز در اندیشه و خوابش نتوان یافت بدل2
~~و شاه را7 به جمال او أنسی زیاده و دلبستگی بیاندازه بود، آن لعل را بدو بخشید و فرمود
~~که8 با جواهردیگر منظوم سازد ودربیش طرهآ مشکین در آویزد9 تا ملک به نظارهآ او10متلذذ1
~~ومحظوظ گردد کنیزک انقیاد نمود12 و13 بر آن وجه که ملک فرموده بود آن عقد را منتظم ساخت و
~~گوش و گردن بلورین را بدان مزین کردو14 چون این خبر به گوش زرگر رسید آرزوی تملک او
~~زیاده شد15، مادر خوانده12 داشت سال خورده و وقایع روزگار دیده17 و از تجارب18 دوران ذخیرةآ
~~تمام به دست آورده19، با او این راز در میان نهاد20 و بعد از تضرع و زاری21 گفت: ای مادر مرا22 به
~~عقل و کیاست تو وثوقی تمام هست23 اگرچنانچه28 مکری سازی و حیلتی اندیشی25 که آن لعل به
~~دست من آید هم سعی تو مشکور باشد و هم رعایت حقوق مادری کرده باشی21. پیرزن قبول کرد

PageV01P188

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0129.png)

~~راگفت: عنقریب کنیزک را با لعل2 به وثاق تو حاضر کنم، چنانچه3 جاسوس وهم را با صد هزار
~~چشم برآن اطلاع نباشد.5 در زمان، دلق زرق پوشید5 و به سمت2 فال گیران خود را در سرای ملک
~~انداخت و7 به چرب زبانی و رنگ آمیزی خود را با پردگیان8 و محرمان حرم آشنا و محرم ساخت9
~~چندانکه کنیزک را به ملاطفت و مکر و خدیعت رام خود کرد10 و مرغ ms086 دل
~~او را در دام11 کشید روزی در خلوت با او گفت:
# ای لعل جان فزایت چون آب زندگانی   وصل تو یک زمان به از عمر جاودانی
# در نوبهار خوبی سرو تو12 خوش برآمد   یارب که دور بادا از آفت خزانی
~~تبارکالله ازاین لعل میگون و شکل موزون که13 تورا است18 به همه زینتی لایق است و این
~~صورت بدیع الجمال و قد و قامت به اعتدال را خلعتی دلبری موافق.15
~~بیت:
# ای خلعت دلبری به بالای تو راست   مشاطه چو قد جان فزایت آراست
# از سرو قبا پوش تو هنگا مخرام   در کشور جان و دل قیامت برخواست
~~امروز به خانهآ فلان زرگر12 بودم و طالع عروسش17 می دیدم از طرف خطا سه ثوب جامهآ زریفت18
~~مصور به صور دلپذیر غریب19 و منقش به نقوش جان فزای عجیب فرستاده بودند که نه چشم سر
~~روی20 چنان لباسی دیده و نه دست وهم به دامان چنان خلعتی21 رسنیده، سخت لایق قد مرغوب22 و

PageV01P189

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0130.png)

~~موافق پیکر1 خوب تو است، اگر زحمتی بکشی و قدم بدان جا2 رنجه فرمایی چنانچه کسی تورا
~~نشناسد و به نظر اشرف در آوری3 از برای تو در بیع در آورم9 و اگر5 به دست ملک أفتد به جواری
~~دیگر قسمت فرماید21 و تورا زیاده از یکی نرسد و چون آن خلعتها تورا میتر شود2 هر لحظه رغبت
~~ملک به وصال تو بیفزاید و از دلبران دیگر به مزیت8 محبت و مودت مخصوص کردی. براین نسق
~~فصلی از افسانه و فسون9 فرو ریخت و کنیزک را مفتون کرد و10 وعده مقرر نمود و هم در آن روز
~~نزد زرگر رفت11 و گفت: فلان روز وعده کردهایم که به خانه12آ تو نزول کنیم، نزلی لایق ترتیب باید
~~نمود13 و کسب دکان در توقف باید نهاد18 تا چون کنیزک به دام آید لعل و15 دیگر جواهر که با او
~~است برداری"1 و دل از زندگی او فارغ ms087 سازی.17 زرگر از این سخن شاد شد لیکن از عاقبت مکر و
~~خاتمت غدر اندیشید18 و یا خود گفت: شروع دراین عمل بیمنکوحه صورت نبندد، باری قبل از
~~عزیمت او را امتحان کنم و سری19 در میان نهم اگر در آن شرط کتمان به جای آرد20 سر21 محرمیت
~~این سر دارد والا در آن مداخلت نباید نمود. خرم و خندان به حجرهآ عروس آمد22 و چون کبک دری
~~به قهقهه لب بگشاد22 و گفتن لله الحمند28 که باری عز اسمه به کمال عاطفت ما را از مشقت کسب
~~خلاص داد.25 فلان دوست از جهت من غلامی کیمیاگر آورده که در یک ساعت صد من مس را طلا

PageV01P190

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0131.png)

~~میسازد زنهار1 که این راز را نیک مستور داری تا ملک قصدی نیندیشد و غلام را نیز از ما بستاند.2
~~روز دیگر مستوره با زینت و نشاطی تمام3 به مجمع خواتین رفت و از سر تکبر پای بر دوشک8 دختر
~~وزیر ملک نهاد و همان جا بنشست به ضرورت5 خدمهآدختر وزیر و سایر خواتین2 او را منع کردند و
~~بی حرمتی نمودند. مستوره از ستر حدت و غضب آواز بلند کرد7 و گفت: کسب8 یک روزهآ غلام
~~کیمیاگر شوهر من9 سرمایهآ هزار وزیراست دختر او را بر من تقدم نزیبد. این سخن در سمع خاص و
~~عام قرار گرفت10 و بر رأی11 ملک عرضه داشتند. ملک فیالفور به گرفتن12 زرگر مثال داد و از
~~کیفیت حال استعلام فرمود13. زرگر18 هر چند انکار آن را15 به سوگند غلاظ و12 شداد موکد
~~می گردانید17 فایده نمیداد18 بعد از ایذا و اهانت و تشدید و تعذیب بسیار، ملک را ازاو
~~یاس حاصل شد19 و به خلاص20 او اشارت فرمود. بیچاره شکرها گزارد و صدقات داد21 و گفت:
~~من2 به واسطهآ امتحان و اظهار سری که وجود خارجی نداشت این دیدم23، اگر در آن عمل هایل
~~شروع مینمودم25 بی شایبه مرا وداع جان بایستی کرد ms088 و خسارت دو جهان التزام بایست نمود.20

PageV01P191

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0132.png)

# دل به مهر همدمان کم نه که در گلزار دهر بوی یاری
# ربوی یاری و وفا در هیچ1 همدم یافت نیست
# راز با دل گفتم و بسیار خون خوردم از او   کاشکی دانستمی اول که محرم یافت نیست
# و هم براین منوال است حکایت سپهسالار روم2.
# حکایت: در تواریخ مذکوراست که روزی پادشاه روم2 سوار بود با سپهسالاری که نام او جهرم
~~بود8 گفت: میخواهم که با تو اسب بدوانم9 تا مرا معلوم شود1 که آدهم برق پیکرمن دونده تراست7 یا
~~آبرش بادسیر تو8، پس هر دو اسب را9 تاختند چندانکه از نظر خواص دور شدند10 ملک جهرم
~~گفت: غرض11 ازاین قطع مسافت آن بود که مرا سری هست خلوتی خواستم که آن را با تو در میان
~~نهم بر وجهی که کسی برآن مطلع نباشد، بدانکه من از برادر خود اندیشه ناکم12 و حرف قصد
~~من از صفحه12آ حرکات و سکنات او ظاهراست، باید که تو پیوسته مراقبت احوال من کنی14 و در
~~محافظت من شرط حرم به جای آری15، جهرم خدمت کرد و کمر انقیاد بر19 میان جان
~~بست11 و به کتمان سر معاهدت نمود چون به منزل نزول نمودند جهرم18 فرصت یافت و این معنی19
~~سمع برادر ملک رسانید20 واو نقدا ممنون منت جهرم شد21 و به مواعید بسیار او را مستظهر ساخت22
~~خود را برای صایب23 محفوظ میداشت چندانکه بهار دولت و کامرانی ملک را خزان نکبت دررسید
~~و شکوفهآ آمل25 او از نهال عمر به باد آجل فرو ریخت و نوبت حکومت ملک ملک25 به

PageV01P192

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0133.png)

~~برادرشرسید اول حکمی که بر زبان او جاری شد گرفتن جهرم بود و مبالغهآ بسیار در سیاست او2.
~~جهرم گفت: گناه من جزاخلاص و هواداری تو چیست؟ گفت: گناه تو فاش کردن سر برادر من است و
~~بعد از آنکه سر برادرم3 که تورا از جملهآ ملازمان به سمت ms089 محرمیت مخصوص ساخته بود نگاه
~~نداشتی، مرا برتو چه اعتماد باشد، چندانکهآ جهرم تشفع نمود فایده نداد و سراودر سر3افشای سررفت.
# گر زبان تو رازدار بود   تیغ را بر سرت 7چه کار بود
# نهان دار راز بد و نیک8 خلق   نه هر آدمی محزم راز شد
# هر آن کس که افشای اسرار کرد   زنادانی خویش سرباز شد9
# سیه روی و10 سرگشته گرد جهان   از آن است خامه که غماز شد11
# باب بیست و یکم: در نطق و سکوت
~~فضیلت آدمی بر سایر حیوانات به نطق است و آدمی را هیچ گوهری شریفتر از نطق و هیچ
~~زیوری لطیفتر از سخن12 نیست و باری عز اسمه از آسمان به انبیاء سخن13 فرستاد و ایشان را
~~بدان18 گرامی فرمود.
# گر بدی گوهری و رای سخن15   آن 6ا فرود آمدی به جای سخن
~~و رسول الله (ص) فرموده17: جمال الرجل8 فصاحه لستانه6 و امام جعفر (ص)19 فرموده: ما آنعم
~~الله علی عبد نعمة اکبر مما20 اعطاه الله فی اللسنان1 فصاحه و فیالکلام خلاوة.50

PageV01P193

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0134.png)

~~سخن به نزد بزرگان1 بزرگوار بود   زآسمان سخن آمد سخن نه خوار بود
~~در بلورین صدف چرخ کین   نیست والا گهری به زسخن
~~نیست در کان، گهری بهتر از این   یا در امکان، هنری بهتر ازاین
~~نامهآ کون3 به وی طی شده است   آدمی، آدمی از وی شده است
~~قلم و لوح به کار سخنند   روز و شب نقش ثگارسخنند
~~گر نبودی سخن تازه رقم   نشدی لوح و قلم لوح وقلم0
~~به سخن زنده شود نام همه   به سخن یخته شود خام همه
~~شرع دستور کمال از وی یافت   دست بر امن زوال از وی یافت1
~~و حکما زیان را به تیغ تشبیه کردهاند و همچنان که تیغ به وقت حاجت7 از نیام باید کشید زبان را
~~جز به وقت ضرورت8 در کام نباید گردانید، چه بسیار سخن باشد که چون به وقت خود9 گفته شود
~~مانند آب ms090 حیات زندگی رساند10 و ادای آن بیوقت11 چون زهر هلاهل جان ستاند.
~~هر سخن وقتی و هر نکته محلی12 دارد و اکثر منافع و مضار که در عالم به مردم میرسد2
~~منشاء آن زبان است پس بر عاقل واجب بود18 که زبان را نگاه دارد و هرچه را15 احتمال مضرتی بود
~~نگوید و کلمهآ راحه الاثستان فی حفظ اللسان، اشارت بدین معنی است.16
# ناصر زیان تو همگی از زبان بود   یک نقطه بر زبان چو فزایی زیان بود2
~~سندباد حکیم گفته18: زبان خود را بسته دار تا زبانها بر تو نگشاید19 که آنچه یک سخن در ساعتی
~~تباه کند به سالها اصلاح نیابد.20 و امیرالمؤمنین (ع)21 فرموده: العاقل من عقل لستانه الا عن ذکر الله.6 2و

PageV01P194

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0135.png)

~~کفته اند : اللسان صغیر الجرم3 عظیم الجرم.6 و بزرگان گفتهاند : زبان خزانهآ والی ولایت بدن است تا
~~در درج گویایی5 به قفل خاموشی بسته باشد و مهر سکوت بر سر1 حقهآ نطق نهاده در روضهآ حیات
~~ریاحین سلامت روید7 و چون گل حدیقهآ بلاغت بشکفد و بلبل فصاحت مترنم شود نتوان دانست
~~که غنچهآ نوشکفته9 سبب تفریح دل و تقویت دماغ خواهد شد یا10 علت تحریک ماده نزله و زکام و
~~نفمات عندلیب خوش الحان واسطهآ تحصیل دانهآ اوخواهد گشتیا موجب حبس قفس و قید173 دام.
# سخن گفته دگر باز نیاید به زبان   اول اندیشه کند مرد که عاقل باشد
# تا زمانی دگر اندیشه نباید کردن   که چرا گفتم و اندیشهآ باطل باشد1
~~و خردمند آن است که زبان رابه زیادتی اقوال نامنتفع ملطخ نگرداند و تا حاجتی ظاهر و عذری
~~بین نباشد حرکت14 زبان را بر سکوت و گویایی15 بر خاموشی اختیار نکند14 چه نادرا17 واقع شود که
~~سکوت شخصی سبب مضرت او گردد و18 بسیار باشد که یک سخن موجب هلاک خلقی شود19 و
~~در قرآن مجید وارداست20: لاخیر فی کثیر من نجویهم الا من امر بصدقه او مغروف آو ms091 اصلاح بنن
~~الناس.* و امیرالمومنین (ص)21 فرموده: الکلام کالدواء قلیله نافع و کثیره2 قاتل. از ابوذرجمهر

PageV01P195

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0136.png)

~~پرسیدند: چه چیزاست که خدای تعالی به بنده دهد که بهتر از آن نباشد؟1 گفت: عقل2. گفتند: اگر
~~نباشد؟ گفت: ادب. گفتند: اگر1 نباشد؟ گفت: خوی خوش، که با مردم مواسات نماید و دوست و
~~دشمن را بدان نگاه دارد، گفتند: اگر1 نباشد؟ گفت: خاموشی، که ساتر سایر7 عیوب است، گفتند: اگر
~~نباشد؟ گفت: مرگ، که او را از پشت زمین بردارد چه هرکس که بدین9 خصال حمیده و صفات
~~پسندیده آراسته نباشد موت او بر حیات10 راجح بود.
~~حکایت: آوردهاند که پادشاهی را از ملوک عجم پسری بود11 در غایت عقل و کیاست و نهایت
~~فهم وفطنت صباحت و ملاحتی به کمال12و قد و قامتی به اعتدال.
# بیت:
# گرامی دری از دریای شاهی   چراغی روشن12 از نور النی
# مبارک طالعی فرخ سریری   به طالع18 تاج داری تخت گیری
~~ملک او را به مکتب ادیبی دانا15 فرستاد تا به انواع اخلاق و آداب مهذب و
~~مؤدب گردد.7 پر ادیب را گفت: عمر قصیراست و علوم بینهایت ،مرا
~~علمی آموز19 که تحصیل آن آسان20 باشد و مرا در هر دو جهان فایده رساند. و گفت21 : اگر خواهی در

PageV01P196

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0137.png)

~~هردو جهان رستگاری یابی خاموشی گزین و سکوت پیشه گیر که رسول (ص) فرموده: من صمت
~~نجی . و امیرالمومنین (ص) فرموده: الصمت آیة النبل وثمره العقل.*0
~~قطعه:
# به پیری رسیدم در اقصای یونان   بدو گفتم ای آنکه چون عقل وهوشی1
# زمردم چه بهتر به هرحال گفتا   بگفتا خموشی خموشی خموشی2
~~پسر لب بر لب نهاد و بعد از آن دیدهآ خرده بینان را3 از نقطهآ دهنش خبری نبود6 و گوش مستمعان
~~را از جواهر کلماتش اثری نه.5 و ملک را گمان آن بود2 که مگر او را مرضی عارض شده7 یا عیبی
~~حادث گشته8 چندانکه آطباء را به معالجهآ او امر فرمود سعی ms092 ایشان مفید نیامد.9 تا روزی ملک به
~~عزیمت شکار بیرون رفت و پسر را با خود برد.10 جمعی را ملازم او11 ساخت تا در منازل و مراحل،
~~محافظت او نمایند. چون زمانی در آن صحرا مرکب هوس تاختند12 ناگاه از خاربنی صفیر دلپذیر
~~دراج13 به گوش ایشان رسید15 چند کس عنان عزیمت به صوب او منعطف ساختند و گرد خار بن15
~~گرفتند تا ملک19 چشم بر هم زد چند چوبه تیر بر هم ریختند و خون دراج بیچاره دردم ریختند.

PageV01P197

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0138.png)

~~رختند.1ملکزاده گفت2: ما احسن حفظ اللسان بالطایر و الانسان6 اگر دراج خاموش بودی به
~~بلامت بماندی، این بلا از زبان خود به سر خود آورد. یکی ازملازمان از ملکزاده این سخن شنیدوبه
~~خدمت پادشاه رفت و این بشارت را به محل عرض رسانید.5 ملک از این سخن مسرور شد1 و به
~~عقل7 و کیاست پسر امیدوار گشت و پسر را طلب نمود8، هرچند سعی کرد یک کلمه بر زبان او
~~جاری نگشت.9 ملک را غضب مستولی شد و فرمود10 تا او را پنجاه چوب زدند و خسته و مجروح
~~به خانه فرستادند.1 والدةآ او12 چون بر این حال اطلاع یافت بگریست و گفت13: چون تورا در آلت
~~نطق خللی نیست سخنی بایست گفت و خود را از این مشقت خلاص بایست کرد.18 ملکزاده
~~تبمی نمود15 و گفت: استاد من راست گفت که خاموشی سبب رستگاری است اگر من خاموش
~~گشتمی از ضرر چوب ایمن بودمی12 و این پنجاه چوب تابع یک سخن است، اگر دو سخن
~~گفتمی ناچار صد چوب بایست خورد.17 و هم بر این نسق است حکایت دزد و نساج.
~~حکایت: در جامع الحکایت18 مسطوراست که شبی دزدی به طلب حصول مطلوب مرغوب از
~~خانه بیرون آمد، ناگاه گذار او بر درکارخانهآ نستاجی افتاد2 که دیبای لطیف و زیبا میبافت و انواع تکلف3

PageV01P198

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0139.png)

~~در آن به کار میبرد و صورتهای غریب1 و نقشهای عجیب ms093 که صورتگران چین در وادی2 او حیران
~~بودند و نقش پردازان خطا در بادیهآ آن سرگردان، در آن جامه مینمود و اظهار استادی میکرد.2
# به چابک دستی آن فرزانه استاد   کشیدی نقشها بر آب از باد
# چو زلف و روی5 خوبان دل افروز1   ببستی نقش شب بر پردهآ روز7
~~و آن جامه نزدیک اتمام8 رسیده بود. دزد با خود گفت: صواب آن است که اینجا مقام کنم تا استاد
~~این جامه را تمام کند و9 از کارگاه فرو گیرد و بخسبد10، من فرصت غنیمت دانسته11 جامه ببرم. پس
~~در گوشهای بنشست پنهان12. استاد همه شب با زبان خود در گفت و گو بود13 می گفت: ای زبان از
~~تو استعانت می طلبم و میخواهم که خاموشی گزینی14 و سر مرا بر تن نگاه داری.15 دزد این را
~~میشنید12 و انتظار می کشید تا17 استاد جامه را تمام کرد و از کارگاه فرو گرفت.18 طلوع صبح نزدیک
~~بود ناچار19 دزد از کارخانه بیرون آمد و در20 سر کوچه بنشست تا21 استاد بعد از ادای فریضهآ صبح از
~~کار واپرداخت و عزیمت خانهآ ملک آن ملک کرد22. دزد از عقب او روانه شد23 چون ملک در صفهآ
~~بار بنشست24 استاد پیش رفت و جامه را عرض کرد.25 ملک و حاضران را از دیدن آن تناسب آن
~~صور غریبه و تقارب آن نقوش عجیبه انگشت حیرت در دهان ماند.21 ملک استاد را گفت: این جامه

PageV01P199

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0140.png)

~~به غایت خوب بافتهای1 و این دیبا را به نهایت زیبا2 پرداختهای اکنون بگو که این جامه چه کار را
~~شاید و بر کجا نیکو آید؟ استاد گفت2 ای ملک بفرما تا این جامه را درخزانه نیکو محافظت نمایند
~~تا روزی که تورا وفات رسد بر5 صندوق تو اندازند. پادشاه از این سخن بسیار منزجر شد و بفرمود1تا
~~بفرمود تا آن جامه را بسوزانند و استاد را زبان از قفا بکشند7 دزد هم آنجا بایستاد و ms094 این حال را
~~را مشاهده می کرد و در آثنای این صورت بخندید8، ملک را نظر بر خندهآ او افتاد9
~~پیش طلبید و از10 سبب خنده پرسید. گفت11: اگر مرا به گناه نکرده عقوبت نفرمایی12 صورت حال
~~در خدمت ملک تقریر کنم13، ملک او را امان داد.18 دزد15 کیفیت استعانت او16 از زبان17 و التماس
~~محافظت سر او عرض نمود.18 ملک چون آن حکایت19 بشنید گفت: بیچاره تقصیری نکرده است،
~~لیکن شفاعت او در پش20 زبان در معرض قبول نیفتاده21 پس رقم عفو بر جریدهآ جریمهآ او کشید و
~~فرمود23: تاقفل سکوت بردر گنجینهآ دهان نهاد و من بعد خاموشی اختیار نمود.23
~~زبان بریده به کنجی نشسته صم بکم   به از کسی که زبانش نباشد آندر حکم29

PageV01P200

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0141.png)

~~ردر آن هفده2 باب است. باب اول در جهل، باب دوم9 در شهوت، باب آسیم در غضب،
~~باب اچهارم در حقد و حسد، باب9 پنجم در بخل، بابششم در عجب و تکبر، باب0 اهفتم در کذب
~~و نفاق، باب11هشتم در غیبت و نمیمه، باب2نهم در ریا، باب13 دهم در مکر و حیله، باب18یازدهم
~~حب دنیا، باب15دوازدهم در طمع، باب12سیزدهم در حرص و آز17، باب18چهاردهم در ظلم،
~~باب1 پانزدهم در تعجیل، باب 210شانزدهم در کفران نعمت، باب21 هفدهم22 در کاهلی.

PageV01P201

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0142.png)

~~و آن در دو قسم است، بسیط و مرکب. جهل بسیط آن است که نفس را فضیلت1 علمی نبود؛ لیکن
~~به جهل2 معترف3 باشد و داند که نادان است و آن مذموم نیست؛ مادام که در طلب علم و فضیلت
~~ساعی بود9؛ و جهل مرکب آن است که نفس از2 فضیلت7 علم، عاری باشد و خود را عالم داند و این
~~صفت8 به غایت مذموم است و از مهلکات است و قابل علاج نیست.
~~قطعه11:   هیچ علت9 بدتر از10 نادانی نیست.
# آن کس که بداند و بداند که بداند   اسب12 طرب از گنبد گردون بجهاند
# و آن کس که نداند ms095 و بداند که نداند   هم لاشه13 خر خویش15 به منزل برساند
# و آن کس که نداند و نداند که نداند   در جهل مرکب ابدالدهر بماند
~~و19 رسؤل خدا (ص)"1 فرموده: لا فقر اشد من الجهل و لا مال آعوذ من العقل * و17 امیرالمؤمنین
~~(ص)5 فرموده که19: لا داء آعیا من الجهل20 الجهل(2 یزل22 القدم و یورث الندم **و23 حکما گفته
~~اند: جهل بدتر از نابینایی است؛ زیرا که اصعب امور نابینا عدم رؤیت25 طریق و وقوع او در چاه است

PageV01P202

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0143.png)

~~و ثمرهآ جهل توقع1 وقوع در چاه2 هلاک ابد است که به سبب جهل، دنیا و آخرت3 بر باد
~~دهد و گفته اند: سه چیز از لوازم نادانی است. اول خود را بی عیب دانستن6. دوم5 حال بد و نیک2 را
~~مساوی دانستن. سیم7 اعتماد بر قوت و دانش8 خود کردن و از حوادث9 روزگار غافل بودن.
# جاهلی کفر و عاقلی دین است   عیب جو10 آن و غیب گو این است
# کشد آن را هوا سوی1 لسجین   برد این را خرد به علیین
# چون تو را جهل دل بمیراند   که تو را خود به آدمی خواند12
# نیک13 نادان در اصل نیک منه   بد دانا ز نیک نادان15 به
~~حکایت: خواجه نصیر الدین طوسی روحه ا.روحه15 در اخلاق ناصری آورده که حکیمی را با
~~خواجه ای مال دار جاهل اتفاق ملاقات افتاد. حکیم در اثنای محاورات و مکالمات آب دهن بر روی
~~خواجهآ جاهل انداخت. حاضران را از12 این صورت بر خاطر17 شاق18 آمد. بر حکیم زبان ملامت
~~دراز198 کردند و گفتند20: بی ادبی چرا کردی و این جسارت چرا نمودی؟ گفت: ادب چنان
~~تقاضا"2 می کند که آب دهن را22 به موضعی اخس و محلی23 اقبح اندازند25؛
~~من25 چندان که به اطراف نظر کردم هیچ موضع خسیس تر و هیچ محلی2 قبیح تر از روی این شخص
~~که به جهل موسوم است، ندیدم.

PageV01P203

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0144.png)

~~بیت:   شیطان ره ms096 وجود انسان جهل است   تاریکی دیده دل و جان جهل است
# ابری که همیشه در زوال است و1 حجاب   از ظلمتش آفتاب ایمان جهل است
~~و گفته اند: هر که2 رنج تعلم3 کشیده باشد، شرف آن را شناسد5 و فایدهآ آن را5 داند و به سمت جهل
~~راضی نباشد.
~~حکایت: ارسطاطالیس بعد از هفتاد سال1 بربط زدن می آموخت، شاگردان او را مذمت کردند و
~~گفتند: شرم نداری که با7 موی سفید8 بربط زدن می آموزی؟ گفت:1 آن شرم دارم که در میان جمعی10
~~باشم و11 ایشان چیزی دانند که12 من ندانم.
~~حکایت: آورده اند که در خراسان مردی بود که بی سرمایهآ علم و عمل، دعوی13 طبابت می کرد و در
~~جهل به مرتبه ای بود که میان استسقا و ذبول فرق14 نکردی و فربهی را از آماس نشناختی15 و تشنج12
~~را از استرخا17 تفرقه ننمودی و در معرفت ادویه بدان18 درجه بود که زراوند طویل و مدحرج19 را از
~~یکدیگر امتیاز نکردی20 و میانه21آ شبخ و شیح22 تفاوت ننهادی.
~~بیت:
# بد علاجی چنان که از دستش   ملک الموت رفت پیش خدا
# گفت یا رب چه بود تقصیرم   که تو کردی به من شریک او را
# تا به دست اجل من از یک کس   جان ستانم دو کشته او به دوا
# من به جان آمدم ز شرکت او   سازم از خستت23 شریک جدا

PageV01P204

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0145.png)

# یا ورا کن از این عمل معزول یا مرا خدمتی دگرا فرما2
~~و در آن شهر طبیبی3 بود8. عیسی دمی، مبارک قدمی6 که برکات نفسش ماند لعل روح پرور1 مسیح،
~~عظام بالیه7 را جان در برآوردی و میامن قدمش، چون مفرح یاقوت، قوت دل پر غم و قوت روح پر
~~هم بودی، و8 اداء کلام شیرین کامش، چون آب حیات، دل را نشاط و جان را انبساط افزودی و
~~حکمتش، رعشه از آب و یرقان از آب9 زایل نمودی.
# حکیمی که رایش آگر خواستی ms097   کلف بردی از روی ماه10 منیر
# به یک لحظه کردی به تدبیر راست   علاج تشنج ز چرخ اثیر11
# نمودی نبودی گر امساک عیب   مداوات او را12 ابر13 مطیر
~~اتفاقا به سبب14 میجان مواد فاسدهآ روزگار غدار و تراکم ابخرةآ بحار9احوادث ایام ناپایدار و نزول
~~قضای ربانی و حدوث بلای آسمانی، نور باصره آن نادرهآ زمان رو به نقصان آورد17 و مردمک چشم
~~جهان بین او در حجاب آب18مستور شد و از روشنایی اثری ندید. به ضرورت یعقوب وار در
~~بیت الاحزان منزوی گشت19 و چنانچه20 شیوه21آ گردون دون و22 روزگار بوقلمون است، که چون
~~هنرمندان دامن همت23 از حطام26 دنیای دتی فراهم آرند، بی هنران از مایدهآ متاع غرور، نوالهآ مستوفی
~~بردارند25 طبیب جاهل عام22 فریب دعوی2 زیاده از معنی آغاز کرد و در اندک زمانی2 در آن نواحی

PageV01P205

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0146.png)

~~204 انان آورا پشت دار
~~طبیبی مسلم1 شد و شهرت کاذبهآ او در افواه و السنه2آ خاص و عام2 افتاد4، و پادشاه1 آن ولایت
~~دختری داشت که اگر مردم دیده در شب تار روی او بدیدی، گمان بردی که مگر صیح صادق از تتق
~~افق مشرق طالع گشته و اگر دیدهآ مردم در پردهآ ظلام نظر بر عارض زیبای او افکندی7، پنداشتی که8
~~آفتاب جهانتاب از ورای حجاب ظاهر ولامع شده.
# بری چون سیم و قدی چون صنوبرهمه جایش9 ز یکدیگر نکوتر
# خوردهشکر از هر دو لعلش سیر10 خورده
# جگر از هر دو چشمش تیر خورده شکر
# لبش گویی که حلوای نبات است چه حلوای نبات آب حیات است
~~از قضا دختر را بیماری قوی طاری شد و مرضی صعب عارض گشت. ملک، طبیب دانا را طلب
~~نمود11 و از او استعلاج فرمود12. حکیم حاذق13 به اندک تأملی تشخیص آن عارضه کماهی18 نمود
~~و15 گفت: علاج این مرض"1 به تریاق17 فاروق میسر است18 و من آن19 را در شربت خانهآ همایون
~~دیده ام که در حقهآ نقره مضبوط ساخته ms098 اند و20 حالا به واسطهآ ضعف بصر از پیدا کردن آن عاجزم.
~~طبیب جاهل گفت: من او21 را نیکو شناسم22 و ترتیب آن23 ترکیب را26 نیکو دانم. ملک او را رخصت
~~دخول در شربت خانه داد. طبیب جاهل حقه ای25 بدان1 صفت که حکیم کامل فرموده بود، متعدد27

PageV01P206

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0147.png)

~~دید1 و بی2 آنکه تمیز کند3 و تحقیق نماید4، یکی از آن حقه ها که در آن معجون مسموم بود؛ که
~~جهت مصلحت ملک سپرده5 بودند، برداشت و به حضور ملک آمد9 و شربتی از آن به دختر7 داد.
~~چشیدن همان بود و جان شیرین سپردن، همان. ملک چون این8 صورت9 مشاهده کرد10 از آتش سوز
~~فراق دختر، شعلهآ آه جان سوز11 به فلک رسانید12 و13 بفرمود تا بقیهآ زهر14 را به طبیب جاهل15 دادند.
~~ناچار قدری از آن خورد و هم در زمان جان سپردو به شومی جهل به عقوبت دنیا و آخرت گرفتار
~~شد. خسر الدیا والآخرة ذلک هو الخسران المبین *
# باب دوم: در شهوت
~~افراط شهوت19 بطن از عقبات راه دین است و مبداء اخلاق ذمیمهآ سیه. مثل افراط شهوت فرج و
~~عصیان وحرص و ظلم و طغیان و حقد و حسد وکبر وعدوان و منشاء امراض ردیهآ امتلاثیه،
~~چنانکه17 در کتب طب مذکور است و در کلام مجید وارد است18: کلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لا
~~یحب المسرفین*19 و در حدیث قدسی است که: تجوع ترانی تجرد اتصل20 و رسول . (ص)21
~~فرموده: آخاف علی أمتی من بعدی ثلثا22 ضلاله الهوی و اتباع الشهوات فی البطن و الفرج و
~~العجب1* * و24 امیر المؤمنین (ص) فرموده! ایاکم و البطنه فانها مقساه للقلب مکسلة عن الصلوهآ
~~مفسدة للجسد27 و الشهوة اضر الأعداة2 و افلاطون گفته: آلآجساد إذا جاعت صارت الأبدان آرواحا

PageV01P207

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0148.png)

~~وإذا شبعت صارت الآرواح ابدانا1 و ابوعلی جرجانی گفته: الجوع طعام 1- لا یعطیه إلا من أحب **
# سبب خشم و شهوتت لقمه است   آفت ذهن ms099 و فطنتت لقمه است
# هر کش3 امروز قبله مطبخ شد   وانکه فرداش جای دوزخ شد
# کآدمی را در این کهن برزخ   هم ز مطبخ5 دری است بر دوزخ
# هر که چون عیسی از شره1 بجهد   از غم بود و7 باد8 خود برهد
# همنشین زمرهآ ملک بیند   بام خود چارمین فلک بیند
~~و فواید گرسنگی بسیار9 و مضرت سیری بی شمار است10 و از آن جمله آنچه ظاهر و باهر است،
~~یکی آن است که گرسنگی، دل را صاف و روشن گرداند و سیری، آدمی را کور دل11 و کند فهم
~~کند.12دوم13 آنکه گرسنگی موجب رقت18 دل بود15 و سیری سبب قساوت قلب11. سیم17 آنکه
~~گرسنگی، شکستگی18 آورد19 و سیری عجب20. چهارم آنکه21 در22 گرسنگی نفس2 رام شود و در سیری
~~سرکش. پنجم آنکه28 گرسنگی سهر29 آورد و سیری29 نوم7 طویل2 و در سهر فواید9 بسیار است و در
~~افراط نوم مضرت بی شمار. ششم2 آنکه احتما، صحت آورد و امتلا، مرض.

PageV01P208

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0149.png)

# چون خوری بیش پیل باشی تو   کم خوری جبرئیل باشی تو1
# کم خوری ذهن و فطنتت تمیز2   پر خوری تخم خواب و3 آلت تیز8
~~و آفت افراط شهوت فرج5، عظیم است و معظم، آن6 نقصان7 دیانت8 و ذبول بدن و اتلاف مال و
~~اضرار9 عقل و زوال آبروی بود و یکی از آفات آن عشق مجازی است که موجب انواع فساد و
~~معاصی و سبب اتلاف و هلاک است10 و علاج آن به حکم: النظر بالشهوة سهم مسموم من سهام
~~الشیطان1* نگاه داشتن چشم است از رؤیت جمال زنان جمیله و امارد12 صاحب حسن که بلای دل
~~ودین12 و فتنهآ روی زمین اند15.
~~به حکم آنکه بلای دل از پی نظر است   همی کند همه شب با دو دیده غوغا دل
~~دو دیده نیز از آن خون دل همی ریزد10   که میل دیدن خوبان ندارد الا دل
~~از دست هر دو به جان آمدم نمی دانم که ms100 قصد جان و دلم12 دیده می کند یا7ادل
~~و8احکیم سنایی گفته19:
~~شاهدان زمانه خرد20 و بزرگ   دیده را یوسفند21 و دل را گرگ
~~جعد مفتول، جان گسل باشد22   زلف مرغول، غول دل باشد
~~آن نگاری که سوی او نگری   او دلت برد تو از او23 درد بری2

PageV01P209

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0150.png)

~~208 انان آورا پشت دار
# متگر در بتان که آخر کار   نگریستن گرستن آرد بار
# نزد آن کس که عقلش آثین1 است   روی رنگین کدوی رنگین است
~~حکایت: در تفسیر23 کمیل الشیطان اذ قال للانتان اکفر قلما کفر. قال انی بری منک * آورده اند کهدر
~~بنی اسرائیل عابدی بود؛ نام او برصیصا، که هفتاد سال9 عبادت کرده بود و طنطنهآ کراماتش در اطراف و
~~اکناف عالم مشهور بود و دبدیهآ مقاماتش در السنهآ بنی آدم مذکور.
# ضمیرش واقف از احوال عالم1   بیانش کاشف اسرار آدم7
~~و8 ایلیس لعین9 در این مدت10 پی11 او بود و هرگز تیر تدبیرش از سپر عبادت او نگذشت12 و
~~تیغ وسوسه اش بر درع ورع او کارگر نیامد13. با خود گفت از راهی15 دیگر در15 باید آمد.
~~مرقعی پوشید"1 و عصایی در دست گرفت17 و به صورت زاهدی به صومعهآ عابد
~~در8 آمد و با عابد به عبادت مشغول19 شد و شب و روز با او مؤانست می کرد و20
~~اظهارزهد و تقوی و عبادت21می نمود؛ تا روزی عابد به مهمی بیرون
~~آمد22. ابلیس در عقب او روانه23 شد. چون عابد به بازار برده28 رسید25 به گوشهآ چشم در23
~~کنیزان نگاه می کرد1. ابلیس چون آن را بدید29 با خود گفت: سر رشتهآ او29به دست

PageV01P210

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0151.png)

~~گرفتم. پادشاه آن نواحی را دختری بود، پری1 روی زنجیر موی که از خیال رویش2، زاهد3 شب
~~زنده دار4، چون صبح پاکیزه دامان5، گریبان چاک کردی و از سودای مویش2، عقل فرزانه رای2 نقد
~~شکیبایی از جیب8 دل به باد دادی9 و دیوانه وار خود را در سلسله10آ بلا ms101 11کشیدی.
# پری دختی پری بگذار12 ماهی   به زیر مقنعه صاحب کلاهی
# شب افروزی چو مهتاب جوانی   سیه چشمی چو آب زندگانی
# کشیده قامتی چون نخل سیمین   دو زنگی بر سر نخلش رطب چین
# به سحری کآتش دلها کند تیز   لبش را صد زبان هر یک شکر ریز
# رخش تقویم انجم را زده13 راه   فشانده16دست بر خورشید و بر ماه
~~ابلیس پر تلبیس، دختر را بگرفت و دیوانه ساخت و در دست جنون زبون گردانید. و هر روز چند
~~نوبت او را می گرفت و بی هوش می ساخت و باز15 می گذاشت و چندان که اطبا معالجه
~~می نمودند12 و معوذان تعویذ می نوشتند17 و18 افسون19 می خواندند20 فایده نمی دیدند21. ابلیس22از
~~گوشهآ خانه آواز داد که او را مراعات دم3 برصیصا28 عابد باید25. چون این ندا شنیدند، دختر را
~~آراسته22 به صومعهآ برصیصا بردند و او را جهت27معالجه آن جا گذاشتند و خود بیرون آمدند.
~~برصیصا30 چون حسن و جمال و روی خورشید مثال او31 بدید عاشق32 شد و با خود گفت، اگر در

PageV01P211

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0152.png)

~~بی هوشی1 با2 او صحبت دارم3 آگاه نگردد و مدعای من حاصل شود. نفس اماره عنان تمالک از
~~دست او ستد8 و متابعت قوت شهوی5 نموده1، لبا دختر مواقعه کرد و8 چون روزی چند از
~~وصال او تمتع گرفت9، دختر حامله گشت10 و اثر حمل در او11 ظاهر شد12. شیطان بدو13 گفت"1
~~که: اگر ملک بداند که دختر15 از تو حامله شده، تو را زنده نگذارد11. عابد گفت: تدبیر
~~چیست7؟8گفت: تدبیر آن است که او را به قتل آوری1آ. چون خبر او2اپرسند،
~~گوی21 دیوانش22 بردند.23 عابد24 دختر را بکشت25 و29 دفن کرد. ابلیس27 پیش28 ملک آمد و
~~احوال29 کماهی عرض کرذ ملک جمعی از ملازمان را فرستاد تا دختر را از خاک بیرون آوردند و برصیصا
~~را بگرفتند تا1 ابر دار کشند32 شیطان13 گفت: اگر برصیصا را بر دار کشند38 کفارت3 گناه او3 ms102 گردد. به31
~~همان صورت که اول پیش او آمده بود، بیامد و گفت: شجدهآ من کن تا تورا دعایی آموزم که چون بخوانی
~~از چشم مردم پنهان شوی و چون کسی تورا نبیند بگریز و5 توبه کن. برصیصا ابلیس را سجده کرد. ابلیس
~~گفت: من از توبیزارم: برصیصا را بر دار کشیدند و به شومی متابعت شهوت به دوزخ جاودان گرفتار شد.
# نار شهوت را چه چاره نور دین نور کم اطفاء نار 5 الکافرین
# چه کشد این نار را نور خدا نور ابراهیم را ساز اوستا

PageV01P212

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0153.png)

# باب سیم: در غضب
~~اشتعال1 آتش غضب مفرط، موجب غلبه2 آن3 دم قلب و امتلاء ادعیه و تجاویف5 دماغ از
~~خان مظلم1 و فساد عقل بود و شاید که
~~مؤدی7 به احتناق8 حرارت غریزی گردد و9 علاجش در حین غضب به غایت متعذر بود، بلکه
~~اشتغال10 به اطفاء نایرهآ آن سبب زیادتی اشتعال شود و آن خصلتی مذموم است11 و صفت سباع و
~~مردم ضعیف العقل، مثل نسا12 و صبیان و مانند آن12 باشد18 و سبب آن کبر و مزاح و استهزا و
~~سخریت و ملامت و غیبت وحرص و آز وبخل است.
# خشم و شهوت وبال15 حیوان است   علم و حکمت کمال انسان است
# زین دو قوت به گاه کام و16 نبرد17   به سباع18 بهیمه ماند19 مرد
# تو به20 قوت خلیفه ای ز خدای21   بر خری و22 سگی فرود میای23
# تا تو از خشم و آرزو مستی   به خدا ار24 تو آدمی هستی
~~در خبر است که25: یکی از اصحاب رسول 1.. (ص)22 پرسید که2: چیست28 که مرا از خدای تعالی دور
~~کند؟ا فرمود : غضب. گفت2: مرا کاری فرما21 مختصر و(3 امیدواری در آن بیشتر3. فرمود: لا تغضب و2
~~هر چند پرسید25، همین جواب شنید32 و عاقبت غضب، ندامت و تآلم و [فقدان] اصدقا7 و شماتت
~~اعدا و استهزاء اراذل38 و حرمان از لذت و بهجت و39 مسرت باشد و8 امیرالمؤمنین ms103 (ص)1 فرموده:
~~الغضب یفسد2 الالباب و یبعد عن الصواب و یاک والغضب فاوله جنون و آخره ندم *
# لذت عمرت اگر باید ز3 دمر   باش دایم بر9 حذر از خشم و قهر

PageV01P213

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0154.png)

~~حکایت: در جامع الحکایت1 مذکور2 است که در هند پادشاهی بود، قاهر3 قادر8 که5 از هیبت قهرش،
~~شیر گردون را دل در بدن لرزیدی و از صولت مهابتش1، گاو زمین روی امنیت ندیدی. مدتی2 طالب
~~فرزندی بود و9 بیوسته روی تضرع بر9 خاک نیاز نهادی10 و تیر دعا از کمان اخلاص گشادی تا
~~خدنگ دعایش به هدف اجابت رسید و خدای تعالی او را پسری داد، خوب صورت11 محبوب
~~طلعت که آثار بزرگی در ناصیهٔ‌ او پیدا12 بود و دلایل حسن شمایل، از حرکاتش باهر. کوکب
~~امیدواری ملک از مشرق اقبال پیدا شد و اختر مرادش از مطلع آمال هویدا گردید و او را به دایه12
~~صحیح البدن مستوی الخلقه18 حسن الخلق15 سپرد19 و ملک را در خانه راسویی بود که
~~حشرات و موزیات17 و جانوران گزنده را دفع می نمود18 و ملک پیوسته با او19 بازی کردی20 و به
~~حرکات او استیناس طلبیدی21، و این راسو همیشه در گرد گهوارهآ پسر22 به سر بردی. اتفاقا در
~~زمانی که دایهآ پسر غایب بود، ماری عظیم از سقف خانه23 فرود آمد25 و قصد گهوارة کودک25
~~کرد. راسو با او به محاربت21 بیرون آمد و سعی بسیار نمود تا حلقش بگرفت2 و9به حلقهآ فنا
~~گرفتار کرد و در زیر گهواره بینداخت و کودی را از ورطهآ هلای خلاص30 ساخت21.

PageV01P214

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0155.png)

~~مقارن این حال دایه برسید.1 دهان راسو را پر خون دید. گمان برد2 که پسر را خورده است3
~~قبل از تفحص نزد4ملک5 دوید و گفت: راسو پسر تو را خورده است2. ملک را7 نایرة آتش8 غضب9
~~در مشعل دل مشتعل10 شد و خانهآ دماغش از دود آن11 سیاه گشت12 و عالم در نظر او تاریک
~~گردید13 و پیش ms104 از تفحص و تجسس حال، شعلهآ آن آتش را به آب حلم اطفا ننمود18 و15 بیامد و گرز
~~را"1 بر سر راسو17 زد18 و19 مهره های گردن20 و21 پشتش را22 در23 هم شکست و4چون به گهواره
~~نظر کرد25، پسر را"2 به سلامت در مهد، راحت دید27 و مارقوی جثه28 را9اپاره پاره0 در زیر گهواره
~~یافت21 دانست32 که راسو مار را کشته. آتش حسرت در نهادش افتاد23 و دود ندامت در دماغش
~~بیچید و غیر از ندامت و خجالت و حسرت25 از سرعت غضب ثمره ندید25 و می گفت:
~~گر خون خورم ز خجلت این غصه درخور است3 ور جان دهم ز ناخوشی این عمل رواست2

PageV01P215

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0156.png)

# باب چهارم : در حقد و حسد
~~حسد1 آرزوی زوال2 تعمت دیگران است و اقتصار جذب منافع به خود و بدان که3 از غضب، حقد
~~متولد شود و از حقد، حسد5 و حسد از جملهآ مهلکات است5 و بزرگان گفته اند: هر
~~چه که2 از7 آن تصور مضرتی بود، دفع آن به8 چیزی9 دیگر شود، مگر حقد که رفع10 آن به هیچ چیز
~~در حیز امکان نیاید و زهر کینه به هیچ تریاق11 از دل بیرون نرود.
# نهال کینه چو12 در بوستان سینه نشست مذاق زهر رساند به کام جان بر او
# درخت حقد چنان تلخ میوه ای دارد که شهد ناب بود صبر13 در برابر او
~~و رسول ا. 4(ص)19 فرموده: المؤمن لیس بالحقود19* و امیرالمؤمنین (ص)17 فرموده: آلحقد أم
~~الغیوب و الخقود معدب النفس متضاعف الهم ** و ابوزرجمهر گفته: من کان حقودا لم یکن آمره
~~محمودا
# هر که را پیشه بود حقد و حسد   هرگز از آتش دوزخ نرهد
# کینه از سینهآ خود بیرون کن   زین عمل قدر و شرف افزون کن
# بیخ حقد وحسد از دل برکن   بر فلک ساز چو19 عیسی مسکن
~~و2 حکما گفته اند: حسد21 قبیح ترین امراض22 و شنیع ترین2 شرور است و حسود شریرترین مردم
~~بود28 ms105 و20 غم و اندوه او را انقطاع نبود27

PageV01P216

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0157.png)

# جهان اندوهگیناز حسد در1 روزگار کس مبین
# تا نباشی در جهان اندوهگین
# هر که بر مال کسان دارد حسد   بوی راحت در2 دماغش کی رسد
~~و رسول 1..3(ص) افرموده: الحستد یأکل الحسنات کما تاکل النار الحطب و الحسد یذیب الجسد * و
~~امیرالمؤمنین (ص)1 فرموده: ایاک و الحسد فنه7 شر شمیمه8 و اقبح سجیه و خلیفة ابلیس والحسوه
~~کثیر الحسرات متضاعف السینات9** و10 از عبدا. مسعود مروی است که: موسی علی نبینا11.
~~در محل قرب مردی را دید در تحت عرش نشسته12. گفت13: یا رب این کیست18؟ ندا
~~آمد19 : هذا رجل لا یحسد الناس علی ما اتیهم19 من فضله بار بوالدیه لا یمشی النمیمة7***
# اش و شاد بزیبا حسد هیچ کس نباشد شاد
# گر18 طرب را نکاح19 خواهی کرد20مر21 حسد را طلاق باید داد
~~و گفته اند: حسود اگر چه آتش افروزد، اما از راه حقیقت خود را سوزد. اصبر علی حستد الحمود
~~فإن صبرک قاتله کالنار تأکل نفسه إن لم تجد ما تاکله
# حسد هر جا که آتش بر فروزد   هم از اول حسودان را بسوزد

PageV01P217

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0158.png)

~~حکایت: یکی از اصحاب رسول1 (ص)2 شب و روز این آیه3 می خواند: ان آحسنتم احستم لأنفسکم
~~و إن آساتم فلیا* زنی از زنان یهود8 را بر او حسد آمد5. حلوایی بساخت و6 قدری زهر7 در آن8 تعبیه
~~نمود9 و10 با چند قرص نان بدان مرد داد. مرد آن را بستد و به صحرا رفت. دو جوان را دید که از
~~سفر می آمدند و اثر گرسنگی در سیمای ایشان ظاهر بود. نان و حلوا بدیشان11 داد. جوانان12 همان
~~جا نشتند و آن13 نان و حلوا14 خوردند15. درزمان بیفتادند و جان بدادند. این خبر به مدینه رسید12.
~~مرد را گرفتند17 و پیش18 رسول 1..19 (ص) بردند. رسول120..21 از او پرسید که: آن نان و حلوا را2 از
~~کجا آوردی؟ گفت23: زن جهود28 ms106 به من داد. زن25 حاضر شد29 و آن دو جوان را دید27 بشناخت28
~~که هر دو پسر29 او بودند که از سفر مراجعت کرده بودند20 در21 دست و پای رسول ا..32 افتاد و
~~مسلمان شد و2 به صدق مضمون آیت اعتراف کردا و گف7! اگر چهآ بد کردم، اما بأ خود کردم و آتش
~~حد8 که افروختم خود را سوختم و هم2 از3 نظایر و اخوات"4 این روایت است این15.
~~حکایت: آورده اند که در بغداد مردی بود، مخلص و نیکو اعتقاد، که رایحهآ اخلاصش، مشام جان را
~~معطر داشتی و اختر ودادش، خانهآ دل را منور ساختی و ملک آن ملک81را هر روز پندی87دادی؛ که با

PageV01P218

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0159.png)

~~نیکو کارانیکی2 کن و بدکردار3 را به کار8 خود رها کن که بد5 او خود بدو2 رسد.7 پادشاه8 بدین9
~~سخن مسرور می شد و روز به روز در تربیت10 و تمشیت11 او می کوشید12. یکی از ملازمان ملک3
~~بر او حسد برد18 و15 به ملک گفت که12: فلان کس غیبت تو می کند و می گوید که ملک بوی
~~دهن دارد و اگر ملک این حدیث17 باور ندارد18، او را نزد خود طلبد و با او سخن
~~کنند19 و در آن حالت مشاهده کند20 که او21 دست به بینی
~~خواهد برد22. این سخن را23 به ملک گفت27 و نزد آن مرد آمد و او را به خانهآ خود برد و طعامی
~~ترتیب نمود و در آن25 سیر بسیار کرد و به خورد او داد.22 مقارن27 حال ملک، مرد مخلص را پیش
~~خود طلبید28 و با. او سخن گفت29 . مخلص30 دست بر دهن خودتنهاد تا بوی سیر به مشام ملک
~~نرسد. ملک پنداشت که مرد حسود راست گفته. فی الحال به خط خود22 رقعه22 نوشت به یکی از
~~غلامان2 که دارندهآ خط را گردن بزن و سر او را تنزد من آور. رقعه را مهر کرد و بدو38 داد وگفت
~~برات خلعت ms107 توست که به فلان غلام نوشته ام.1 مرد چون9 رقعه9 بستد2 بیرون آمد.
~~حاسد او را دید و از او پرسید که9: این رقعه چیست؟ گفت: برات خلعت ملک است که از
~~برای من به فلان غلام نوشته8. گفت: به من ده تا9 از جهت تو بستانم. رقعه را بدو داد9. چون

PageV01P219

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0160.png)

~~رقعه را1 به غلام رسانید32 گفت: در این جاینوشته است که تو را به قتل آورم5. گفت: این را در حق2
~~دیگری نوشته اند؛ با7 ملک رجوع کن. غلام گفت: در فرمان ملک8 رجوع نباشد. حاسد9 به
~~شومی حد کشته گردید10 و11 به حکم: من حفر بئرا لآخیه1 وقع فیه* در چاه هلاک
~~ابد13 گرفتار شد18. روز دیگر مرد15 به خدمت ملک رفت و همان سخن
~~گفت19. ملک تعجب نمود، گفت: رقعه را چه کردی؟ گفت17: به فلان کس دادم18. گفت19: او می
~~گوید که تو20 در حق من گفته21 که ملک بوی دهن دارد. گفت: نگفته ام. ملک 22 گفت: 23 چرا در
~~وقت سخن کردن من24 دست بر25 دهن و بینی نهادی22 ؟ گفت27: او 28 مرا9طعامی داده بود30 که در
~~آن31 سیر بیار32 بود22؛ نخواستم که رایحهآ آن25 به مشام ملک رسد و از آن متنفر گردد. ملک
~~گفت25: حاسد بدکار به سزای خود رسید.
# بمیر تا برمی ای حسود کین رنجی است   که از مشقت آن32 جز به مرگ نتوان رست
~~و حکما گفته اند که: هیچ مرض27 عظیم تر از حسد38 نیست؛ چه حسود همیشه از شادی مردم در غم
~~بود29 و از راحت دیگران در الم و غایت حسد به جایی می رسد2 که حاسد به توهم3 آنکه به9 کسی
~~آزاری رسد"1 به هلاک خود راضی می شود.

PageV01P220

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0161.png)

~~حکایت:1 در جامع الحکایات2 مذکور است که در همدان مردی بود حاسد و همسایه ای داشت
~~صالح و عابد که3 آثار صلاح در جبین او پیدا بود و علامات کرامات در ms108 ناصیهآ او هویدا. ساکنان آن
~~نواحی سر در9خط متابعتش نهاده بودند و صادقان آن حوالی، دست اخلاص در دامان ارادتش زده،
~~ذکر5 محامد ذاتش در السنه وافواه خاص و عام21 جاری بود و نشر محاسن صفاتش در مجالس و
~~محافل وضیع و شریف ساری. همسایهآ حسود بدین سبب همیشه7 به انواع غم و اصناف الم8 گرفتار
~~بودی و هر چند قصد او کردی،9 تیر قصدش بر درع ورع او کارگر
~~نیامدی10. به غایت متحیر شد11 و روزگار به تلخی حسد می گذرانید12. عاقبت غلامی
~~خرید13 و در تربیت او15 کوشید15 و با او الطاف بسیار12 و اعطاف بی شمار کرد17 و
# ار"1 و اعطاف بی شمار کرد17 و
~~علی الدوام به غلام گفتی که18 من تو را جهت19 مصلحتی می پرورم واز
~~برای کاری در تربیت تو می افزایم20 و امیدوارم که دل مرا از آن21 کار خشنود سازی22 و مرا از
~~آن خیال فارغ بال23 نمایی25. چون مدتی برآمد و25 غلام را در مقام اطاعت و انقیاد و
~~وفاداری و حق گزاری دید28 شبی با غلام به27 بام خانهآ عابد برآمد و گفت: بدان که من از دست
~~این همسایه به جان آمدهام ومی خواهم که به28 او نکایت29 و مضرتی2 رسانم3؛ چندان که

PageV01P221

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0162.png)

~~جهد کرده ام1 و تدبیر انگیخته ام2 تیر تدبیر3 من بر5 هدف مراد نرسید5 و آتش حسد1 در دل و جان
~~من مشتعل است و زندگانی بر7 من منغص8 و من از9 غصه به چان رسیده ام؛ 10تو را در این مدت
~~جیت این11 پرورده ام که12 امشب مرا همین جا13 بکشی و در این جا بگذاری و خود بروی. بامداد
~~چون مرا این جا کشته یابند15 هرآینه15 او را به تهمت کشتن19 من بگیرند و مال و جان او در
~~معرض تلف افتد واخلاص17 و اعتقاد مردم در حق او زایل شود18 و تو از مال
~~من آزاد باشی و خط آزادی ms109 به تو تسلیم کنم و پنجاه دینار دیگر19 به تو دهم تا20 از این
~~شهر بروی21 و در شهر دیگر مسکن سازی22 و بقیت العمر23 معیشت"2 به
~~سهولت گذرانی. 25غلام گفت: ای خواجه هیچ عاقل این چنین22 فکر27 نکند که تو کرده ای. نکبت
~~دشمن در ایام حیات مطلوب بود28 و29 چون تو کشته شوی از نکبت و فوت20 او تو را چه فایده
~~رسد و از31 شکنجه و ایذای او چه لذت یابی3 و2اگر تو را غرض فوت اوست، من او را به قتل آورم3 و
~~تو را از این رنج24 نجات21 دهم. گفت: شاید تو را این27 میسر نشود و اگر شود، دیرتر3 شود و مرا
~~بیش از این طاقت نیست. غلام چندان که اورا پند داد،2 مفید9 نیفتاد و41 چون رضای خواجه2 در آن
~~دید، خط آزادی و پنجاه دینار3 بستد و سر او8 را در15 بام خانهآ اعابد ببرید 47 و همان جا بگذاشت

PageV01P222

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0163.png)

~~و به خانهآ 1 خود رفت و2 روز دیگر متوجه اصفهان شد و در آن جا3 مقام گرفت. خواجه4آ
~~حاسد را چون در5 بام خانهآ عابد کشته یافتند، عابد را بگرفتند و محبوس
~~ساختند و6 چون شرعا کشتن حسود7 بر او ثابت نمی شد و اصول8 و اعیان9
~~همدان بر عفت و صلاحیت10 او گواهی می دادند11، او را تعرض نرسانیدند؛ اما12 محبوس می
~~داشتند13 تا بعد از مدتی14 یکی از تجار15همدان غلام را در اصفهان دید. غلام احوال16
~~متعلقان خواجه17 و همسایگان از او 18پرسید.19 مرد تاجر20 حکایت کشتن21 خواجه و حبس
~~عابد همسایه22 بدو گفت23. غلام گفت: عجب ستمی بر این24 بی گناه رفته. این کار به حکم خواجه
~~از من صادر شده و عابد بیچاره از این معامله25 بی خبر است. خواجهآ تاجر جمعی را به راه22 گواه
~~گرفت و به همدان آمد و صورت حادثه و کیفیت واقعه27 باز نمود و28 جماعت ادای شهود29 نمودند
~~و ms110 عابد را از حبس نجات دادند و حاسد به20 عذاب مؤبد گرفتار بماند31.
# آن درد که درمان نپذیرد حسد است   آیین حسد قاعدهآ دیو و دد است
# گویند حسود خصم مردم باشد   گرزانکه نکو درنگری خصم خود است

PageV01P223

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0164.png)

# باب پنجم: در بخل
~~و آن نتیجهآ حب دنیا است و عیبی که مجموع هنرها بدان مخفی ماند1 بخل است و هیچ خصلتی
~~مذموم تر2 و هیچ شیمه ای میشوم تر3 از بخل نیست؛ چه بخل آدمی را در دنیا به چاه1
~~مذلت و خواری نگونسار گرداند5 و در آخرت به2 آتش دوزخ گرفتار کند7 و خدای تعالی می
~~فرماید: و لا یحسبن الذین یبخلون بما اتیهم ا.. من فضله هو خیر9 لهم10 بل هو شر لهم. *11 و
~~رسول12 (ص)13 فرموده: خصلتان لا تجتمعان"1 فی مؤمن15 البخل و سنؤ الخلق و البخل شجرة 2 من17
~~جینم8 امن تعلقها19 قادته الی النار و البخیل لا یدخل الجنة و لو کان عابدا * و امیرالمؤمنین(ص)21
~~فرموده: البخل یکیب22 العارز23 ویدخل النار و البخیل مستعجل الفقر یعیش فی الدتیا عیش الفقراء و
~~یحاسب فی الاخرة حساب الآغنیاء* و حکما گفته اند25: هر که خواهد25 که مردم او را دشمن دارند،
~~مال را دوست1 دارد و هر که خواهد که27 مردم او را دوست دارند، مال را دشمن دارد.
# هیچ ممسک ننگرد روی28 بهشت   بلکه با او29 کم رسد بوی بهشت
# باش از بخل وبخیلی20 بر حذر   تا نسوزد مر تو را نار سقر
~~و مرد بخیل در دین و دنیا بدنام بود و مال او عاقبت هدف تیر تاراج و تلف شود، چنانکه

PageV01P224

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0165.png)

~~امیر المؤمنین (ص)1 فرموده: بشر مال البخیل بحادث آو وارث
~~حکایت: آورده اند که در ناحیهآ اصفهان مردی بود مال دار و بخیل و
~~ممسک و ذلیل که دست دهر به مائدة او نرسیده بود و ذائقهٔ‌ ایام طعم طعام
~~او2 نچشیده و شامهآ روزگار بوی شوربای او3 ms111 نشنیده و همانا کمال الدین اسماعیل برای او گفته:
# از بخیلی که هست و5 امساکش   گر ببرند دست ناپاکش
# آید از دست ممسکش بیرون
# نیست ممکن که نیم قطرهآ خونآید از
~~و دیگری گویا هم از1 برای او گفته:
# دوش مهمان ممسکی بودم   کاسه اش بحر بود و من غواص
# نانش بشکستم او سرم بشکست   گفتم ای خواجه کو تو را اخلاص
# گفت نشنیده ای7 که قرآن است   سن بالسن والجروح قصاص*
~~و آن مرد بخیل را سه پسر بود و8 آفتاب عمرش نزدیک به زوال رسیده بود. خواست
~~تا یکی از پسران که در او قابلیت بخل و خست و امساک و دنائت زیاده باشد9، ولی
~~عهد خود سازد10 و اموال و اسباب خود11 بدو تفویض نماید.12 پسر مهین را طلبید12
~~و18 گفت: تو نان چگونه خوری5؟ گفت12: من نان را با7 پنیر

PageV01P225

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0166.png)

~~و1 گفت: تو نان2 چگونه خوری؟ گفت:9 من5 نان را بر2 پنیر می مالم و تناول می نمایم7. گفت: تو
~~نیز بی دولتی و از سعادت حظی نداری8 پسر کهین را طلبید9 و10 گفت: تو نان
~~چگونه خوری11؟ گفت12: من12 پنیر را در خیال می گذرانم و نان را با پنیر مخیل می
~~نوشم15. گفت:15 تو پسر منی و دولت از اعمال12 تو17 پیدا است.18 خزاین و دفاین خود را19 بدو داد20
~~و او را به رسم تجارت به تبریز فرستاد.21 کنیزکی خرید، سرو قد22 گلنار خد23 که به حسن
~~رفتار29 بی25 مثل بودی و به شیرینی گفتار21 بی بدل.
# جهانسوزی27 چو28 خورشید جهانتاب جهانی تشنه29آ آن در سیراب
# بتی کز دیدن آن شکل و رفتاربیندد زاهد صد ساله زنار
~~و20 کنیزک چون به خانهآ او آمد، از غایت گرسنگی و بی برگی در اندک مدتی21 رنگ گلناری2
~~او زعفرانی شد و گل عارضش پزژمرده گشت و از دم سردی او در بهار حسنش اثر خزان پیدا گردید.
~~روزی بخیل زاده خیس به25 مهمی ms112 عزیمت مراغه22 کرد37. کنیزک چون در خانه تنها ماند، دلتنگی28
~~او زیاده شد. به منظر29 خانه آمد0 تا به تفرج کوچه، غم از دل بیرون کند59. در2سر کوچه جوانی دید
~~با روی چون آفتاب نیم روز عالمتاب و زلفی چون سنبل خوش بوی پر پیچ و تاب.

PageV01P226

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0167.png)

~~رویی چگونه1 رویی رویی چو2 آفتابی زلفی چگونه3 زلفی هر حلقه پیچ و تابی
~~چشم کنیزک چون بر جمال جوان آمد8، سلطان عشق بر مملکت دل5 او استیلا یافت و سپاه شوق
~~بر اقلیم وجودش تاختن آورد.
# سلطان عشق ملک دل و دین فرو گرفت
~~و2 جوان نیز چون7 روی زیبا8 و9 قامت10 رعنای کنیزی11 مشاهده کرد، دل از دست داد12 و دفتر
~~و2 شکیبایی بر طاقچه15آ نسیان نهاد.
# دل رفت و15 سینه نیز تهی شد ز جان کنون ای صبر بازگرد که این جا نه جای توست
~~جاذبهآ عشق از جانبین در کار آمد19 و بی واسطهآ صنعت17 دلاله، کنیزی به جوان گفت که:18 امروز
~~خانهآ ما از غبار اغیار صافی19 شده و خواجه20 به مراغه رفته؛ اگر تشریف شریف ارزانی21 می
~~فرمایی22 و زاویهآ ما را به جمال خویش23 آراسته می سازی26 به جای خود است.
# ای طرفه غزال کبک رفتار بیاای پسته دهان نغز گفتار بیا
# غم کشت مرا مونس و غمخوار بیا   زنهار بیا هزار زنهار25 بیا
# بیا که وصل تو را از خدای می خواهم   بیا که گوش بر"2 آواز و چشم بر27 راهم

PageV01P227

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0168.png)

~~جوان اقدم در خانه2آ بخیل نهاد3 و کنیزک اسباب عیش5 مهیا کرد9 و7 با جوان کامرانی مهنا8 در9
~~پیش گرفت و10 در اثنای حال، حکایت خواجهآ بخیل و شکایت آن خسیس11 ذلیل با او در میان نهاد.
~~جوان گفت: من مردی12 غریبم و شهر13 من حلب است18 و در آن جا نعمت بسیار و معونت15
~~بی شمار12 دارم، لیکن از بیش پدر به خشم بیرون آمده ام17 و چیزی با ms113 خود نیاورده ام18 والا تو را از
~~این خواجه به هر بها19 که گفتی20 بخریدی21، اگر سر الفت ما داری، امشیب کاروان به جانب حلب
~~می رود؛ برخیز تا تو را به حلب برم و با تو عهد و پیمان بندم22 که بی رضای تو دم نزنم و آنچه
~~آرزوی تو باشد، در کنار تو22 کنم. کنیزک راضی شد و نقدینه ای که در24 خانه بود و اقمشه
~~ای که بردن آن میسر بود،25 برداشت و با جوان روی به حلب نهاد21 و در خانه27 همچنان گشاده
~~بگذاشت29.28 طراران و شبروان چون در خانهآ بخیل گشوده دیدند، آنچه در آن جا بود، بیرون
~~کشیدند.20 روز دیگر که بخیل ممسک مراجعت نمود31 کنیزی را ندید و خانه را چون دل
~~خود از مروت خالی یافت22. آتش در نهاد او12 افتاد24. 25چون مار39 در27 خود پیچید38 و
~~فایده نمی دید. عاقبت از این غم بر بستر هلاک افتاد و جان39 بداد0 و به جهنم رفت11
# هر که در زندگی بخیل بودچون بمیرد چو سگ ذلیل بود

PageV01P228

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0169.png)

~~حکایت: در مصابیح1 القلوب مسطور است که بخیلی با عیال خود طعام می
~~خورد. سائلی آواز داد. مستوره خواست تا2 او را طعام دهد. از شوهر ترسید3 و پنهان از
~~او در خانه رفت و نیم قرص نان5 به سائل بذل کرد21. مرد7 بخیل از آن حال آگاه شد8
~~زن را9 طلاق داد.10بعد از مدتی مستوره11 شوهری12 دیگر کرد12. روزی با این شوهر
~~طعامیی تناول می نمود18. سائلی بر در خانه آمد و طعام طلبید15. مستوره خواست تا16 او
~~را طعام دهد؛ با خود گفت: مبادا این شوهر نیز چون17 شوهر سابق18 باشد. از او دستوری
~~خواست19. شوهر20 گفت: این طعام21 تمام بده22 و22 مستوره27 چون در خانه گشود25
~~شوهر نخستین را دید22؛ فریاد برآورد27. شوهر گفت: تو را چه شداگفت28:
~~این سائل شوهر29 من بود و30 مال دار و متمول31 بود؛ اما بخل32 ms114 و امساک23 به غایت داشت، به
~~شومی بخل28 محتاج شده25 مرد گفت: عجب تر از این آن است که3، من27 آن درویشم38 که29 تو
~~به دو نیم قرص نان دادی8 .51 درویش2 بودم، لیکن3 سخاوت داشتم" و5 خدای تعالی6 مرا7 به
~~برکت سخاوت و ایثار غنبی18 و توانگر19 ساخت59 و او را به شآمت بخل و امساک محتاج و گدا
~~گردانید و در چاه محنت5 انداخت.
# چه دوزخی چه بهشتی چه آدمی چه پریه   به مذمب همه کفر طریقت است امساک .

PageV01P229

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0170.png)

# باب ششم: در عجب و تکبر
~~فرق1 میانهآ عجب و تکبر آن است که معجب خود را در استحقاق مرتبه ای داند که مستحق2 آن نبود؛
~~لیکن بر دیگری3 تفوق5 نکند و متکبر دیگران را دون خود داند و به چشم حقارت در مردم نگرد و
~~بر ایشان تفوق کند و آن حجابی عظیم و خصلتی مذموم است و به حقیقت با خدای تعالی
~~دشمنی است؛ چه کبر و عظمت خاصهآ اوست و در قرآن مجید وارد است1: یطبع17.. علی کلی
~~قلب متکبر جبار8*و رسول9 (ص)10 فرموده:11 لا یدخل الجنه من کان فی قلبه حبه من خردل من کبر
~~و أکثر آهل النار المکبرون. ** و امیرالمؤمنین (ص)12 فرموده: من تکبر علی الناس ذل و
~~ایاک و الکبر فانه اعظم الذنوب و أم العیوب و هو حلیة ابلیس13. »3*
# راه بیرون ز بصارت مپر   در فقیران به18 حقارت منگر
# شو چو15 مردان منی از خویش افکن   نه منی جوی و منی گیر چو زن
# هست اصل گهرت ماء منی   تا کی از بد گهری ماء و منی11
# باد پندار17 برون کن18 ز دماغ   کت از این باد شود کشته چراغ
~~حکایت: در خبر است که سلیمان نبی علی نبینا و19 علیه السلام روزی20 دویست
~~هزار آدمی و دویست هزار پری جمع کرد و فرمود تا باد بساط او را برگرفت21 و به

PageV01P230

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0171.png)

~~نزدیک آسمان1 برد، چنانچه2 آواز ms115 ملائک3 می شنید4. پس به5 زمین فرو
~~برد2 تا به قعر7 دریا رسید، آن گاه آوازی شنید8 که اگر یک ذره9 کبر10 در دل سلیمان بودی او را
~~از آنکه بر هوا بردم12 به13 زمین فرو بردمی16.
~~حکایت:15 یکی از مشایخ پسر مهلب را که از بزرگان آن عصر بود، دید که بزرگانه می خرامید. گفت:
~~خدای تعالی این نوع رفتار را دشمن دارد. پسر مهلب گفت: تو مرا می شناسی؟ گفت: بلی تو را16
~~می شناسم17؛ اول آبی18 گنده19 بودی که شستن جامه20 از آن واجب است و آخر مرداری که مردم از
~~متنفرند و در میانه حمال نجاست.
# چون تو حمال نجاست آمدی از چه در خورد ریاست آمدی
~~نظم:
# ای خواجه اگر قامت اقبال تو امروز   چون قد الف هیچ خم و پیچ ندارد
# بسیار تکبر مکن امروز که فردا   معلوم تو گردد که الف هیچ ندارد
~~حکایت: در بنی اسرائیل عابدی بود که روز و شب از عبادت نیاسودی و سجاده طاعت21
~~محراب2 افق گسترانیدی. روزی نشسته بود و پارهای ابر بر بالای سر او ایستاده و فاسقی بود که پیوسته
~~در کوچهآ خرابات با فواحش خفتی23 و لب از لب صراحی و پیاله بر نگرفتی و از شراب لهو و لعب

PageV01P231

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0172.png)

~~سر خوش بودی1 و همواره نوای ترانه و صدای چنگ و چغانه استماع تمودی2 و در میان
~~بنی اسرائیل از او فاسق تری3 نبودی. با خود گفت: لبروم و9 پیش عابد بنشینم1، باشد که2 خدای
~~تعالی8 به برکت او بر من رحمت کند. برفت9 و پیش10 عابد11 بنشست12. 13عابد گفت: از من
~~عابدتری نبوده18 و از تو فاسق تری کس ندیده15. برخیز و از پیش من برو11. فاسق برخاست17 و
~~برفت. ابر نیز با او برفت و سایه بر سر او افکند18. به پیغمبری که در آن زمان19 بود وحی آمد20 که:
~~فاسق را بدان21 گمان نیکو23 عفو کردیم23 و عبادت چندین ms116 سالهآ عابد را بدان29 کبر246 از جریدة
~~طاعات"2 محو نمودیم21.
# رانده شد ابلیس از مستکبری   گشت مقبول آدم از28 مستغفری
# شد عزیز آدم چو29 استغفار کرد   خوار30 شد شیطان چو31 استکبار کرد2

PageV01P232

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0173.png)

# باب هفتم: در کذب و نفاق
~~چراغ1 دروغ را فروغ نبود و کذاب خوار و بی مقدار باشد و از درجهآ اعتبار ساقط2 بود و کسی3 به
~~قول او وثوق ننماید و عاقل باید که کردار8 با گفتار5 برابر دارد2 و روی حال خویش را7 به وصمت
~~خلاف8 و سمت9 دروغ سیاه نگرداند10 که دروغ مطیه11آ کفر و ضمیمهآ ضلال12 است
~~و آن عیب13 که از یک14 دروغ حاصل آید15 به هزار راست زایل نگردد و در قرآن
~~مجید وارد است11: ان ا.. لایهدی من هو مسرف کذاب* و17 رسول18 (ص)19
~~فرموده: اذا کذب العبد کذبة تباعد الملکه منه مسیرة میل من نتن20 ما جاء به وإن العبد
~~یهبط الی اسفل21 درک جهنم بالکذب»* و22 امیرالمؤمنین (ص)13 فرموده: الکذاب و
~~المیت سواء فإن فضیلت الحی علی المیت الثقه فإذا لم یوثق بکلامه بطلت حیوته"2 و
~~الکذب9 فی العاجله عار و فی الاجلهآ عذاب النار* و امام زین العابدین (ع)16 فرموده: لا تکذب و ان
~~نفعک و اصدق و ان ضرک **

PageV01P233

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0174.png)

# اثر کذب بود هیچ کسی   به کسی گر رسی از صدق رسی
# صبح کاذب زند از کذب نفس   نور او یک دو نفس باشد و بس
# صبح صادق چو1 بود صدق پسند   علم نورش2 از آن است بلند
~~حکایت: در خبر است که3 عبدا. جرآد5 از5 رسولا.. (ص)1 پرسید7 که: مؤمن زنا می کند8؟ فرمود
~~که9: باشد10 که کند. گفت11: یا رسول ا.. مؤمن دزدی کند؟ قرمود: باشد که کند. گغت: یا رسول ا...
~~مؤمن12 دروغ گوید؟ فرمود3: نبینی که18 خدای تعالی4 امی فرماید19: انما یفتری الکذب17 الذین لا
~~یؤمنون بایات !- و اولیکهم الکاذبون *
# هر کرا عادت بود قول دروغ   آتش دوزخ از او ms117 گیرد فروغ
~~حکایت: مردی جدید الاسلام نزد18 امیرالمؤمنین (ص) آمد و19 گفت:20 یا امیرالمؤمنین در
~~اسلام مناهی21 بسیار است و مرا اجتناب از جمیع آن22 متعذر است. یک خصلت از
~~خصال23 ذمیمه اختیار فرما تا"2 از آن دور باشه2 امیر المؤمنین22 فرمود27:از کذب اجتناب نما28
~~آن مرد از خدمت امیرالمؤمنین9 جدا شد:2 گذر او بر در خانهآ خماری افتاد.21 طبیعت او به
~~خمر مایل22 گشت23. خواست که مرتکب آن شود9. با خود گفت: اگر امیرالمؤمنین22 از

PageV01P234

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0175.png)

~~من پرسد که خمر خورده ای1، اگر اقرار کنم2 حد زند و اگر انکار نمایم3 دروغ
~~گفته باشم و6 عهد کرده ام که دروغ نگویم3. پس از سر2 آن درگذشت7 به در خانهآ
~~فاحشه ای رسید. قوت شهوانی او در کار آمد8 و9 به همان علت اول ممتنع شد10 و به11
~~سر12 هر گناه که می رسید13 از بیم آنکه مبادا به سبب ارتکاب آن دروغ باید18 گفت، عنان عزیمت
~~باز می کشید15. پس به خدمت امیرالمؤمنین19 آمد و گفت17: یا امیرالمؤمنین18 در مجموع19 مناهی بر
~~من بسته گردانیدی و مرا معلوم شد که سر همهآ بدی ها20 دروغ گفتن21 است. پس22 از جمیع
~~مناهی گذشت23.
# در پی کذاب دون همت مرو   رمز الکذاب لا امت شنو
# کم شود روزی ز گفتار دروغ   در سخن کذاب را نبود فروغ
~~و24 هر که به دروغ گویی منسوب25 گشت21 اگرچه راست گوید از او باور ندارند. من عرف بالکذب
~~لم یجر صدقه*
~~حکایت: شنیده ام27 که مردی در خانهآ خود هر شب28 فریاد برآوردی19 که دزد به
~~خانهآ من آمده2. چون جمعی از همسایگان به خانه او رفتدی، خلاف آن

PageV01P235

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0176.png)

~~یافتندی1 و2 مکررا3 این صورت واقع شد و خلاف آن به ظهور رسید5. اتفاقا شبی جماعت آدزدان به
~~خانهآ او رفتند و خانهآ او را از متاع رفتند1. دروغ گو7 چندان که8 فریاد کرد، کس9 به فریاد او نرسید.
~~صباح چون به ms118 خانهآ او رفتند10 او را دیدند کشته و اموال و اسباب خانه11 به تاراج رفته. دانستند که
~~کذاب12 به شومی کذب بدین13 بلا مبتلا گشته14.
# زبان را مگردان به گرد دروغچو15 خواهی که بخت تو گیرد فروغ
# روشن شود راستی فروغ دروغ آورد کاستی
# هر آنگه که روشن شود راستی
~~و گفته اند19: کذب بابی است، از ابواب نفاق که بدترین خصلت ها17 است و در قرآن مجید وارد
~~است8: ان المنافقین19 فی الدرک الأسفل من النار 20 إن 1.. جامع المنافقین و الکافرین فی جهنم
~~جمیعا * وامیرالمؤمنین (ص)21 فرموده النفاق اخوا الشرک و النفاق توام الکفر**
# ور باش ای خواجه از اهل نفاقدر جهنم دان منافق را وثاق
# از منافق ای پسر پرهیز کن   تیغ را از بهر قتلش تیز کن
# با منافق هر که هم ره می شود   منزل او در ته22 چه می شود
# تا نپنداری منافق را امین   نیست بادا شرش از روی زمین3

PageV01P236

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0177.png)

# باب هشتم: در غیبت و نمیمه1
~~غیبت2 آن است که کسی غایبانه در حق دیگری3 چیزی گوید که اگر بشنود از آن کرا[هیت]
~~نماید؛ اگرچه راست باشد و آن مذموم است، الا در پنج موضع . اول تظلم پیش5 کسی
~~که دفع آن ظلم1 تواند کرد. دوم7 غیبت بر سبیل استغنا8 مثلا گویند چه می
~~گویی در حق کسی که این عمل بد کند9، لیکن نام بردن رخصت نیست. سیم10 غیبت11
~~بیش کسی که قادر بر رفع12 آن باشد. چهارم جهت13 حذر کردن مردم از او.
~~مثلا14 گویند که فلان کس15 دزد است یا کسی زنی خواهد معیوب. یا بنده ای خرد که مغبون
~~خواهد شد؛ گویند فلان کس عیب دارد. پنجم در موضعی که با او مشاورت کرده باشند12 چه
~~مستیشار17 مؤتمن است و18 بدان که غیبت نه همین به زبان است، بلکه به چشم و به دست19و10
~~اشارت21 و نوشتن و به دل گردانیدن22 همه حرام است23. و غیبت به ms119 دل، گمان بد است در حق
~~کسی، بی آنکه به چشم بیند4یا به گوش شنود6یا به یقین داند24 و رسول ا.7(ص)18
~~فرموده: الغیبه اشد من الزنا و یاکم و الغیبه فإنها اذام کلاب النار * وامیرالمؤمنین (ص)
~~فرموده که3: آبغضا3 الخلایق الی ا. المغتاب*

PageV01P237

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0178.png)

# دو زبان از غیبت مردم ببندتا نبینی دست و پای1 خود2 به بند
# هر که از3 غیبت زبانش بسته نیست آنچنان کس از عقوبت رسته نیست
~~حکایت: در تفسیر ابوالمحاسن جرجانی مسطور4 است که رسول5 (ص)1 هر مردی7 درویش را از
~~اصحاب8 ملازم دو9 توانگر ساخته10 بود11 تا در سفر و حضر خدمت ایشان به جای12 آورند13. سلمان
~~را قدس سره"1 به دو مرد توانگر سپرد. ایشان سلمان15 را گفتند: جهت12 ما طعامی ترتیب نما17 و
~~خود18 برفتند و به مهمی مشغول شدند. سلمان19 شب عبادت کرده بود. خواب بر او غلبه کرد20 و
~~طعامی21 ترتیب ننمود. ایشان چون معاودت نمودند، طعام مهیا ندیدند22. سلمان معذرت گفت23.
~~گفتند: نزد28 رسول ا..25 رو و طعام طلب21. سلمان نزد27 رسول28 آمد و جهت29 ایشان طعام طلبید20
~~رسول 1.. حواله به اسامهآ بن زید فرمود که و کیل خرج21رسول 1. بود!3 سلمان از اسامه طعام طلب کرد.
~~گفت : طعام25 حاضر نیست. سلمان نزد ایشان آمد24 و36 این37 حدیث بازگفت. او را به جای دیگر
~~فرستادند و زبان به غیبت سلمان و اسامه گشادند.8 2 چون نزد29 رسول ا..0 آمدند91، فرمود2 که3: مگر
~~گوشت4 آدم خورده اید؟ گفتند15: یا رسول 1- ما امروز2 هیچ نخورده ایم. فرمود : امروز همه روز
~~گوشت اسامه و سلمان7 می خوردید و من بر لب18 شما اثر آن می بینم. بعد از آن این آیه

PageV01P238

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0179.png)

~~نازل شد: یا آیها الذین امنوا اجتنبوا کثیرا من الظن إن بعض الظن إثم ولاتجسیوا و لا یغتب بعضکم
~~بعضا ایحب احدکم آن یاکل لحم اخیه میتا فکر هتموه واتقواا.. ان 1.. تواب رحیم.*
~~حکایت: 1هم در آن تفسیر مذکور است ms120 که یکی از صلحا گفت که: در فلان گورستان نشسته بودم.
~~جوانی جلدی2 چابک بر من بگذشت؛ با خود گفتم که این3 و امثال این وبال مسلمانان باشد5. چون
~~شب درآمد5 به خواب دیدم که آن جوان را مرده پیش2 من آوردند و کاردی به دست من دادند و
~~گفتند: گوشت او را7 بخور. من گفتم که8: چندین9سال است که من10 حیوانی نخورده ام؛ اکنون
~~گوشت مرده چگونه11 خورم12. گفتند: غیبت او12 چرا کردی؟ گفتم : توبه کردم که دگر18 غیبت نکنم.
~~بعد از آن یک سال15 بدان19 گورستان تردد می کردم تا17 باشد18 که آن جوان را ببینم و از او
~~حلالی خواهم19. بعد20 از یک سال او را21 دیدم. قبل از22 آنکه من سخن گویم23، گفت: توبه .
~~کردی24؟ گفتم: آری. گفت: برو و به حالت خود باش25 و6بدان که نمیمه که آن سخن
~~چینی27 است از غیبت بدتر است و در قرآن مجید وارد است: هماز مشاء بنمیم* ویل
~~الکل هعزة .28** ورسول29 (ص)20 فرموده:21 شرار عبدا- المشأون بالنهیهة المفیدون2 بین
~~الأخیة.** سلیمان علی نبینا وعلیه السلام فرمود: یا بنی ایای و النمیمة أفانآها احد من
~~السیف2** ** و امیرالمؤمنین (ص)29 فرموده: النهیمة شیقة المارق29 ****

PageV01P239

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0180.png)

# سخن چین را زیان اندر زبان است   هم از خود در عذاب1 جاودان است
# سخن چین آتش دوزخ فروزد   از آن آتش ولی2 خود را بسوزد
~~حکایت: مروی است از کعب الاخبار که در2 بنی اسرائیل قحطی عظیم واقع
~~شده بود8 موسی5 علی نبینا و علیه السلام1 با جمیع امت سه نوبت به دعای استسقا7 بیرون
~~رفت8 باران نیامد.9 گفت10: یا رب سبب عدم استجابت11 دعا چیست؟ وحی آمد که: در میان قوم12
~~نمامی است، تا او بیرون نرود دعا13 مستجاب نیست18. موسی گفت15: یا رب آن کیست تا او را از
~~میان قوم21 بیرون کنم. خطاب آمد که: یا موسی من که نهی از نمیمه می نمایم17خود نمامی چون کنم.
~~موسی1 این حدیث را ms121 با قوم گفت و21 ایشان را ازنمیمه توبه فرمود. چون مجموع توبه کردند باران آمد.
~~حکایت: مردی به بازار برده22 رفت تا23 غلامی خرد25. غلامی را25 بر او عرض کردند و گفتند:
~~این غلام به انواع هنر"2 آراسته است؛ اما یک عیب دارد که نمام است.27 گفت: این عیب سهل است.
~~غلام8 بخرید و29 به خانه برد و20 چون روزی چند بر این بگذشت3 غلام2 نزد زن خواجه آمد و گفت:
~~ای بی بی مدتی است که در این خانه ام و حقوق احسان و انعام تو در گردن من بسیار است و
~~رعایت حق آن بر من واجب است. از5 جمله یکی آن است که تو را بر سری از اسرار خواجه مطلع
~~سازم؛ بدان5 شرط که مرا در21 روی خواجه شرمسار نکنی27 و این سر را29 منکشف

PageV01P240

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0181.png)

~~نگردانی1. خواجه2 را با3 زنی2 جمیله طریق مخالطت5 و معاشقت مفتوح شده، می
~~خواهد که تو را طلاق دهد و او را به نکاح شرعی به1 حبالهآ خود درآورد7 زن گفت: تدبیر این کار
~~چیست؟ غلام گفت: من تدبیر این کار نمی دانم؛ جز آنکه مردی در این شهر هست8
~~که به سحر و نیرنگ9 ماه10 از آسمان فرود آرد11 و ماهی12 از دریا برآورد12 و از موی17 حلق
~~مرد15 سحری"1 می پردازد17 که مرد را آشفتهآ زن18 می سازد19 و20 اگر فرمایی استره تیز21 بیاورم و
~~چون خواجه22 در خواب باشد مویی چند از حلق23 او بردار28 و به من ده تا بدان25 ساحر دهم تا
~~افسونی22 کند که خواجه در عشق تو بی صبر و بی27 آرام28 شود و از آن خیال29 بازگردد. استره20 به
~~زن داد31 و پیش خواجه آمد و گفت32: تا من23 به قید رقیت28 گرفتار شده ام خواجه ای از تو
~~خوب تره2 ندیدهام واین اشفاق و اکرام که27 در حق من کردی38 میچ کس در حق
~~فرزند صلبی3 نکند90 و بر من1 ms122 واجب است که آنچه مرا معلوم شود به خدمت تو عرض و

PageV01P241

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0182.png)

~~حق نعمت تو به جای1 آورم. بدان که بی بی2 را3 تیر عشق جوانی بر هدف جان5 رسیده و
~~جام محبت از دست ماه رویی مشک2 موی چشیده7 و تدبیر کرده که تو8 را هلاک کند و
~~استرهآ چون قطرهآ آب جهت9 این کار مهیا ساخته و10 اگر می خواهی11 که این معنی بر تو ظاهر
~~گردد12 خود را به خواب ساز13 تا حقیقت این158 بر تو15 منکشف شود. خواجه به خانه رفت و
~~بخفت12 و خود را به خواب ساخت17. زن استره بر گرفت18 و به بالین خواجه آمد. خواست
~~تا19 دست به محاسن خواجه20 برد. خواجه را شکی نماند؛ برجست و استره از دست زن بستد21 و
~~را22 هلاک کرد. خویشان زن، خواجه را بگرفتند و24 به قصاص24 بکشتند و میان هر دو
~~قبیله محاربه و مقاتله25 واقع شد و به شومی نمام28 چندین کس کشته شدند و خاندان27
~~ایشان خراب گشت8.

PageV01P242

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0183.png)

# باب نهم: در ریا
~~ریا1 از2 خصال ذمیمه استو به شری نزدیک است و بزرگان گفته اند7 چون غرض از عبادت
~~اعتقاذ مردم بود5، فی الحقیقه عبادت2 خلق باشد7 نه عبادت حق و اگر مقصود عبادت حق بود با
~~ضمیمهٔ‌ اعتقاد خلق شرک لازم آید8 مروی است که: روزی رسول(ص)10 می
~~گریست و می فرمود: می ترسم از امت خود که شرک آرند؛ نه آنکه بت را11 یا
~~آفتاب12 و13 آتش را پرستند؛ لیکن از آن می ترسم18 که عبادت به ریا کنند، که آن
~~شرک خفی است و روز قیامت15 ندا کنند19 که ای مراثآیان، عمل شما ضایع
~~است18.17مزد19 از آن کس گیرید20 که عمل برای او کردید21 و در قرآن مجید وارد است:
~~فویل للمصلین الذینهم عن صلوتهم22 ساهون الذینهم23 یراون و یمنعون الماعون*
~~وای بر کسانی که از28 نماز ساهی و غافل باشند25 و نماز به ریا ms123 کنند نه به اخلاص.
# ز طاعات ریایی سجده های سهو مستان به نیاز29 می پرستان از نماز خود پرستان به
~~و رسول ا..(ص) فرموده: دعوه فی السر تعدل سبعین دعوة فی العلانیه و من
~~طلب الدیا بعمل الاخره طمس وجهه و اذنیه و محا ذکره و اثبت اسمه فی اهل
~~النار21و من قرا القرآن ریاء و سمعة و یرید24 به الدییا لقی استعالی
~~و اوجهه عظما مضیمهلیس علیه لحم و ریحه یخرج من فیه فیدخل جهنم

PageV01P243

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0184.png)

~~فیهوی فیها مع من یهوی و امیرالمؤمنین (ص) فرموده:المرایی ظاهره جمیل و باطنه علیل و الریاء اشراک ؟ *
# کلید در دوزخ است آن نمازکه در چشم مردم گذاری دراز
~~و گفته اند: هر که عمل خیری کند که نه برای خدای
~~تعالی2 باشد8، غرض اخروی او به حصول نپیوندد و عمل ریایی را9 فاید ه ای معتدبه نیست10 و1
~~مقرون به اخلاص12 سبب فوز به13 سعادت15 دارین است.
# چون نباشد پاک اعمال از ریا هست بی حاصل چو15 نقش بوریا
~~حکایت: غزالی در12 کیمیای سعادت آورده که ام معاد17 گفت که: رسول 1...18 (ص)19 فرمود که:
~~خدا20 تعالی قبل از خلق سموات و ارضین هفت فرشته را بیافرید21 و هر یک22 را بر آسمانی
~~موکل کرد23و29 دربانی2 آسمان بدو داده2تا چون ملاثآکه7آزمین عمل بنده که از8 بامداد تا شبانگاه کرده
~~باشد29 رفع3 نمایند31 و به22 آسمان اول برند23 و چندان طاعت کرده باشد29 که نور او چون نور آفتاب
~~بود23 و6بر طاعت او محمدت و ثنا گویند37 و28 فرشته ای که دربان آسمان اول باشد در آسمان به
~~روی او29 باز زند80 و گوید: این بنده غیبت کرده است11 و خدای تعالی به من82 امر کرده13
~~که مگذار طاعت اهل غیبت9 از تو بگذرد. پس عمل دیگری15 رفع کنند که در آن نماز و روزه و

PageV01P244

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0185.png)

~~صدقه باشد. چون به آسمان دوم1 رسد دربان آن آسمان2 گوید6 این1 عمل5 بر روی ms124 او باز2
~~زنید که او متکبر بوده و7 به8 من امر شده که مگذار عمل متکبران9 از تو بگذرد. پس عمل10
~~دیگری رفع نمایند11 تا به آسمان سیم12 رسد. فرشته ای که موکل آن آسمان است، نگذارد
~~که از او13 درگذرد و گوید18: این بنده حسود بوده15 و مرا امر فرموده اند که: عمل حسود را
~~راه مده. پس عمل دیگری12 بردارند17 که در آن نماز و روزه و حج و عمره بود18. چون به آسمان
~~چهارم رسد19، فرشتهآ موکل آن آسمان گوید که: این بنده بر کسی رحم نکرده و من فرشتهآ رحمتم،
~~نگذارم که عمل او از من بگذرد. پس عمل دیگری20 رفع نمایند21 و به آسمان پنجم رسانند
~~و در اعمال او نماز و روزه و حج 22 و جهاد بود23 و نور آن28 چون نور25 آفتاب روشن24 و تابان بود27
~~و سه هزار فرشته در متابعت آن28 روند29. فرشتهآ موکل آن آسمان گوید20: این عمل21 بر روی او باز22
~~زنید و قفل بر دل وی23 افکنید که29 عمل او خالص نبوده و بدین25 عمل، نام نیک"3 و بزرگی خود
~~خواسته و مرا37 فرموده اند38 این نوع عمل را راه ندهم. پس عمل دیگری بردارند که39 در آن نماز
~~روزه و حج و عمره10 و اذکار و اخلاق حسنه بود و1 ملانکهآ 2 مفت آسمان به موافقت او روند تا
~~حجب رفع نمایند و به خدای تعالی19 عرض کنند و گواهی دهند که این عمل خالص5 است.
~~خدای تعالی می فرماید که شما حافظ و نگهبان بندهآ منید و از سر دل او خبر ندارید من بر آن مطلعم.

PageV01P245

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0186.png)

# باب دهم: در مکر و حیله
~~عاقبت1 مکر، شآمت2 و گرفتاری است و خاتمهآ آن3 وخامت5 و خاکساری5 و بسا حیله که مآل آن
~~وبال بود و سرانجام آن رسوایی2 و گرفتاری به دام نکال.
# زن در وادی مکر و حیل گام7که در دام بلا افتی ms125 سرانجام
~~و در قرآن مجید وارد است: والذین یمکرون السیثات لهم عذاب شدید و مکر اولیک هو یبور *
~~و8 امیرالمؤمنین (ص)9 فرموده:10 المکور شیطان فی صور الإنسان * *
# هر که پا در مضیق مکر نهاد   عاقبت سر به باد خواهد داد
# حیلهآ ماری است کو دو سر دارد   هر یکی گونه گون11 خطر دارد
# آن سرار12 خصم را کند دل ریش   آن رساند ضرر به صاحب خویش
~~حکایت: آورده اند که دو رفیق روی به سفر آوردند و مراحل و منازل طی می کردند. یکی مکاری
~~بود جاهل که به دانهآ مکر و حیل نسر13 طایر را در دام کشیدی و به افسون و نیرنگ بهرام را رام"1
~~نمودی و دیگر15 ساده دلی12 بود غافل17 که سود و زیان را از هم18 فرق نکردی و میانه19آ کیمیا و
~~یوزیا امتیاز ننمودی. قضا را در راه بدره ای زر یافتند و آن را غنیمتی عظیم دانستند. رفیق مکار گفت:
~~ای برادر اولی آن است که بدین20 بدرهآ زر قناعت کنیم و در گوشه21آ کاشانهآ خود به سر بریم و خود
~~بلای سفر مبتلا نسازیم که شر23 السفر قطعهآ من السقر. مشعله ای23 است سینه سوز و تیر دل شکار24
~~الجلاء اعظم البلاء ناوکی است جگر دوز.

PageV01P246

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0187.png)

# اندر سفر مشقت و ذل و ملامت است گر هست خوش دلی و فرح در اقامت است
~~مرد ساده دل را این سخن موافق طبع افتاد1 و هر دو به اتفاق معاودت نمودند و در حوالی شهر به2
~~منزلی نزول کردند. مرد3 غافل گفت: ای برادر بیا9 تا این2 زر7 را قسمت کنیم و هر یک حصهآ
~~خود برداریم و از دغدغه خلاص شویم.9 مکار گفت: صلاح آن است که آن مقدار که برای
~~خرج ضرورت باشد، برداریم و باقی را در10 مکانی پنهان سازیم تا هرگاه که11 احتیاج
~~افتد به قدر آن12 برداریم و تتمه13 محفوظ نماییم18؛ تا15 از آفت دور و به ms126 سلامت نزدیک
~~باشد12. غافل17 بدین18 افسانه19 فریفته شد20 و21 جزوی از آن زر را22 برداشتند و باقی را در زیر
~~زمین23 مدفون ساختند و قدم در شهر نهادند و هر یک به مقام و منزل خود قرار گرفتند28. روز
~~دیگر مرد مکار بدان25 مقام رفت و کیسهآ زر را از زمین22 بیرون آورد27 و به خانهآ خود برد28.
~~چون چند روز از این29 بگذشت و مرد غافل را خرجی نماند، پیش مرد مکار آمد30 و گفت: بیا تا31 از
~~آن دفینه چیزی برگیریم3 که من به غایت بی خرجی شده ام3. مکار تجاهل نمود24 مر دو
~~به اتفاق به2 آن جا آمدند3 و2 چندانکه زر جستند چیزی28 نیافتند. مرد مکار دست در گریبان3
~~ساده دل زد5 و فریاد برآورد که این زرا1 ، تو برداشته ای و کسی دیگر را از این

PageV01P247

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0188.png)

~~خبری نبود1. بیچاره چندانکه سوگندآخورد و اضطراب کرد3 فایده نداشت. عاقبت الامر5
~~کار ایشان به مجلس مرافعه و محاکمه کشید9. مرد مکار بر1 مرد غافل دعوی کرد7 مدعی
~~علیه8 انکار نمود9. قاضی بر وفق دعوی بینت10 طلب کرد.11مکار، مدعی گفت درختی در آن
~~نواحی ثابت است12 و مرا گواهی جز آن13 نیست. از کرم خدای تعالی امیدوارم که به قدرت
~~کامله14 آن درخت را به سخن آرد15 تا خیانت این خائن بر همه ظاهر شود12 و حق در17 مرکز
~~خود قرار گیرد و18 بعد از مباحثه و مجادلهآ بسیار بر این قرار دادند که19 روزی20 دیگر قاضی با
~~عدول و21 مردم ثقه22 به پای درخت حاضر شوند23 و از درخت"2 شهادت طلبند25 و بر وفق
~~شهادت او قاضی حکم شرع مرتب نماید38. مرد مکار به خانهآ خود رفت و قصتهآ خود27 من اوله الی
~~آخره28 با پدر29 در میان نهاد20 و گفت:1 2من به امیدواری تو این خیال بسته ام32. میان آن درخت خالی
~~است به مرتبه ای که دو کس در آن پنهان توانند9 شد. امشب ms127 تو را باید رفت25 و در میان آن درخت
~~مقام باید کرد2، چنانچه3 کسی9 بر آن مطلع نباشد8. فردا5 چون قاضی و جماعت به پای درخت2
~~حاضر شوند و از درخت 5 شهادت طلبند، اداء15 شهادت9 به طریق مشروع مشروح باید نمود1 پدر
~~گفت: ای پسر از سر8 مکر وحیله در گذرکه خدای تعالی می فرماید: و لایحیق المکر السثی الا باهله. *

PageV01P248

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0189.png)

~~مبادا که این مکر به تو باز گردد و ندامت فایده نداشته باشد. پسر مکار گفت: ای پدر سخن کوتاه
~~کن1 که در این کار اندک مشقت، منفعت بسیار است2. پیر بی تدبیر را حرص مال و حب فرزند از
~~مرحلهآ دین و دیانت به وادی جور و خیانت کشید و در آن شب تار با دل3 ظلمت کردار در9 میان آن
~~درخت5 پنهان شد. علی الصباح2 قاضی با خلق7 بسیار از صغار و کبار8 به9 پای درخت حاضر شدند
~~و10 بعد از شرح دعوی مدعی و انکار مدعی علیه، قاضی از درخت گواهی طلب نمود11. آوازی از
~~میان درخت بیرون12 آمد که: زر13 مدعی علیه دارد و بر مدعی ظلم کرده. قاضی به فراست دریافت
~~که کسی در18 میان درخت پنهان15 است19. خواست تا آن را به تدبیر صائب آشکار سازد. بفرمود تا
~~هیمه17آ بسیار جمع کردند و در18 اطراف و جوانب درخت نهادند19 و آتش در آن آزدند. پیر خام بی
~~سرانجام21 را دود از نهاد برآمد.22 چون دید که به آتش خود بخواهد سوخت23 مامان خواست24. او را
~~بیرون آوردند. قاضی کیفیت حال از او استفسار نمود25. پیر چون31 چاره جز از27 راستی ندید،
~~صورت واقعه8 چنانچه9 بود باز نمود و به سبب تأثیر حرارت آتش درزمان جان بداذ و به شرارهآ آتش
~~دوزخ اتصال یافت وامرد مکارشومی مکر وحیله3 چندان تازیانه خورد که جان به مالکان کوزخ سپرد2

PageV01P249

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0190.png)

# باب یازدهم1: در حب دنیا
~~محبت2 دنیا از مهلکات است و منشاء ms128 حرص و بخل و حقد وحسد و ظلم و جور و اکثر اخلاق
~~ذمیمه است.
~~حب دنیا تو را به نار دهد   می نداده4 تو را خمار دهد
~~خنک آن5 کز زمانه1 دست بداشت   حب دنیا به سوی خود نگذاشت
~~و در قرآن مجید وارد است7: و ما الحیوه الدیا الا متاع الغرور. * رسول9 (ص)10 فرموده: ایاک و
~~حب (الدبیا فانه یخرجک من الدین کما یخرج الستهم من القوس و الدنیا ملعونه ملعون12 ما فیها إلا
~~ذکر ا.. و ما والاه13 و اکبر الکبائر حب الدئیا.18 ** و امیرالمؤمنین (ص)15 فرموده: ان16 الدتیا
~~غناء3 مشوب بالسم8 رغب عنها الأولیاء19 تینافس20 فیها الآشقیاء و احذر الدتیا فانه شبکه الشیطان و
~~مفستدة الإیمان والدییا مزرعه21 الشر *
# چیست دنیا سرایی بر سر شر22   چون رباطی ز ابلهی2به دودر
# آفت آدمی ز دنیا دان   راحت جان وتن ز عقبی دان
# دین و دنیا دو ضد یکدگرند2   هرکجا دین بود درم نخرند
# دین ز دنیا همیشه آزردست   کآب دین را جمال این27 بردست

PageV01P250

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0191.png)

~~عیسی علی نبیناا و علیه السلام فرمود که2: مثل3 جویندهآ دنیا متل خورندة آب دریا است
~~که2 هر چند بیشتر خورد5 تشنه تر شود2 و تشنگی او زایل نگردد7 تا هلای شود8
# بور است نعمت دنیا چون بود آب شور و9 استسقا
# آب شور است نعمت دنیا
# شنگی آب شور ننشاند لیک آرد10 کرو11 شکم راند12
~~حکیمی گفته13: مردم در طلب دنیا کوشش مینمایند و چنان پندارندکه آن را توان دریافتن و
~~ندانند18 که تشنه15 در خواب، آب خورد؛ چون بیدار شود19 تشنه تر گردد17. از عارفی پرسیدند که:
~~دنیا به چه ماند؟ گفت: به خوابی که خفته بیند18؛ چون بیدار شود هیچ نبیند19.
# که بنماید اما نیاید به دست
# جهان چون خیالی است کآثینه بست که بنماید اما نی
~~و محققان گفته اند که: دنیا زنی است پیر، جامه های ملون20 پوشیده که جوانان21 را به عشوه و
~~مکر و ms129 خدعه22 در قید تصرف آرد23 و چون بر ایشان دست یابد، هلاک کند.
# نوشته اند بر ایوان جنهآ المأوی   که هر که عشوهآ دنیا خرید وای به وی
~~و24 بعضی گفته اند: دنیا عروسی است25 که نفسش در تصرف1یکی است؛ و دل7در محبت غیری
~~متصرفش در تدبیر الفت او) و او در اندیشهآ قید دیگری.
~~جمیله ای است عروس جهان ولی خوش باش که این مخدره در عقد کس نمی پاید2

PageV01P251

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0192.png)

~~در خبر است1 رسول1.. 2(ص)2 شب معراج در بعضی منازل زنی خوب صورت
~~را دید5 که اظهار حسن و جمال خود می کرد5. جبرثآیل (ع)1 گفت7: این دنیا است که به ناز و
~~عشوه خود را بر تو8 عرض می کند. رسول1.. از او رو بگردانید9 و بدو10 التفات نفرمود11.
~~به نور عقل کسی را که چشم دل بیناست به عشوه های جهانش نظر ز عین خطاست
~~زمانه گرچه عروسی است عشوه ساز و لیک12   به چشم اهل بصیرت عروس نازیباست13
~~به عشوه های جهان دل مده چرا که در آننه مرد
# نه مردی نه مروت نه دوستی نه وفاست
~~و مروی است که: سید کائنات علیه افضل الصلوات روزی به گوسفند مرده18
~~بگذشت. فرمود که15: می بینید که19 این مردار چگونه خوار است17، که کس18 بدان
~~ننگرد19. بدان20 خدایی21 که جان محمد22 به حکم او است23 که دنیا نزد خدای تعالی،
~~خوارتر از این 24 است و اگر دنیا25 نزد وی به21 پر پشه ارزیدی27 هیچ کافر را شربتی28 آب ندادی.
# هست بی قدر29 دنیای20 غدار مر سگان راست دنیای2 مردار3
# برگ دنیا خرد1 بنپنددمرگ بر برگ این جهان خندد
~~و24 بدان که دنیا منزلی است از منازل راه عقبی، و کهنه رباطی است مسافران را بر رهگذار15،

PageV01P252

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0193.png)

~~دارالبقا بازاری آست بر سرا بادیهٔ‌ فنا که مسافران از آن جا زاد راحلهآ خویش2 بردارند و تفس را از
~~تیه9 ضلال، به سر حد کمال ms130 رسانند5.
# تزود من الدتیا فانک راحل   وبادر فان الموت لاشکا نازل
# نعیمک فی الدتیا غرور وحسرهآ   و عیشک فی الدتیا محال وباطل
# آلا إنما الدیا کمنزل راکب   آراح عشیا3 وهو فی الصبح راحل*
~~و نیز دنیا مهبط7 خدا و مصلای ملانکه و مسجد انبیا و اولیا و مقام8 اکتساب اسباب سعادات9 است
~~که طالبان راه دین در آن تحصیل علم و معرفت نمایند و به توسط10 علم و عمل درجات عالیات
~~دریابند و حضرت رسالت پناه 11 (ص)12 فرموده: لا تسبوا الدهر فان الدهر هوا- ** پس دنیا13 فی
~~نفسه مذموم نیست؛ لیکن دل در او بستن و محبت او در میان18 جان راه دادن، کفر طریقت است.
# اگرلات و عزی15 پرستد کسی   از آن به که دنیا پرستد کسی11
# چه خوش گفت سر مست جام الست   چه دنیا پرست و چه آتش پرست17
~~لقمان حکیم پسر خود را نصیحت کردهآکه: در دنیا چندان مدخل مکن
~~که آخرت بر تو به فساد آید و چندان نیز اعراض مکن19 که بر ابنای دنیا گران گردی.
# بر وفای زمانه کیسه مدوزبگذرانش به قوت روز به روز
# همچو20 قرعه برای فالش دار1   گه بیندازش و22 گهی بردار

PageV01P253

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0194.png)

~~252 اقان آورا پشت دار
~~و1 حکیمی گفته که: با دنیا انس مگیر، که بر2 تو قرار نگیرد و یکبارگی3 از او اعراض مکن که دولت
~~آخرت بی او نتوان یافت.
# آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشیمعذوری اگر در
# معذوری اگر در طلیش می کوشی
# باقی همه رایگان نیرزد هشدارتا عمر گرانمایه بدان نفروشی
~~عاقل باید که مضمون: حب الدتیا رأس کل خطتیه را منظور5 ساخته، شجرة خبیثهآ حب دنیا را
~~از زمین دل برکند9 و مسیح وار7 تعلقات دنیای دنی را از دامن همت بیفشاند تا
~~به مقصد اقصی و ذروهآ علیا رسد8 و در ملاء اعلی قرار گیرد9.
# برآسمان چو10 مسیحا گذر11 توانی کرد   گهی که خار تعلق نگیردت12 دامن
# عجوز12 دهر ms131 چو19 با کس درست پیمان نیست وفا مجوی از این پیر زال15 عهد شکن
~~حکایت: روایت است که عیسی علی نبینا و علیه السلام19 مردی را در خرابه ای خفته دید، که خشتی
~~را17 بالین ساخته و فرش زمین را بستر18 کرده، گفت19: ای بندهآ خدا20 چه حاصل است ز عمری که
~~صرف خواب شود؛ چرا برنخیزی و به عبادت خدا مشغول شوی21 ؟ گفت: من22 به بهترین
~~عبادات23 مشغولم. عیسی29 فرمود : آن چیست؟ گفت:2 دنیا را به27اهل دنیا گذاشته ام و ازمعالم و
~~عالمیان فارغم. عیسی29 فرمود که3: خواب کن که خوش عبادتی داری3 و بهترین عابدانی3.

PageV01P254

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0195.png)

# همه مشغولی عالم گولی است ترک گولی به خدا مشغولی است
~~حکایت: روزی عیسی علی نبینا و علیه السلام1 با حواریان به شهری بگذشت. اهل آن شهر را دید
~~مرده2. بر بلندی رفت و آواز داد که : یا اهل3 شهر8. یکی جواب داد5 که1: لبیک یا روح 1.. فرمود :
~~قصه مردم این شهر را بیان کن.7 گفت8 : ما9 شب10 به عافیت بودیم. بامداد همه11 خود
~~را به سبب حب دنیا به عذاب12 گرفتار13 دیدیم. گفت18: دنیا را چگونه دوست داشتید؟
~~گفت15: چنانکه مادر فرزند12 ببیند17 شاد شود و چون برود غمنای گردد. گفت18: چرا دیگران19
~~جواب ندادند20؟ گفت 21: در دهان هر یک22 لجامی است از آتش12. گفت24: تو چون جواب
~~دادی؟ گفت25: من در میان ایشان بودم؛ لیکن26 نه از ایشان بودم؛ چون عذاب آمد27 من نیز28 گرفتار
~~شدم. اکنون بر29 کنار دوزخم30 ندانم31 نجات یابم یا نی.
# دنیا مطلب تا همه دینت22 باشد   دنیا طلبی نه آن نه اینت باشد
# در22 روی زمین زیر زمین وار بزیآ   تا زیر زمین روی زمینت باشد

PageV01P255

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0196.png)

~~بر کابه1آ هیچ قصری نیست که نشانهآ قصد2 دنیا مثبت3 نگشته و بر آستانه5آ هیچ خانه نیست که اثر
~~مکر و خدیعه2آ او7 ظاهر نشده8 کرا برداشت که نیفکند9 و کجا نهالی نشاند که باز برنکند10. ms132 با
~~که تکلفی11 نمود که12 خونش نخورد و بر روی که در دولتی13 گشود که15 هزار محنت از
~~پی در نیاورد15.
# هرگز به باغ دهر گیاهی وفا نکرد   هرگز ز دست چرخ19 خدنگی خطا نکرد
# خیاط روزگار به بالای هیچ کس   پیراهنی ندوخت که آخر قبا نکرد
# راست چون ارقم است دولت دهر   نرم و رنگین و اندرون پر زهر
# در غرورش توانگر و درویش   شاد همچون خیال کم18 اندیش
~~بی وفایی19، غداری20 چنین بدان21 نمی ارزد که برای او رنجی برند یا غم بوده و نبودة22 او خورند.
# 22 آن قدر ندارد که بر او رشک5 برندیا وجود و عدمش را غم بیهوده خورند
~~حب او25 متضمن مشقت و خاکساری است و ترک او موجب راحت و سبک باری21.
~~حافظاترک جهان گفتن طریق2خوش دلی است تا نپنداری که احوال جهانداران خوش است28

PageV01P256

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0197.png)

# باب دوازدهم1: در طمع
~~آطمع مقدمهٔ‌ مذلت و خواری و پیش رو3 بلیت و جان سپاری است. از تیرگی طمع،
~~غبار5 خواری6 بر صفحات روی با وقار7 می نشیند8 و از سبک سنگیطمع10 وزن قدر
~~بزرگان روزگار در کفهٔ‌ اعتبار می کاهد14، و رسول12 (ص)13 فرموده18: ایاک و الطمع فانه فقر
~~حاضر15* و امیرالمؤمنین (ص)12 فرموده: الطمع رق مخلد17 فقیر کل من یطمع غنی کل من یقنع
~~ولا تجمع من الدیا و لا تدری لمن یجمع18 **عیسی علی نبینا و علیه السلام19 فرموده: آخرج الطمع
~~من قلبک ینحل20 القید من رجلک و تسلم الی بینک21.»** حکیمی پسر خود را وصیت
~~کرده22: یا بنی إیاک و الطمع فإنه یبغضک2 إلی الناس و یرقعک"2 الی
~~المهالک
# ای برادر طمع مکن که طمع   آدمی را خراب سازد و خوار
# سخن25 بشنو ار همی خواهی   که22 شوی از حیات برخودار
# پای در دامن قناعت کش   طمع از مال مردمان بردار
~~و7 هر که خواهد که از مشقت و مذلت28 خلاص29 یابد، آتش طمع را به آب قناعت فرو نشاند. ms133
# بگذر ز طمع که آفت جان و دل است طامع همه جا از همه کس منفعل است

PageV01P257

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0198.png)

~~حکایت: آورده اند که روزی1 صیادی در صحرا روباهی را دید فربه و رنگین که تخیل گوشت2 او،
~~جان را قوت دادی و تصور رنگ3 او، زنگ از دل ربودی. صیاد طمع خام در او کرد و در عالم خیال
~~از گوشت او طعامی لذیذ8 پخت5 و پوست او را به بهای1 تمام فروخت و7 نزدیک سوراخ او
~~حفره8 کند و دام حیله در آن9 افکند و مرداری بر آن10 تعبیه کرد11 و در کمین گاه صید نشست. روباه
~~چون12 نزدیک سوراخ رسید و بوی آن جیفه13 شنید، نرمک نرمک خود را به کنار جفره کشید14 و15 با
~~خود گفت اگرچه رایحهٔ‌ این جیفه، دماغ دل را معطر می سازد12، بوی قید17 بلا نیز به مشام
~~خرد18 می رساند و پا در19 وادی خطرناک نهادن و زهر به گمان20 خوردن، طریق خردمندان21
~~نیست. اولی آن22 است که از سر این مردار درگذرم و به بوی آن23 قانع شوم و صبر پیش گیرم تا
~~سرانجام کار به کجا رسد. روباه در این اندیشه بود که پلنگی گرسنه از بالای کوه29 به زیر آمد25 و به
~~بوی مردار خود را به21 حفره27 افکند. صیاد چون صدای افتادن او در حفره28 شنید، پنداشت که روباه
~~در دام افتاد. بی محاباخود را در حفره انداخت. پلنگ چون او را دیذ فی الفورشکمش را بردریدا و صیاد
~~طامع به شومی طمع در دام هلاک افتاد، و روباه قانع به دولت قناعت و قطع طمع از ورطهآ بلانجات یافت.
# آبرو از برای نان برود   طمع نان بود که جان برود
# دل جاهل ز حرص باشد پر   طمع از مال خلق جمله18 ببر
# در طمع زین سگان مزبله بوی   ای کم از گربه دست و روی بشوی
# هین قناعت گزین که طامع دون

PageV01P258

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0199.png)

# باب سیزدهم: در ms134 حرص و آز1
~~امنشاء حرص،3 حب مال4 و جاه است و آن مصدر5 بلیات و معدن منهیات مثل بی حیایی2 و ارتکاب
~~محرمات است و گردنی که به سلسلهآ حرص بسته شد، عاقبت به7 تیغ ندامت بریده گردد و سری
~~که سودای آز در آن جای8 گرفت، سرانجام به خاک مذلت سوده شود و رسول9 (ص) فرموده که:
~~حب مال و جاه، نفاق چنان در10 دل برویاند11 که آب از زمین تره12 و بزرگان مال را به مار تشبیه
~~کرده اند که در او13 هم زهر است و هم تریاک18. به قدر کفایت از آن15 که نفقهآ خود12 کنند17 تا بر
~~عبادت قادر باشند18 یا به خدم خود صرف سازند19 یا صدقه بدهند یا صرف ضیف نمایند20 یا
~~عرض خود نگاه دارند یا خیر عام کنند23 به مثابهآ تریاک23 است و زیاده از آن28 زهر است.
# مور حرص از درون سینه برآر25   زانکه آن مور زود گردد مار21
# آز خود را به زیر پای درآر27   عقل را جوی جهل را بگذار28
# آز چون اژدهاست مردم خوار   تا نداری تو آز را خود خوار29
# زهد عیسی وحرص قارون بین   گفته در شأن او2 و21 در حق این
# فخسفنا به سر نشینی و3 آز   و رفعنا به نردبان نیاز

PageV01P259

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0200.png)

~~و1 رسول 1..2 (ص) فرموده: الحریص محروم2* و امیرالمؤمنین (ص)5 فرموده:5 الحرص1 ینقص قدر
~~الرجل ولا یزید فی رزقه*
# همچو مور از حرص هر سویی مدو   پند ناصح را به گوش جان شنو
# هر که او از حرص دنیا دار شد   بی گمان از وی خدا بیزار شد
# گر به حرص و آز گردی مبتلا   بر تو رو9 آرد به هر سو صد بلا10
~~حکایت: در لطایف الاشارات مذکور است که روزی زنبوری موری را دید که به رنج11
~~بسیار می دوید و به هزار حیله12 دانه به خانه13 می کشید.17 گفت: ای مور این چه حرص است که
~~در کار ms135 کرده ای15 و این چه تعب است که اختیار نموده ای12. بیا تا مشرب من بینی17 و مطعم مرا
~~دریابی که چه سان ترکانه میان18 به تاراج بسته ام و با نیزهآ سر تیز زهراب داده بر مرکب هوا سوار
~~شده ام. هر جا که خواهم روم19 و20 هر جا که خواهم نشینم21 و هر چه22 خواهم خورم23. این
~~بگفت و24 برپرید25 و بر"2 دکان قصابی27 بر مسلوخی نشست. قصاب کاردی28 که در دست داشت
~~بزد29 و او را دو پاره کرد20 و بینداخت. مور بیامد31 و پای او را بگرفت و می کشید و می گفت:
~~هر که به سبب حرص به جایی نشیند که2 خواهد، به جاییش کشند24 که نخواهد.
# حرص است که جمله را به دام اندازد   و اندر طلب مال حرام اندازد
# حرص است که جمله خلق را ز آسایش   باز آرد و در رنج مدام اندازد2

PageV01P260

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0201.png)

~~حکایت: دیگر1 مشهور است که پیر زالی گربه ای داشت زار2 نزار که هرگز نقش گوشت درلوح
~~خیال ندیده بود و روی نان در آنینهآ آب مشاهده ننموده5 و6 گاهی2 به8 موشی9 نیم خورده20
~~گرسنگی خورده11 که از آستانه12آ خانه13آ پیر زال بالا نتوانستی رفت، اغتذا18 نمودی. روزی
~~به طلب صید15 به زحمتی بسیار به12 بالای7خانه برآمد. گربه ای را دید فربه و لطیف که بر18
~~دیوار خانهآ همسایه متکبرانه19 می خرامید و متنعمانه20 بر چپ و راست می
~~دید21. گربهآ پیر23 زال در او23 متحیر شد29 آواز داد که این لطافت تو از چیست و این قوت25 تو از
~~کجاست؟ گربهآ همسایه گفت: من ریزه خوار22 خوان27 سلطانم28 و چون تره29 پیوسته بر کنار خوانم
~~و طعمهآ من گوشت بره و نان میده30 است. گفت: گوشت بره و نان میده31 چه چیز است32 که هرگز
~~نام این ها به سامعهآ ادراک من نرسیده و رایحهآ این ها22 به مشام ارواح من حلول نکرده.
# نان تازه گلی ms136 است در بهاری2   یا نام دهی است در دیاری12
# یا آنکه ز جنس خوردنیهاست   از بهر خدا بگو به من راست

PageV01P261

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0202.png)

~~گربهآ همایه بخندید و گفت: تو این طعام های لذیذ نخورده ایاکه
~~چنین لاغر و نزار شده ای2 اگر با من به سر خوان سلطان حاضر شوی، از بوی
~~آن5 اطعمهآ لذیذ حیاتی تازه دریابی6، فکیف که لقمه چند از آن تناول7 نمایی. گربة پیر زال به8
~~تضرع و زاری التماس9 نمود10 که این نوبت که11 روی12 مرا با خود ببر تا رعایت حقوق13 همسایگی
~~کرده،18 شرط مروت15 به جا آورده باشی و من به دولت18 تو به نواله ای رسیده باشم.
# از آن طرف نپذیرد کمال تو نقصان   وزین طرف شرف روزگار من17 باشد
~~گربهآ همسایه را دل به ناله و زاری او بسوخت و قبول نمود که او را با خود به سر دعوت18 ملک19
~~برد. روز دیگر به اتفاق گربهآ همسایه خود را افتان و خیزان به درگاه سلطان رسانید20 و21 چون الوان
~~اطعمه لذیذه22 دید و بوی آن23 به مشام جان22 او رسید، بی محابا خود را در میان خوان
~~انداخت. اول لقمه25 که خورد21 پیکان جگردوز بود.7]ز هول جان28 می دوید و خون از
~~اندامش29 می چکید و می گفت:
# اگر جستم از دست این تیرزن3   من وموش و ویرانهآ پیرزن
# نیرزد عسل جان من زهر نیش3   قناعت نکوتر32 به دوشاب خویش

PageV01P262

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0203.png)

# باب چهاردهم: در ظلم
~~و آن سبب خرابی دین و دنیا است و هر که از1 جآدهآ عدل و داد2 عدول3 نماید و پا در طریق ظلم و
~~بیلاد نهد4، آتش هلاک در مزرع عمر خود اندازد5 و خرمن دولت خود را به باد فنا بردهد2 و یقین
~~است که هر تیری که مظلوم از قبضه7آ نیاز بگشاید، بلاشک بر هدف دل ظالم آید.
~~بترس از نالهآ نرم ضعیف ای سنگ دل سلطان که سنگت8 را بدوزد گرچه ms137 از موم است پیکانش
~~و1 دعای سحرگاه مظلوم10 رنجور در شب دیجور، ظالم را سرکوفتهآ سنگ حدثان و پایمال دست
~~دوران گرداند.
# حذر کن زانکه ناگه در11 کمینی   دعای بد کند خلوت نشینی
# زن پیر از نفس های شبانه   زند تیر12 سحرگه بر نشانه
# ندارد سودت13 آنگه بانگ و14 فریاد   که نفرین داده باشد ملک بر باد
# بسا آئینه کاندر دست شاهان   سیه گشت از نفیر15 داد خواهان
~~و در قرآن19 مجید وارد است: و قد خاب من حمل ظلما * و اعتدنا للظالمین عذابا الیما
~~آلا»1 لعنه !. علی الظالمین و لا ترکنوا الی الذین ظلموا فتمسکم النار ** و18 رسول ا. (ص)19
~~فرموده: آتقوا20 الظلم فإنه الظلمات یوم القیمة و من ولی من أمتی شیا قلم یعدل بینهم
~~فعلیه لعنةا . والملائکة و الناس آجمعین ا* و22امیرالمؤمنین (ص) فرموده: آبعدوا

PageV01P263

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0204.png)

~~262 اتمان آورا پشت دار
~~عن الظلم فلنه أعظم الجرایم واکبر المائم و ایاک و الظلم فإنه یزول عمن تظلمه3 و یبقی علیک
~~و ایاک و الجور فان 1... لا یریح الجائر ز ایحة الجنة * و از حضرت رسالت [ص) مروی است
~~که: روز قیامت که اخلایق را در موقف شسیاست بدارند، منادی ندا کند که: آین الظلمة و اعوان الظلمة
~~حتی من لاق لهم دواة آو بری لهم قلما ** پس همهارا در تابوتی از آهن جمع کننذ و در دوزخ اندازند.
# آلم تعلم بان الظلم عار جزاء الظلم عند1.. نار**3
~~حکایت: آورده اند که یکی از صلحا جهت رفع ظلم مظلومی نزد وزیری ظالم11
~~رفت.12 وزیر گفت که13: شنیده ام که تو قلم14 نیکو تراشی15؛ قلمی بتراش تا بنویسم که
~~از او چیزی نطلبند12. مرد صالح قلم17 تراشید18. وزیر به مدعای او
~~چیزی19 نوشت و رفع آن20 ظلم کرد21 و قلم22 بر زمین نهاد. 3 صالح قلم25 برداشت و سرش را
~~بینداخت5. وزیر گفت: چرا چنین کردی؟ گفت: ترسیدم که تو21 از این قلم براتی به ظلم بر
~~کسی نویسی28 ms138 و من در تراشیدن قلم تو را یاری کرده باشم؛ روز قیامت به عقوبت آن گرفتار شوم.
# ای به سیاست علم افراشته   تخم ستم در ره دین کاشته
# غافل از آن در30 که عتابیت21 هست   فارغ از آن22 غم23 که حسابیت26 مست
# آو کسان خرد نباید شمرد   آتش سوزان چه بزرگ و چه خرد
~~تیر ضعیفان که20 گشاد از کمان   بگذرد از نه سپر آسمار
~~این سخن دروزیر مؤثر آمد2 و ترک وزارت کرد و زهد اختیار نمود و در اندک مدتی از مشایخ کبارشد.

PageV01P264

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0205.png)

~~حکایت: پادشاهی ظالم1 خواست تا2 طرح عمارت وسیع الفضا اندازد که به سعی معماران
~~حکمت آیین، ساحت5 آن چون میدان افلاک پاک و وسیع5 نماید و بنای قصری رفیع القدر1 کند7 که
~~به مدد مهندسان دوربین، قبهآ آن سر8 بر9 ذروه سماک ساید، و بنیان بنایی چنین ابی
~~انهدام11 خانهآ پیر زالی که12 در جوار آن بود13 میسر نبود و18 چندانکه پیر زال را به بیع آن15 خانه اکراه
~~نمودند، به قبول آن تلقی ننمود12 و17 به تمهید معذرت می گذرانید، تا روزی که پیر زال حاضر نبود18
~~؛ خانهآ او19 منهدم ساختند و با خاک راه برابر نمودند. پیر زال چون بازگردید خانه را ندید. فغان
~~برکشید و روی بر خاک نیاز مالید20 و گفت: الهی ان کنت غایبا قلست21 حاضرا 22 هنوز مناجات
~~تمام نکرده بود که زلزله ای عظیم حادث23 شد که سر یوم ترونها تذهل کل مرضعة عما ارضعت
~~و تضع کل ذات حمل حملها.»* به ظهور رسانید28 و25 آن بنا را با بنا در هم نوردید29 و پادشاه ظالم
~~در زیر آن27 هلاک شد. لا تظلمن اذا ما ککنت مقتدرا فالظلم اخره یاتیک بالدم **3
# ای بسا رایت28 عدو شکنان   سرنگون از دعای پیرزنان
# آنچه یک پیر زن کند به سحر   نکند صد هزار تیر و تبز
# آه مظلوم در سحر به یقین   بدتر از تیر ناوک و زوبین ms139
# در سحرگه دعای مظلومان2   نالهآ زار و آه محرومان
# بشکند شیر شرزه را گردن   در کش از ظلم خسروا21 دامن
# آنچه اندر سحر2 کند زالی   نکند چون تو خسروی سالی

PageV01P265

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0206.png)

# باب پانزدهم1: در تعجیل
~~و در آن خطا و عدم حصول مراد و ندامت2 و حسرت مندرج است و3 هر که بنای کار
~~خود برتعجیل نهد و اساس مهم خویش5 را به صبر و سکون استحکام ندهد عواقب
~~امور اعمالش1 به ملامت کشد و خواتیم احوالش به ندامت انجامد و7حکیم4
~~کامل فرموده که: شتاب در جمیع امور مذموم است،مگر ذر9 سر کار10 دختر به شوهر دادن11 و12
~~مرده13 را18 دفن کردن15 و12 طعام نزد مهمان بردن و رسول 1..17 (ص) فرموده: التانی من الرحمن
~~و القجلة من الشیطان8! وامیرالمؤمنین (ص)19 فرموده:یاک والعجل2 فانه عنوان الفوت و الندم 2*5
# چون نهال شتاب بنشانی   بر دهد میوهآ پشیمانی
# خانهآ عقل را خراب کند
# هر که در کارها شتاب کند
~~حکایت2: آورده اند که3 در حلب پادشاهی بود عادل که جمشید28 را قانون عدالت آموختی و
~~اسکندر در ظلمات، از شمع رای او چراغ بزم افروختی.
# از معدلت شامل او رفته ستم   صد منزل از آن25 سوی بیابان عدم
~~و او را یگ پسربود22 عاقل و روشن رای؛ لیکن شتاب کار و سبکسار28 بود29 و پدر او را به غایت
~~دوست داشتی20 و هرگز او را از هیچ آرزو محروم نگذاشتی31 و ملک زاده، اهل هنر را بسیار محب

PageV01P266

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0207.png)

~~بودی1 و از مجالست2 علما و ندمای خردمند3 استفادت نمودی4 و از غربا و مسافران واقعه دیده و
~~تجار جهان گردیده برای تجربت5 و عبرت سرگذشت خواستی2 و احوال غرایب و عجایب7 عالم
~~پرسیدی. شبی در خدمتش8 تاجری که از مصر آمده بود حاضر شد و از هر جا حکایات و روایات در
~~حضرتش عرض می کرد. در اثنای محاورات و مکالمات گفت9 که پادشاه مصر را دختری هست به ms140
~~صورت و سیرت آراسته. ظاهر از خوبی مزین و محلی و باطنی10 از بدی معرا و مصفی، حسن و
~~صباحتی به کمال و11 قد و قامتی به اعتدال. کرشمهآ جمالش عروسان بهشت را جلوه گری آموختی12
~~وتاب عذارش، آفتاب عالمتاب را از آتش غیرت سوختی13.
~~چه15 دختر اختری از برج شاهی   فروزان گوهری از درج شاهی
~~نگار15 دل فریبی جان گذاری   پری پیکر بتی عاشق نوازی12
~~ز سودای خطش در تاب سنبل   ز رشک17 عارضش غرق عرق گل
~~قدش نخلی ز رحمت آفریده   ز پستان18 لطافت سر کشیده
~~ز جوی شهریاری آب خورده   ز سرو جویباری آب برده
~~دو گیسویش دو هندوی رسن ساز19   ز شمشاد سرافرازش رسن باز0
~~زنخدانش که سیم21بی زکات است   در او چاهی پر از آب حیات است
~~دو پستان هر یکی چون قبه22آ نور   حبابی خواسته از عین کافور

PageV01P267

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0208.png)

~~چندان از حسن و جمال1 دختر بازگفت که آتش عشق در دل ملک زاده افتاد2 و3 دل شتاب کار او
~~قبل از مشاهدهآ دیدار، در دست شحنهآ عشق اسیر و گرفتار شد5 و سودای مؤانست او در خاطرش
~~متمکن گشت1. درحال به پدر پیغام فرستاد که مرا واقعه ای مشکل افتاده7 و دل من گرفتار8 دختر9
~~پادشاه مصر گشته10 اگر آن11 دختر را برای من نکاح خواهی کرد12 عقل و هوش را طلاق خواهم
~~گفت و عمر و زندگانی را وداع خواهم کرد13. پدر گفت15 : ای پسر این خیال محال را از سر به
~~در کن که پادشاه مصر بدین15 مصاهرت رضا ندهد19 و ما را پسندیده17آ خود ندارد18؛ چه19 او
~~پادشاهی بزرگ20 است و ملک ما در مقابله21آ ملک او قطره ای است در مقابل دریا22. پسر را چون
~~کار از دست رفته بود و پای دل23 در گل نشسته24 در این باب مبالغه و الحاح25 نمود و
~~استهلای خود را عرض کرد. پدر چون دید که پسر"2 هلاک خواهد شد به ضرورت27 ms141 رسولی با
~~تحف و هدایای بسیار به خدمت ملک مصر فرستاد و انواع تواضع و شکستگی در میان آورد و28
~~دختر را به نکاح پسر29 طلبید. پادشاه مصر چون آن تواضع20 ملاحظه نمود، گفت او را به مال
~~امتحان باید کرد. از او طلب مال کلی کنیم31 اگر بی تعلل ادا نماید32 معلوم شود که صدقی با233 این
~~عزیمت هست2، اجازت25 نماییم و دختر را به پسر او دهیم32 و الا ابا کنیم37. پس رسول را جواب
~~دادند که مارا از مصاهرت شما ننگی نیست؛ لیکن شصت هزار دینار دست8 پیمان دختر است و رضای

PageV01P268

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0209.png)

~~ملکه مشروط به این مبلغ است. رسول مراجعت کرد و پیغام به شاه حلب رسانید. شاه حلب آنچه در
~~خزینه1 داشت، نقد کرد. چهل هزار دینار بود؛ به خدمت ملک مصر فرستاد و عرض نمود2 که
~~حالی این مقدار3در خزانه نقد بود، فرستاده شد8. چون عقد منعقد گردد، باقی فرستاده شود5 چون
~~رسول مال را به خزانهآ ملک2 مصر رسانید، ملک بدان نکاح7 رضا داد و8 دختر پادشاه مصر9 را
~~با18 پسر ملک حلب عقد بستند و11 چون خبر به12 حلب رسید، ملک زادهآ حلب13 پدر را گفت: مرا
~~چندین طاقت انتظار17 نباشد15. هم امروز بیست هزار12 دینار دیگر را بر ولایت17 قسمت
~~کن18 تا19 بستانند و به مصر فرست تا مهد علیای پادشاه مصر را بیاورند20. پدر گفت21: ای
~~پسر عاقبت ظلم وخیم22 است و از برای یک سور23 تو هزار ماتم در جان های28
~~ضعفا قائم نتوان کرد25 و از برای آسایش"2 یک تن هزار دل را غمگین نباید نمود27. صبر کن تا
~~محل محصول غلات و موسم28 ادای اخراجات و تحصیل مال و منال برسد29 این مال را به
~~آهستگی20 بستانیم3 و بفرستیم. پسر چون شتاب کاراا بوده23 و به2آ قوت بازوی خود مغرور، از بیش
~~پدر برخاست و گفت: تا یکران من25 در زیر ران22من است و بازوی کامکار ms142 به فرمان من2، مال کم
~~نیاید؟ پس با یک رکاب دار و خدمتکار29 از شهر بیرون آمد90 و سر در بیابان نهاد. اتفاقا کاروانی
~~عظیم با مالی وافر و نعمتی فاخر2 به طرف مصر می رفت. ملک زاده چون ایشان را دید2 بانگ بر

PageV01P269

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0210.png)

~~ایشان زده1 سر راه بدیشان2 گرفت و از هر طرقی تیر می انداخت و می تاخت3 و مرد می افکند و در
~~آن کاروان مردی8 معروف به5 شجاعت2 و جرأت موصوف بود7 و او را غراب مغربی گفتندی8 از
~~گوشه9 بیرون تاخت و به10 ملک زاده حمله آورد و در حملهآ اول او را از پشت زین ربوده، بر زمین
~~انداخت11 و دست او بربست12 و13 بر پشت18 شتر افکند15 و رو به راه آورد19. چون به مصر رسید17
~~با تحف و هدایایی که داشت به خدمت پادشاه مصر رفت18 و هدایا19 گذرانید20. در اثنای آن21 قاصد
~~ملک حلب دررسید و نامه عرض کرد، مضمون آنکه بنده زاده از پیش بنده غایب شده
~~است22؛ همانا تتمهآ مال را حاصل نموده23 به خدمت پادشاه24 آورده25. اگر بدین28 سعادت
~~متسعد گشته7، بنده را اعلام فرمایند تا خاطر28 را سکونی حاصل آید.29چون نامه بخواند20 غراب
~~مغزبی3 دانست که آن شاه زاده که امروز اسیر اوست22، پسر ملک حلب است. به خانه آمد و ملک زاده
~~را پیش29 خواند و گفت: مرا معلوم کن که باعث تو در این حرکت چه بود1 ؟ ملک زاده گفت:
~~وسواس شیطان21 و غرور جوانی مرا بدین27 کار داشت38 و احوال خود تمام39 باز نموده0؛ گفت
~~اکنون5 اسیر توأم؛ اگر در حق من فضلی2 می کنی مرا آزاد کن43. غراب مغربی او را خدمت کرد1 و
~~بند از دست و پای15 او برداشت و عذرها خواست و گفت اگر کار تو به بیست هزار دینار بر
~~می آید9 من این مبلغ به تو به رسم قرض بدهم97 و خط 8 بستانم که در ms143 حلب تسلیم من کنی.
~~ملک زاده این را لطفی عظیم دانست. مالاز او بستد و به خدمت پادشاه مصر برد. شاه1 مصر چون او را

PageV01P270

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0211.png)

~~بدید، بپسندید1 و خلعت های فاخر2 کرامت فرمود3 و بفرمود تا سوری با سرور ترتیب دادند و
~~مقرر داشتند5 که ملک زاده شب1 به بستر راحت و7 خلوت عشرت با عروس8 تمتع نماید9؛ و10 آن
~~روز در سراچه ای به نشاط شراب مشغول بود1 چون سر خوش شد12 جهت، تفرج به16 بستانی12 که
~~در جوار حرم بود، درآمد و تنها17در18 اطراف بستان می گشت. ناگاه به منظری رسید که عروس را
~~در آن جا19 می آراستند. بی صبری20 و شتاب کاری او را بر آن داشت که در آن21 نگاه
~~کند و عروس و زنان حرم را مشاهده نماید. قضا را نظر دختر بر وی افتاد و22 پنداشت که مگر
~~بیگانه ای2 است که به نظر حرام در آن حرم سرا نگاه می کند2. خادمی را23 فرمود2 تا
~~میخ27 آهنین28 در آتش29 بتافت و بیاورد30 و در31 چشم ملک زاده زد32 چنانکه مردمک23 چشم
~~او24 بگداخت25. ملک زاده آهی3 کشید و بیفتاد و آن سور واسروژ به غم و ماتم مبدل گشت
~~ملک زاده را به موضعی دیگر نقل کردند و بعد از مدتی4 او را به خواری و زاری
~~روانهآ حلبا نمودند و به شومی تعجیل کور و عور و از وصال عروس دور و مهجور ماند.
# زمام دل به کف صبر ده گرت باید   که گوی عشق به چوگان جهد بر بایی
# متاز توسن غفلت به عرصهآ تعجیل   که آخر افکندت بر زمین به رسوایی
# شتاب در خطری افکند که گر صد سال   تو دست و پای زنی زان خطر برون نایی
# مکن شتاب واز آیین صبر روی متاب   که غیر صبر و سکون نیست رسم دانایی

PageV01P271

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0212.png)

# باب شانزدهم: در کفران نعمت
~~هیچ1 خصلت از خصال2 ذمیمه مذموم تر ms144 از کفران نعمت نیست و آن در جمیع ادیان و ملل
~~نامحمود است و عاقبت آن در دنیا وخیم و خاتمت3 آن در عقبی عذاب الیم است و خدای تعالی0
~~می فرماید: فاذکروتنی اذکرکم و اشکروالی ولا تکفرون * ولین شکرتم لأزیدنکم و لین کفرتم ان عذابی لشدید **
# شکر نعمت نعمتت افزون کند   کفر نعمت از کفت بیرون کند
~~و رسول (ص) فرموده: و من أنعم علیه فکفر النعمة فقد قطع سبل المعروف و آزهد فیه7*** و
~~امیر المؤمنین (ص) اقرموده: سبب زوال النعم الکفران و اشککر النعم یوجب مزیدها و کفرها برهان جخودها.»3
# اگر تو نعمت حق را به شکر پیش آیی   در فزونی نعمت شود به روی تو باز
# به ناسپاسی و11 کفران در سعادت و بخت   مکن چو2 امردم نادان به روی خویش فراز
~~حکایت: آورده اند که در کوفه صرافی بود با مالی بی شمار و ثروتی بسیار13 و او را با عوانی شریر
~~مصاحبت بود و در آن زمان یکی از خلفا والی کوفه شد و اشرار را دفع می نمود. مرد شریر
~~بالضرورت در خانهآ صراف متواری گشت18 و مدتی مدید و عهدی بعید در15 آن جا بماند18 و بر
~~دستگاه صراف وقوفی تمام پیدا کرد. اتفاقا پادشاهی به کوفه آمد17 و خلیفه را به قتل آورد18 و والی
~~آن ملک شد19 شریر از خانهآ صراف بیرون آمد و ملازم پادشاه گشت2 ملک روزیا2 بدو گفت27 که:

PageV01P272

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0213.png)

~~از کفایت وکاردانی تو هیچ به ظهور نرسید2، اگر حسن کفایت تو بر ما3 ظاهر شود8 موجب تربیت و
~~تمشیت تو گردد5. شریر کافر2 نعمت گفت7: در این شهر صرآفی هست متمول ذوثروت8 و سبب
~~تمول او، آن است که شش هزار دینار مال خلیفه9 نزد او به امانت بود و10 بعد از قتل خلیفه در آن
~~تصرف مالکانه نمود11. ملک به احضار صراف مثال داد. صراف بیچاره را به ایذا12 و اهانت بسیار
~~حاضر کردند ms145 و مال را مطالبت13 نمودند و17 بعد از تشذید و تعنیف قسم یاد
~~نمود15که12 مال خلیفه نزد من نیست و مرا با خلیفه ملاقات نشده17. ملک گفت: فلان عوان18 گفت
~~مال خلیفه19 نزد تو است. صرآف گفت: گناه من همین قدر بوده20 که دو سال او را در خانهآ خود
~~مخفی داشته ام21 و در این مدت او را از هیچ آرزو محروم نگذاشته ام22 و23 اگر امیر را باور نمی
~~آید25 از زن و فرزند25 او سؤال کند تا صدق مقال من21 روشن گردد. ملک گفت27 تا آن عوان را28
~~حاضر کردند و29 از او30 پرسید31 که: در این مدت فترات کجا بودی؟ گفت! در خانهآ فلان2 صراف، و
~~او در حق من36 آن35 انعام و احسان38 کرد37 که زبان به28 بیان آن قاصر است. ملک دانست که
~~جزای احسان او39 به بدی مقابله40 می کند81 و سخن او در حق صراف محض بهتان3 است. بفرمود
~~تا او را بر دار کشیدند43 و منادی کردند که هر که نعمت منعم را به کفران مقابله کند و حق احسان
~~مردم* را فرو گذارد، سزای او این است و از صراف عذرها خواست و آن مدبر کافره نعمت،
~~وبال12 کفران نعمت کشید7 و8به سزای خود رسید.
# هر که او در نعمت آمد ناسپاس   با غم و محنت9 سزاوارش شناس

PageV01P273

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0214.png)

# باب هفدهم1: در کاهلی
~~کاهلی موجب ناکامی و انزوادر زاویهآ خواری بود و تن آسانی شسبب گرفتاری در کنج احتیاج و پریشانی.
# کاهلی را هر که سازد پیشه ای   آید از خواری7 به پایش تیشه ای
# هر که او افتاده و تن پرور است   نیست8 انسان کمتر از گاو و خر است
~~9 و10 هر که تخم کاهلی در زمین تن کارد، خستت و دنائت11 بار آرد12 و هر که نهال سعی12 در
~~حدیقهآ جان نشاند، محصول دولت و سعادت بردارد18.
# هر که او تخم کاهلی کاردکاهلی کافریش بار آرد ms146
# بدتر از کاهلی ندانم چیز کاهلی کرد رستمان را15 حیز
~~و حکما گفته اند: ترقی بر درجات"1 رفعت بی جد و جهد و زحمت میسر17 نگردد و بی تحمل
~~محنت و مشقت به مرتبهآ دولت و منزلت8 اسعادت نتوان رسید و در قرآن19 مجید وارد است20 :
~~والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا. * و21 رسول22 (ص)23 فرموده: من طلب شیئا وجد وجد
# تا غم نخورد و درد نیفزود قدر مرد   تا لعل خون نکرد جگر قیمتی نیافت
# از نامهآ سعادت خود مرد راه رو29   بی داغ محتتی رقم دولتی نیافت
~~حکایت: در انوار سهیلی مذکور است که دو25 رفیق، یکی سالم نام داشت2 و یکی2 غانم2 عزیمت سفر2
~~مصمم کردند و به اتفاق مراحل و منازل طی می نمودنذ23 تا گذر ایشان بر دامن کوهی افتاد که عنقای

PageV01P274

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0215.png)

~~خیال بلند پرواز قله اش1 ندیدی و طایر تیز پر اندیشه در سال های دراز به گرد مکرش2 نرسیدی؛ و
~~در پای آن کوه چشمهآ آب3 بود، در طراوت چون، لعل آبدار سیمین بدنان و در حلاوت چون، گفتار
~~شکر بار شیرین دهنان و در پیش"چشمه، حوض بزرگ ساخته5 و گرداگرد آن درختان سایه دار سر
~~در سر3 آورده. آن دو رفیق چون7 از8 وادی پر غول بدان9 سر منزل مقبول رسیدند10 همان جا به رسم
~~آسایش قرار گرفتند و11 بعد از آسودگی بر اطراف و اکناف چشمه و حوض گذری12 می کردنذ.
~~ناگاه بر کنار حوض، سنگی سفید دیدند که به خط سبز به قلم13 قدرت آثار بر آن رقم نموده
~~بودند185 که ای مسافری که این منزل را به شرف نزول مشرف ساختی15، بدان که نزل12 مهمان را به
~~بهترین وجهی ساخته ایم و مائدهآ 17 فایده به خوب تر نوعی پرداخته18 ولی شرط آن است19 که از سر
~~گذشته، پای در این چشمه نهی و از خطر گرداب و هول20 غرقاب اندیشه نانموده21، خود را به هر
~~نوع که ms147 توانی به کنار اندازی و22 شیری از سنگ23 تراشیده در پای کوه نهاده، آن را بر28 دوش
~~کشی و بی تأمل و تعلل به یک دویدن25 خود را به22 بالای27 کوه رسانی28 و از نهیب29 سباع جان
~~شکار که پیش20 آید و شوکت خارهای جفا21 که
~~دامن22 گیرد از کار23 نمانی که چون راه28 به سرآید درخت مقصود25 به بر آید.
# در بیابان گر به31 شوق کعبه خواهی زد قدم   سرزنش ها گر کند خار مغیلان27 غم مخوز

PageV01P275

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0216.png)

~~غانم روی به سالم کرد1 که ای برادر بیا تا به قدم مجاهده2 این میدان پر مخاطره3 را بپیماییم و جهت
~~وقوف بر کماهی این طلسم آنچه امکان سعی باشد بنماییم،. سالم گفت: ای یار عزیز به مجرد5
~~رقمی که راقم آن معلوم نیست و حقیقت آن مفهوم نی و به تصور فایده1 وهمی7 و منفعت8 خیالی
~~خود را در مهلکهآ بزرگ انداختن، دلیل جهل است و هیچ عاقل زهر به یقین و تریاک9 به گمان نخورد
~~و هیچ خردمند، محنت نقد برای راحت نسیه قبول نکند.
# به امیدی که شیمه خیر بود از در راحت ارتحال مکن
~~غانم گفت: ای رفیق شفیق، هوس استراحت، مقدمهآ خست و دنائت است و ارتکاب مخاطره، نشانهآ
~~دولت وعزت1.
# هر که آسودگی و راحت جست   دل خود را ز بخت شاد نکرد
# وآنکه ترسید از جفای خمار   قدح بادة مراد12 نخورد
~~اگل طرب بی خار تعب نتوان چید و در گنج مراد جز به کلید رنج نتوان گشود و مرا همت15عنان
~~گرفته به سر15 کوه خواهد کشید و از گرداب بلا و تحمل بارعنا نخواهم اندیشید.
~~بیت: دست از طلب ندارم تا کام من برآید یا تن رسد به جانان یا جان ز تن برآید
~~سالم گفت11: شاید که این خط 7برای سخریت18 نوشته باشند و این رقم برای استهزا کشیده1آ
~~و این چشمه گردابی20 باشد که با شنا21 به کنار23 نتوان آمد ms148 و اگر نجات از او23 میتر گردد، یمکن که
~~وزن شیر سنگین به مثابه ای باشد که در25 دوش نتوان کشید25 و اگر آن نیز وجود گیرد ممکن
~~است1 که به یک دویدن به سر کوه نتوان27 رسید و اگر این همه به جا آورده

PageV01P276

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0217.png)

~~اشد1 معلوم نیست که نتیجهآ آن چه خواهد بود. من باری در این معامله همراه نیستم و تو را نیز از
~~اقدام این کار [منع] می کنم. غانم گفت: من2 به قول کسی از عزیمت خود برنگردم و3 این کار جزم
~~کرده ام و5 قدم جد و جهد پیش نهاده، اگر2 پیش برم فهو المراد و الا معذور خواهم بود.
# من طریق سعی می آورم7 به جالیس للانسان الا ما سعی*
# دامن مقصودم8 ار آید9 به کفاز غم و اندوه مانم10 بر طرف
# ور نشد از جهد11 من کاری به کام2 من در آن معذور مانم13 والسلام
~~و من می دانم که تو قوت18 همراهی من نداری و در موافقت، مرافقت15 نخواهی کرد19 باری تماشا17
~~نظاره می کن و به دعا مددی می ده18. سالم دانست که او در مهم خود یک جهت19 است؛ گفت: ای
~~برادز2 تو به سخن من ممتنع نمی شوی و ترک این2 کار نمیکنی و2 من23 طاقت این حال ندارم24
~~مصرع:   بیرون کشیده باید از این ورطه رخت خویش
~~پس بار بر خر25 بست و یار خود را وداع کرد122 و روی در وادی دنائت27 و پستی8نهاد
~~و2غانم دست از جان شسته، به لب چشمه آمد و دامن عزم دزاکمر استوار کرده23 قدم در چشمه نهاد.
# وان32 چشمه نبود بلکه دریایی بود کآنجا خود را به صورت چشمه نمود
~~غانم دانست که آن چشمه گرداب بلا23 است؛ اما دل قوی داشته24 به آشنایی یقین25 به ساحل نجات22
~~رسید و به کنار3 آمده، نفسی راست کرد28 و9 شیر سنگین را در پشت کشید7 و به یک دویدن خود را ms149
~~به1 سر کوه رسانید و در آن طرف کوه شهر بزرگ دید52 با 3 موای خوش و فضایی دلکش.

PageV01P277

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0218.png)

~~غانم بر بالای کوه قرار گرفته1، به جانب شهر نظر می کرد که ناگاه2 از آن شیر سنگین3 آوازی به
~~صلابت برآمد چنانکه لرزه در کوه و صحرا افتاد و5 آن صدا به شهر رسید. مردم بسیار از یمین و
~~یسار بیرون آمدند و روی به کوه نهاده5 متوجه غانم گشتند2. غانم 7به دیدهآ حیرت می
~~نگریست و از هجوم خلایق تعجب می نمود؛ که ناگاه جمعی از اشراف و اعیانرسیدند و شرط دعا
~~و رسم ثنا به جای آوردند9 و او را بر مرکب رهوار10 سوار کرده11 به جانب شهر بردند و سر و تن
~~او12 را شسته، خلعت های پادشاهانه13 پوشانیدند16 و زمام پادشاهی آن ولایت15 به کف کفایت او باز
~~دادند19. غانم از کیفیت آن حال17 سؤال کرد و18 بدین19 منوال جواب شنید که حکما در این چشمه
~~که دیدی طلسمی ساخته اند و آن شیر سنگین20 را به انواع تفگر و تأمل با ملاحظهآ درجات و نظرات
~~ثوابت و21 سیارات پرداخته22 و چون به حکم الهی آفتاب حیات حاکم23 این24 ولایت در افق
~~فوات غروب کند، مقارن25 حال21 ستارهآ حشمت صاحب دولتی از27 ذروهآ آن کوه طلوع نماید و آن
~~شیر را برداشته به بالای کوه آید و آن8شیر به آواز آید و29 صدای او به شهر رسیده3 مردم بیرون آیند و
~~او را به پادشاهی برداشته22 در سایهآ عدالتش روزگار گذرانند تا آن زمان که نوبت12 او نیز به سرآید.
# یکی چون رود دیگر آید به جایجهان را نمانند بی کدخدای
~~و مدت ها[ی] متمادی شدهآ که این قاعده بر همین25 دستور که مذکور شده31 استمرار
~~یافته27 و تو امروز پادشاه این شهر28 و فرمان فرمای این دهری29. غانم به واسطهآ تحمل رنج و
~~عنا به اوج پادشاهی رسید و سالم به سبب کاهلی ms150 و تن آسانی91 در حضیض پریشانی بماند.
# دع التکاسل فی الخیرات تطلبها   فلیس یسعد فی الخیرات کسلان *

PageV01P278

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0219.png)

# خاتمه: در سخنان1 حکمای قدما2
~~لقمان حکیم گفته: چهار هزار حکیم3 کامل را خدمت کرده ام و از سخنان ایشان چهار کلمه انتخاب
~~نموده ام؛ دو9 را همیشه به5 یاد باید داشت1 و دو را فراموش باید کرد. آنچه همیشه به یاد باید داشت7
~~خدا است و8 مرگ9 که10 هر که این11 دو را به یاد دارد12، از او بدی به وجود نیاید13 و آنچه14
~~فراموش باید کرد15، نیکی که با مردم کرده باشی و"1 بدی17 که با تو کرده باشند و18 گفته: احمق
~~اگرچه صاحب جمال باشد، با او صحبت نباید داشت؛ که شمشیر اگرچه خوب رخسار است، اما
~~زشت کردار است19و20 صحبت عالم، مرده جاهل را زنده گرداند، چنانکه باران زمین پژمرده را و
~~فرمود21 همه باری کشیده ام، گران تر از22 قرض ندیدم23 و همه لذتی24 چشیده ام25 خوش تر از
~~عافیت22 ندیدم27. بدترین عیبی، عیب خود نادیدن28 و نادانستن است و گفته: خوش خوی، خویش
~~بیگانه باشد و بد خو، بیگانه از خویشان.
# گر زبانت خوش است جملهآ خلق   در مودت برادران توأند29
~~جاماسب2 گفته: بزرگ ترین جراحتی آن است که کریمی از لثیمی حاجت31 خواهد و روا نگردد و
~~سخت ترین مذلتی رفتن بزرگی باشد23 به در کوچکی و راه نایافتن23.

PageV01P279

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0220.png)

~~بقراط گفته1: عمر کوتاه است و کار2 دراز؛ عاقل آن است که این عمر کوتاه را در چیزی صرف کند
~~که ضرورت تر است3 یعنی در9 رضای خدای تعالی5 و کار آخرت.
~~تمقراطیس گفته7: تا حب دنیا از دل8 نرود و9 اشرف20 علوم در آن قرار نگیرد وسخن نیکو صیاد
~~دل ها است و خط زیبا11 نزهت12 چشم ها.
~~سقراط گفته12: با نادان تواضع کردن همچنان18 است که حنظل را آب دادن؛ چندانکه او را آب
~~بیشتر دهند بار او تلخ تر شود15و12 ms151 گفته17: عقل بی علم، صورتی است بی معنی و علم بی عقل، آدمی
~~است بی مأوی18 و گفته19: سعی بی موقع بدتر از کاهلی در کارها است20 و21 هر که با دانا مشورت
~~کند از رسوایی ایمن باشد.
~~افلاطون گفته22: از خدا چیزی مخواه که نفع آن منقطع بود23 بر آسایش و25 خواب. اقدام مکن تا
~~محاسبهآ نفس خویش25 در سه چیز نکرده باشی. یکی"2 آنکه تأمل کنی که در آن روز هیچ خطایی از
~~تو واقع شده یا نی27. دوم آنکه تأمل کنی که هیچ خیر2 اکتساب کرده ای3 یا نلی. سیوم آنکه هیچ
~~عمل23 به تقصیر فوت کرده ای"2 یا نی26،25یاد کن چه بوده ای27 در اصل و چه خواهی شد28 بعد از
~~مرگ.29 هیچ کس را ایذا1 مکن که کارهای عالم91 در معرض تغیر و زوال 52 است.53 در فعل خیر با
~~مستحق آن قبل از سؤال افتاح کن و موقوف سؤال مدار که جود5 ناخواسته، دادن است و بعد ازخواستن،
~~مکافات خواهش بود.2 حکیم مشمر کسی را که به لذتی از لذات عالم شاد شود یا از97 مصیبتی
~~از مصائب5 عالم جزع کند8 هر که را امروز به تو حاجتی باشد5 با فردا مفکن اگر در ثیکوکاری رنجی

PageV01P280

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0221.png)

~~بری، رنج بنماند1 و نام نیک بماند و اگر از گناه لذتی یابی، لذت بنماند2 و فعل بد بماند. از آن روز
~~یاد کن که3 تو را آواز دهند؛8 از آلت استماع و نطق محروم باشی5. نشنوی،1 نگویی و نه یاد توانی
~~کرد. حکمت7دوست دار8 و سخن حکما9 بشنو10 و نوادر حکمت را بر11 بیاض دیده بنویس12، اگر
~~همه به نوک خنجر13 باید نوشت، و15 هوای15 دنیا از خود12 دور کن و از آداب ستوده
~~امتناع مکن و17 در مصائب، شکستگی18 و خواری به خود راه مده. بر سه کس رحم کردن واجب بود؛
~~بر دانایی که محکوم جاهلی باشد و ضعیفی که بنده قوی بود19 ms152 و20 کریمی که محتاج لثیمی
~~باشد21. به22 بد دیگران شاد مباش که روزگار منقلب است، یمکن که تو را همچنان23 گرداند.
~~ارسطاطالیس گفته24: هرکس25 به چشم خرد21 عاقبت کار خود ببیند27 چون بدان18 رسد اندوهگین
~~نباشد. با بزرگ و کوچک مزاح29 نباید کرد، که بزرگ کینه در دل گیرد30 و کوچک دلیر شود. سه
~~کس را سرزده باید داشت تا چیره31 نشوند؛ زن22 و فرزند و بنده و گفته2آ: پادشاه چون دریا است و
~~ارکان دولت چون جوی ها که از آن منشعب بود2آ؟ همچنان که آب جوی ها به طعم و رنگ4 آب دریا
~~بود، سیرت2 ارکان دولت در عدل و ظلم مثل سیرت پادشاه باشد. پس بر پادشاه واجب بود سیرت
~~پسندیده داشتن.
~~بلیناس گفته؟: عقل پادشاهی است که هر که مطاوعتش28 کند نجات یابد و هر که مخالفتش نماید

PageV01P281

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0222.png)

~~ابوزرجمهر گفته: از استاد پرسیدم که از خدای تعالی چه خواهم1 تا همه چیز خواسته باشم؟ گفت:
~~سه چیز؛ تن درستی و توانگری و ایمنی. گفتم: در جوانی چه کار ابهتر و در پیری چه3؟ گفت: در
~~جوانی دانش آموختن و در پیری به کار آوردن8. گفتم: چه چیز است که در همه وقتی5 سزاوار
~~است؟ گفت: به کار خود مشغول بودن گفتم: کدام راست است که نزد مردم خوار نماید؟ گفت:
~~عرض هنر خود کردذ. گفتم: از جوانان چه چیز بهتر است2 و پیران را چه7 نیکوتر؟ گفت: از جوانان
~~شرم و دلیری و پیران را8 دانش وآهستگی. گفتم : از که حذر باید کرد تا از بدی رسته باشیم9؟
~~گفت: از ناکسی0 1چاپلوس و خسیسی11 که توانگر شده باشد. گفتم: از کارهای عقلا چه12 بهتر است؟
~~گفت: آنکه بدی13 را از بدی باز دارد. گفتم18: از زندگانی کدام ساعت ضایع تر15؟ گفت: آن ساعت
~~که کسی "با کسی نیکی تواند کرد و نکند17. گفتم: کدام تخم است که یک جا بکارند و دو جا بر ms153
~~دهد؟ گفت: نیکی کردن در حق نیکان18 که در این جهان از ایشان پاداش بینند19 و در آن
~~چهان از خدای تعالی ثواب یابند20. گفتم: از زندگانی بهتر چیست21؟ گفت: صحت22 و امنیت. گفتم :
~~بدتر از مرگ چیست؟ گفت: فقر و بیم23. گفتم: چه چیز است که مروت را تباه کند؟ گفت : چهار
~~چیز است28، بزرگان را26 بخل و29 علما را27 عجب و28 زنان را9 بی شرمی و2 مردان را31

PageV01P282

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0223.png)

~~دروغ1. گفتم: از مردم که عاقل تر است؟ گفت: کم گوی بسیار دان2. گفتم: ذل3 از چه
~~خیزد؟ گفت: از نیاز8 گفتم: نیاز4از چه چیز9 خیزد؟ گفت: آز کاملی و فساد. گفتم: چه چیز
~~است که حاجت7 حمیت را ببرد؟ گفت: طمع گفتم: پادشاه را به چه چیز حاجت بیشتر8
~~افتد؟ گفت: به مردم دانا. گفتم: در این جهان که بیگانه تر8؟ گفت: نادان10. گفتم: که11 نیک
~~بخت تر است12؟ گفت: آنکه کردار13 را به سخاوت بیاراید و گفتار را به راستی.
~~گفتم: دوست نیک کیست؟ گفت: آنکه خطای تو18 بپوشاند15 و تو را پند دهد و راز تو را
~~آشکار12 نگرداند. گفتم: چه کنم که17 مردم مرا دوست دارند؟ گفت: ستم مکن و دروغ مگوی و به
~~زبان کس18 را مرنجان. گفتم: مال19 از بهر چه به کار آید؟ گفت: تا حق خویشان و
~~نزدیکان20 بدان21 بگذاری22 و توشهآ آن جهان برداری و دشمن را بدان3 دوست گردانی و هم از
~~سخنان ابوزرجمهر25 است که اگر چیزی مانند زندگانی هست، صحت25 است و اگر چیزی فوق از
~~زندگانی هست22، غنا و توانگری است و اگر چیزی مانند مرگ هست، مرض27 است و اگر چیزی
~~فوق از مرگ هست28 فقر و احتیاج است.
# لقد ظفت فی شرق البلاد و عنهما29   و جربت هذا الدهر بالعر و الیر
# فلم آر بعد الدین خیرا من الغنی   و لم آر بعد الکفر شرا من الفقر 3

PageV01P283

![image file](./1037ShifaiIsfahani.AkhlaqShifai_0224.png)

~~نوشیروان1 گفته: هر ms154 چند کسی دانا2 بود چون خردمند نباشد،3 آن دانش5 بر وی5 وبال باشد1. اگر
~~خواهی که مردم7 تو را نیکویی9 گویند، نیکویی مردم گو9. اگر خواهی که رنج تو به جای مردم
~~ضایع نشود، رنج مردم به جای خویش10 ضایع مکن11. اگر خواهی که12 کم دوست نباشی13، کینه
~~دار18 مباش. اگر خواهی که اندوهگین15 نباشی، حسود مباش. اگر خواهی که"1 شرمسار نباشی،
~~آنچه ننهاده باشی17 بر مدار. اگر خواهی که پردهآ تو دریده نشود، پردهآ کس18 مدر. اگر خواهی که
~~از پشیمانی ایمن گردی19، به هوای دل کار مکن. اگر خواهی که بر دلت جراحتی نرسد که به20 مرهم
~~به نشود، با هیچ نادان مناظره مکن. اگر خواهی که دراز زبان باشی، کوتاه دست باش21. اگر خواهی
~~که بهترین خلق باشی چیزی را22 از خلق دریغ مدار. اگر خواهی که برتر از24 مردم باشی سخی و
~~فراخ نان و نمک28 باش25.
# سخاوت کند مرد را نامور   سخاوت بود بهتر از هر21 هنر
# هنرمند را بیشه نان دادن است   هنر نان به خلق جهان دادن است27
# بدین ختم کبردم سخن والسلام
# به نان و نمک خلق گردند رامبدین ختم کبردم

PageV01P284 ms155