######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0001.png)

~~ابن جزله، یحی بن عیسی، -493 ق.
~~منهاج البیان فی ما یستعمله الانسان، فارسی
~~دو ترجمه فارسی کهن از منهاج البیان فی ما یستعمله
~~البیان/ نوشته ابن جزله (ابوعلی یحیی بن عیسی بغدادی)
~~(وقات 493 ق.)؛ تصحیح میرهاشم محدث.
~~تهران: سفیراردهال، 1397
~~870ص.
~~مجموعهی دوا و درمان در روزگاران کهن،56.
~~60500 ریال 7-626- 313_ 600- 978.
~~کتابنامه: ص.869 - 5870 همچنین به صورت زیرنویس.
~~نمایه
~~داروشناسی - - متون قدیمی تا قرن 14
# Plharmmmaeoloey - Early rorlrs to 20
~~داروسازی - - متون قدیمی تا قرن»1
# Pharmmacy- - Early rorlns to 20t
~~پزشکی سنتی - - متون قدیمی تا قرن»1   Ce1mu7
# Traditiomal medicime- -Early mors t0
~~محدث، میرهاشم، 1331- مصحح   20centulf
~~8،411397م173 الف /1283
# 615321
# 5173350

PageV01P025

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0002.png)


PageV01P026

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0003.png)


PageV01P027

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0006.png)

~~اما بعد، چون از بارگاه عالی خداوند تاج و تخت، شهنشاه اعظم، اتابک
~~معظم، اسکندر زمان، جمشید دوران، مولی ملوک ترک العرب والعجم،
~~نصیرالدولة والدین - اعلی الله تعالی شأنه - اشارت رسید که کتاب منهاج الادویه
~~را که ملک العلماء والا فاضل یحیی بن عیسی بن جزله تصنیف کرده در ادویهآ
~~مفرده به زبان تازی، من بنده آن را به زبان پارسی گردانم به سبب آن که برای
~~رأی عالی روشن بود که خلایق عالم بیشتر پارسی زباناند، بر... فرمان او
~~بشتافتم و آن را اشرف روزگار خود ساختم، و درود حمد الهی و نعت محمد
~~- صلی الله علیه وآله - ساخته و نام... کردم تا دانند که حکم کدام حاکم است
~~که بنهاد رسیده است، و پس از آن در تحریر آن مبادرت نمودم. و مبرهن
~~روشن کردم که داروها و طبیعتشان چون است، و مرکبات چه گونه آمیزند،
~~مفرد چه قدر به کار دارند و به چه ترتیب، هرچه به مرتبهآ اول - سرد باشد یا
~~گرم -غذا بود، و هرچه به مرتبهآ دوم باشد داروی غذائی باشد، و هرچه به
~~درجهآ چهارم و سیم باشد دارو باشد، و هر آنچه به درجهآ چهارم باشد بغایت
~~قوت بود ms001 و مهلک بود، استعمال آن به احتیاط توان کرد که فلان دارو به درجهآ
~~اول یا دوم یا سیم یا چهارم گرم است یا سرد؟ تر یا خشک؟ محلل منضج؟

PageV01P030

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0007.png)

~~مفتح کاوی حرخی(؟) چون است؟ و مقطع چه بود؟ و جلادهنده چه بود؟ و
~~معاجین چون ترکیب کنند؟ واشربه چون دارند؟ و ربوب چون خورند؟ و
~~هریک چه طبع دارد؟ و در کدام مزاج موافق است، و در کدام موافق نیست؟
~~لطیف است یا کثیف؟ و در اعضا چه فعل دارد و خاصیت و قوت چگونه
~~دهد؟ و کدام نوع از دارو است که نشاید خورد، زهر است و اگر خورده شود
~~تدبیر آن چه توان کرد، و هر دارو از کدام ناحیه آوردهاند؟ و شکل و رنگ آن
~~چون باشد؟ و نیکوتر و بهتر کدام باشد؟ و تدبیر آن چون است؟ و در کدام
~~عضو قوت بیشتر دهد.
~~و به ترتیب حروف تهجی نهاده شد، از الف تا حرف یا، و هر حرفی که در
~~اول آن آید چنان که ابتدا درجهآ ابریشم کرده شد که ابتدا الف است تا آخر
~~کتاب بدین ترتیب محرر شد تا طالبان را آسان باشد ترجیه1 کردن و ترتیب به
~~جای آوردن، و نام هر چیزی چنان که واضع وضع کرده بود روشن گشت و
~~چنان که امکان داشت در معنی و شرح هریک تقریر رفت. هرچه لفظ تازی بود
~~پارسی گردانید، و هرچه سریانی همچنان رها کرد، و معنی در ولای هریک
~~نوشت اما آنچه ممکن نشد معروف است تمامتر بود و هریک مشروح گفت
~~که چگونه شویند؟ و احراق سوزانیدن چگونه باشد؟ و هر داروئی که یافت
~~نشود بدل آن چه داروی دیگر کنند؟ و مقدار و وزن و عوض و بدل آن چون
~~و چند باید داشت؟ و هر ادویه چه مقدار به کار دارند؟ و اگر خورند و
~~استعمال کنند چه قدر باید کرد؟ و چند ms002 گاه نگاه باید داشت؟ اگر معجون و
~~مرکبات از داروهای قوی ترکیب کرده باشند همان قوت و اگر به ضد آن
~~کرده هیچ قوت ندارد. و این قدر کفایت است. و منالله المعوز والتوفیق.

PageV01P031

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0008.png)

~~abriann (5onn) ابریشم
~~بهترین ابریشم آن باشد که پاک و نرم بود.
~~معتدل است میان گرمی و سردی. و استعمال و به کار داشتن آن سوخته باید
~~یا مقرض - یعنی بریده - و طریق سوختن چنان بود که ابریشم در دیگ کنند و
~~سر دیگ به چیزی که مانند طبقی که سوراخهاء بسیار در آن کرده باشند
~~محکم و استوار کنند، و آتشی نرم در زیر آن افروخته دارند تا سوخته گردد.
~~مفرح است، و قوت دل دهد، و خفقان را نافع است، و یک شربت آن یک
~~درم باشد، و چون سوخته باشد و بشویند در ریش چشم نیک باشد، و لباس که
~~از آن سازند معتدل باشد.
~~ابهل oolhol و,abhal و1عbء
~~میوهآ عرعر است، و عرعر مانند کهدنش1 است الا آن که سیاهتر است. و برگ
~~درخت عرعر مانند برگ سرو است و خار بسیار دارد. و بهترین ابهل، سیاه و
~~سفید است. و برگ بغایت سبز دارد. و گرم و خشک است به درجهآ سیم، و
~~بعضی گفتهاند خشکی آن بیشتر است از گرمی. و چون به روغن بجوشانند

PageV01P032

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0009.png)

~~محلل باشد. و محلل آن باشد که بادها بگدازد. و به کری گوش سود دارد. و
~~شربتی دو درم باشد. و فرزند از شکم مادر بیندازد اما در جگر زیانکار باشد. و
~~اصلاح آن به خولنجان کنند و عوض آن دارچینی باشد.
~~a0nu5 آبنوس
~~بهترین آبنوس آن باشد که نرم و سیاه باشد مانند سرو(؟) و چون بر آتش
~~نهند بوی خوش کند.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم، و قابض است و جلادهنده، و چون به
~~آب بمالند و در چشم کشند بیاض را ببرد، و سنگ ms003 مثانه را پاره پاره کند، و باد
~~شکم بشکند، و در اندام وجائی که سوخته باشد طلا کنند نافع باشد.
~~2bar آبار
~~ارزیز سوخته باشد، و چنان سوزند که ارزیز را تنک کنند و در بوتهای نهند یا
~~کفگیری، و اندک گو گرد در آن پاشند و در کورهآ آهنگران نهند، و باد
~~می دمند تا سوخته شود. و سرد باشد در درجهآ سیم3، و خشک کننده است. و
~~چون بشویند در ریش چشم به کار توان داشت، و همچنین در ریشها و بند گاه
~~و خایه و ذکر چون در آن پراکنند سود دارد، و همچنین در علت بواسیر.
~~إبن عرس
# راسو را به تازی ابن عرس گویند. چون اندرون او پاک کنند و گشنیز در او

PageV01P033

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0010.png)

~~پر کنند و خشک کنند در زخم حیوان گزندهآ زهرناک سود دارد.
~~[و اگر دو مثقال گوشت این حیوان را چون خشک کرده با نمک بخورند در
~~زخم تیرهای زهر آلود نافع آید]1.
~~و اگر دماغ و گوشت او با سر که بخورند صرع را سود دارد.
~~[و اگر گوشت او در بندگاه ضماد کنند درد بنشاند]2.
~~و گوشت او طلا کنند اوجاع مفاصل را نافع بود.
~~و قدید او را در شراب بخورند زهر خورده را سود دارد.
~~و چون گوشت او را در دیگ مسین بسوزانند خاکستر او درد نقرس را
~~سود دارد.
~~ابراهیمیه (raiiyya(-eء
~~طعامی است. ساختن او همچون ساختن زیرباج3 است بغیر از آن که رنگ او
~~سفید باشد زیرا که او را از آب غوره سازند به عوض سر که، و باشد که از
~~سر که مسروق سازند و به آرد بیز سپید کرده باشند. و باشد نیز که از سرکهآ
~~پالائیده و شکر پالائیده سازند و دیگ ابزار آن را در خرقهای بندند4 و در وی
~~افکنند. و از جملهآ دیگ ابزار او عود هندی باشد، و شکر و بادام او را به ms004 گلاب
~~حل کنند.

PageV01P034

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0011.png)

~~و او معتدل است و همچون زیر باج است. دل را شاد کند و قوت دهد همهآ
~~قوارا.
~~آبوال
~~مجموع بولها گرم است و خشک، با زهر برابری کند و عن قریب تفصیل
~~هریک گفته شود.
~~abura16a ابوخلسا
~~و او را «خس الحمار» گویند. بیخ آن ستبرتر است از انگشت و سرخ رنگ
~~چنان که چون به دست گیرند دست را سرخ کند. و او دو سه رنگ است. و
~~بعضی آن است که برگهای آن سیاه است، و نوعی برگهای زرد دارد. اما
~~آن که رنگ سیاه است زهر است.1
~~و گرم و خشک است و ملطف با اندک قبض و چون در بهق مالند زایل
~~گرداند، و خنازیر را بگدازد چون با پنبه در آن موضع بندند،2 و برگ آن چو با
~~شراب خورند شکم را بسته کند، و چون بخایند و آب آن در دهان حشرات
~~اندازند بمیرند3، و چون بیخ آن زن بردارد فرزند بیندازد.
~~آبرق
~~داروئی فارسی است، و گویند حفظ را نیک است.

PageV01P035

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0012.png)

~~اترج ز5110
~~ترنج را قوتهای مختلف است. و بهترین آن بزرگ باشد که «سوسی» خوانند.
~~پوست او گرم و خشک است در درجهآ دوم و گوشت آن گرم و تر است در
~~درجهآ اول، و بعضی گفتهاند در درجهآ دوم. و دانهآ آن گرم است و اندک
~~رطوبت دارد. و بعضی گفتهاند دانهآ او سرد است در درجهآ دوم. و ترشی او سرد
~~و خشک است در درجهآ سیم. و بوی آن در فساد هوای وبائی سود دارد. و
~~بالنگ در دماغ گرم زیان دارد و اصلاح او به بنفشه باشد. و ترشی او کلف را
~~ببرد و رنگ روی را جلا دهد و قمع صفرا کند یعنی از بیخ بردارد، و اشتهای
~~طعام پدید کند، و خفقان را که از گرمی باشد سود دارد، و بوی دهان را
~~خوش کند، و ms005 در اسهال صفراوی نافع بود، و تب صفرائی را سود دارد اما سینه
~~و عصبها را زیان دارد و اصلاح او به شراب خشخاش کنند. و گوشت او
~~دیرهضم شود1 و قولنج آرد. و پیش از طعام شاید که خورند و آن را نیک
~~بخایند و اگر از قفای آن طعام دیرتر خورند تا هضم شود اولیتر باشد.2
~~أثرج مربا = ترنج پرورده
~~گرم و خشک است. معده را قوت دهد خاصه چون پوست کرده باشند.3 و
~~صنعت او چنان باشد که ترنج بزرگ سوسی را پوست باز کنند و پارهپاره کند
~~مانند انگشتها، و در دیگی سنگین کنند و چندان آب در او کنند که بر سر او

PageV01P036

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0013.png)

~~شود، بعد از آن از دیگ بیرون کند [و در ظرفی از آبگینه کنند]1 و چندان
~~عسل بر سر آن کنند که ترنج ناپیدا شود. پس پارهای کتان نیک بستانند و
~~زنجبیل و دارچینی و مشک و جوزبویا و هیل و قرنقل و دار فلفل نیم کوفته
~~چنان که بغایت نرم نباشد در آن کتان ببندند و در میان ترنج اندازند تا قوام
~~گیرد، و هر وقت میخورند.
~~إثمد
~~سرمه باشد. و سرمههای اصفهان بهتر است. و معدنی است. و نیکوتر آن باشد
~~که از سنگ باشد و زود خرد شود.
~~سرد است در درجهآ اول و خشک به درجهآ دوم. قابض است. خون را بسته
~~گرداند، و اشک چشم باز بندد [و حفظ چشم کند]2 و درشتی چشم را نگاه
~~دارد، و گوشت زیادت ببرد، و چون با پیه در اندامی که سوخته باشد طلا
~~سازند نافع آید، و خون بینی که از دماغ آید بازبندد.
~~اثاناسیا کبری
~~معنی این دارو آن است که هر که بخورد از بیماری باز رهد. سودمند است
~~در بیماریهای جگر و درد شکم و ریش رودهها و سپرز و درد عصبها و سستی
~~آن چون طلا کتد، و درد گرده و تنگی ms006 سینه و سرفهای را که از رطوبت جمع
~~شده باشد سود دارد، و خون که به سرفه بیرون آید منقطع گرداند، و ناسور را
~~چون طلا کتد زایل کند. و یک شریت دانگ و نیم باشد و یا نیم مثقال.

PageV01P037

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0014.png)

~~صنعت او: بگیرند زعفران، ومر، و قردمانا، وخشخاش سیاه، و سنبل الطیب، و
~~منج غافت، و عصارهآ غافت، و جگر گرگ، و سروی1 بز از جانب راست،
~~سوخته از هریک دو درم بگیرند و ببیزند و درهم آمیزند و در مثلث آغارند و
~~دو سه چندان عسل گرم کرده و کف گرفته معجون سازند و در انائی2 کنند و
~~بعد از شش ماه به کار دارند.
~~اثاناسیا صغری
~~درد جگر و سرفه و درد معده و بادهای ریش سینه و زهرهای هوام را
~~سود دارد.
~~صنعت: بگیرند مر، و میعهآ سائله، و میعهآ خشک، و زعفران، و قسط تلخ، و
~~سنبل الطیب، و عود بلسان، و افیون مصری، و سلیخه از هریک یک جزو، و
~~عصارهآ غافت دو جزو، واصل السوس تراشیدهآ کوفته سه جزو، بکوبند و ببیزند
~~و سه چندان عسل گرم کرده و کف گرفته معجون سازند و بعد از شش ماه به
~~کار دارند.
~~اجاص 25زز
~~آلوی سیاه باشد. و بهترین ترمتی3 و حلوانی و ارمنی باشد که شیرین و بزرگ
~~باشد تا طبع را نرم کند. و اندک سرد باشد. آلوی سیاه ترش سردی بیشتر دارد.
~~ترمتی تر و سرد است به اول درجه، و در دوم درجه هم سرد است و بعضی
~~گفتهاند معتدل است. طبع را نرم کند خاصه چون آب او را صافی گردانند و

PageV01P038

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0015.png)

~~بنشاند و گرمی دل را ساکن کند اما معده را نرم کند و مواق نبود و دفع
~~مضرت آن به گل شکر باشد. و بعضی گفتهاند که به دماغ زیان دارد و اصلاح
~~او به عناب است.
~~8ui2 احریض
~~عصفر است و ms007 عن قریب گفته آید.
~~احشاء البقر
~~سرگین گاو باشد. چون به سر که بیامیزند و در جراحتهای گرم نهند درد
~~ساکن شود، و چون در عروق و آماسهائی که در پس گوش باشد ضماد سازند
~~نیک است، و چون بر آتش نهند و بوی آن به خداوند درد شش و سل رسد
~~سود دارد.
~~و سرگین گاو و بز چون بر آتش نهند پشه بگریزد. و در موضع زنبور گزیده
~~طلا کنند نیک باشد. و چون بسوزانند و در بینی دمند خون آمدن باز دارد.
~~اذاراقی نک62218
~~داروی تیز است. نخورند از غایت تیزی بلکه استعمال آن در طلا باشد بعد از
~~آن که سورت و تیزی او را به چیزی شکسته باشند.
# بغایت گرم و تیز است. کلف را و جرب را که ریش شده باشد سود دارد، و
~~هر که نادانسته بخورد مداوات به قی کردن و شیر و روغن بادام خوردن و غذا
~~مرق سپیدباج1 چرب خوردن و لعابها به روغن گل باشد.

PageV01P039

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0016.png)

~~گوشها است. و او نوعی از عضو عصبانی است و پیه اندک دارد. و میل به
~~سردی و خشکی دارد. و زودهضم شود و خون صالح انگیزد اما کسی را که
~~یک دوبار او را قولنج گرفته باشد زیانکار بود، و اصلاح آن به سرکه و زعفران
~~پختن است.
~~چوبی است که نامش گوشهای موش کردهاند و نام این بر همهآ گیاهها افتد.
~~طبعش گرم است و برگ کوچک دارد و در روی زمین گسترده بود، و
~~شاخههای باریک دارد، و شکوفهآ آن زرد است و بعضی کبود، و بهترین آن
~~است که گلهای لاجوردی دارد. چوبش سرد و تر است، چون خاری یا پیکانی
~~که در اعضا مانده باشد بر آن نهند زود به شود و بیرون آرد و جراحت به هم
~~دوساند. خداوند صرع چون بخورد سود دارد. اگر در شراب حل کنند و
~~بخورند مارگزیده را سود دارد ms008 و نگذارد که آماهها ریش شود، و آنچه ریش
~~شده باشد نگذارد که فراخ شود. و چون غرغره کنند به گیاه او، بلغم از دماغ
~~فرو کشد. و خوردن او صواب نیست.
~~e2rer اذخر
~~به معنی اعرابی است. بوی خوش دارد. و بعضی آجامی است1، و نوعی

PageV01P040

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0017.png)

~~سخت باریک است [و خوشبوی، و نوعی غلیظ و سست است]1، و نوعی آن
~~است که ثمرهآ بسیار دارد2، و نوعی آن است که ثمره ندارد. و بهترین همهآ
~~انواع، اعرابی است که خوشبوی است.
~~گرم است به اول درجه و خشک. خارش اندام را و آماسهای سخت [که] در
~~اندرون باشد [سود دارد] ضماد کردن و خوردن. و ربع مثقال از وی چون
~~بخورد تشنج بلغمی را سود دارد و هم امتلائی را3، و معده را قوت دهد، و بول
~~و حیض را که بسته باشد بگشاید، و سنگ مثانه را خورد کند، و درد دندان را
~~که از سردی باشد سود دارد. و گویند درد گرده را زیان دارد. و اصلاح او آن
~~است که پیش از خوردن به گلاب بشویند.
~~9/aryu0 آذریون
~~شکوفهای است. بهترین آن است که بیابانی باشد و رنگ وی میل به
~~سیاهی دارد.
# گرم و خشک است به درجهآ دوم. آماسهای سخت را نرم کند. چون به
~~روغن بیامیزند و ضماد کنند درد دل دیرینه را سود دارد. و قدر یک درم یک
~~شربت باشد اما سپرز را زیان دارد، و عسل دفع مضرت او کند.
~~aabua(آذربویه (5
~~بیخ عرطنیثا است.

PageV01P041

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0018.png)

# گرم و خشک است. سودمند است علتی را که موی از اندام مردم میریزد
~~چون به سر که بسایند و طلا کنند. و چون او را بسوزانند و خاکستر او را به
~~سر که حل کنند و بر عرق النسا طلا کنند سود دارد. و دفع زهرها کند خاصه
~~گزیدن کژدم را. و [بعضی از علمای] پیشین گفتهاند اگر ms009 زن آبستن در اندام
~~مالد یا بردارد، فرزند بیندازد. و نیز گفتهاند اگر زن هرگز حامله نشده باشد
~~شیاف بسازد و بردارد [او را] فرزند شود.
~~O102ارز
~~برنج باشد. و بهترین برنج آن باشد که سفید بود.
~~سرد و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند که معتدل است و گرم است به
~~درجهآ اول. شکم را بسته گرداند. و اگر برنج سرخ باشد و نشویند بستگی شکم
~~بیشتر کند. و چون برنج بسیار خورنذ رنگ روی را پاکیزه گرداند و فربه کند و
~~خوابهای خوش بیند. و برنج سرخ بیزند و آب آن در میان داروی حقنه کنند در
~~سحج امعا سود دارد. برنج کسی را که دو نوبت قولنج گرفته باشد زیان دارد.
~~و پوست برنج نشاید خورد که زیان دارد. و قولنجی را برنج به شیر تازهآ پخته
~~شاید خورد. و بعضی اطبا گفتهاند که پوست برنج هر که بخورد دهان و زبان او
~~بیاماهد و یمکن که آماس تا حلق و معده و روده بکشد و همهآ تن او در سوزش
~~آید، و بیم هلاکت. و پیش این طبیب پوست برنج از جملهآ زهرها است و چون
~~شخصی بخورد اصلاح او همچنان است که کسی که او را ذرایح داده باشند.
~~ارزملین
~~برنج به شیر بهتر آن باشد بپزند. و صنعت در پختن چنان باشد که یک من
~~برنج را بسیار بشویند و در دو من آب در ریزند و بسیار بجوشانند و پنج من و یا

PageV01P042

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0019.png)

~~شش من شیر در او کنند و بیزند. چون بغایت پخته شود معتدل باشد میان
~~گرمی و تری و خشکی، و میل به سردی دارد، و غذای بسیار دهد، و منی بسیار
~~گرداند، و زود هضم شود، اما راه گذرهای اندرونی بسته گرداند، و در مثانه
~~زیانکار است. عسل یا شکر اصلاح آن باشد.
~~أرزه
~~درخت صنوبر نر است که میوه بار نیارد.
~~er(5r)biyan اربیان
# نام ms010 حیوان آبی است. بی طعم باشد1 و بهترین آن زرد و تازه باشد.
~~گرم و تر است. قوت شهوت بیفزاید و طبع را نرم کند، و غذائی صالح است.
~~و بعضی گفتهاند که خلط برانگیزد.2 و آنچه شور باشد سودا انگیزد. و به روغن
~~بادام دفع آن کنند.
~~آزهال3
# گیاهی یمانی است و خوشبوی مانند خرفه بود. بوی دهن را خوش کند، و
~~بیخ دندان را سخت کند، و درد دهن را سود دارد، و به ضماد آماسهای گرم
~~کردن نافع آید، و شکم را بسته دارد، و قوت دل دهد.
~~211ab ارنب بحری
# حیوان صدفی شکل است. و در میان آن حیوان چیزها باشد مانند برگ اشنان

PageV01P043

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0020.png)

~~و خشک کرده بغایت قوی. و خون آن گرم است و چون آن خون در کلف و
~~بهق مالند زایل گرداند. و سر این حیوان چون بسوزانند و خاکستر او در
~~داءالثعلب طلا سازند موی را بر آرد و خاصه چون با پیه خرس آمیخته باشد
~~چشم را جلا دهد، و چون در دندانها مالند سفید و پاک گرداند، و هر که
~~بخورد تنگی نفس پیدا کند، و سرخی چشم و سرفهآ خشک آورد، و کمیز به
~~سختی آید، و به جای کمیز خون باشد و با رنگ بنفشه دارد، و قی بسیار کند،
~~و بسی علتها پدید کند. غرض آن که استعمال به خوردن نشاید. و اگر از سر
~~جهل و نادانسته کسی بخورد معالجهآ آن به لعابها و روغن بادام توان کرد. و
~~بدل او صدف نهری است.
~~21112b ارنب بری
~~خر گوش بیابانی است. و نیکوتر آن باشد که رنگش میل به سیاهی دارد.
~~گرم و خشک است. خون او چون در کلف و بهق طلا کنند زایل کند، و در
~~تیرهای زهر آلود سود دارد. و چون بریان کنند ریش رودگانی را نافع باشد، و
~~دماغ او به لرزیدن اندام که درعقب بیماری باشد سود ms011 دارد.
~~اردقباقی
~~مانند کبریت تیز بوی است، و میوه دارد در غلاف. آماه گرم را طلا کردن و
~~زنبور گزیده را سود دارد چنان که در حال اثر آن ظاهر گردد و اما به بوی
~~نشاید داشتن از غایت تیزی.
~~ارندبرند
~~داروئی است مانند پیاز شکافته و از سیستان آورند. بواسیر را سود دارد و
~~علتی را که در مقعد باشد.

PageV01P044

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0021.png)

~~آرسطون
~~معنی آن است که داروی بزرگ. و سل و درد شکم1 و تبهای مختلف و تب
~~سهروزه و قولنجی و درد رحم را سود دارد.
~~صنعت آن: فرفیون، و زعفران، و سلیخه، وافیون، و حماما، واقاقیا، و
~~مرصافی، وقسط تلخ، و سنبل الطیب، و جدوهآ تازی2، و تخم حندقوقی، و تخم
~~انجره، و مقل ازرق، و دانهآ خروع پوست باز کرده، و لبان ذکر، و سماق پاک
~~کرده، و گو گرد زرد، و میعهآ خشک، و فلفل سفید - از هریکی شش مثقال - و
~~نانخواه، و دانهآ ترنج، و تخم طرخشقوق، و گل سرخ، و عاقرقرحا، و تخم
~~بادروج - یک مثقال - و تخم عرطنیثا، و تخم سداب، و تخم کرسب - از
~~هریکی چهار مثقال - تخم بنگ و قرطم و زنجبیل - از هریکی دو مثقال - و
~~بعضی طبیبان دو درم فلفل سیاه اضافه کردهاند. جمله را بکوبند و ببیزند و در
~~مثلث آغارند و اندک روغن بلسان در آن ریزند و بجنبانند تا آمیخته گردد، و
~~داروها بدان بسرشند، و در انائی3 کنند از آبگینه، و بعد از شش ماه به کار
~~دارند. وقوت معجون سه سال بماند.
~~22addel1an1 آزاد درخت
# درختی است معروف و بزرگ و او را در طبرستان «طاخک» گویند. برگ
~~آن4 بهایم را بکشد. و بهترین نوعی آن باشد که به سیاهی گراید.

PageV01P045

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0022.png)

~~گرم است به درجهآ سیم. و بعضی گفتهاند خشک است به آخر درجهآ دوم.
~~موی را دراز کند چون سر بدان بشویند. و چون عصارهآ آن بگیرند ms012 و با عسل باز
~~خورند در زهرها سودمند است. و قولنج را سود دارد. و راه گذرهای اندرون
~~بگشاید. و مقدار دانگی به کار دارند سه مثقال باشد. و میوهآ او تلخ باشد.
~~eofa1a7 اسفاناخ
~~سرد و تر است در درجهآ اول، و گویند معتدل است میان گرمی و سردی.
~~نرم کننده است. سرفه و درد سینه را سود دارد و زود در قعر معده افتد و طبع
~~را1 نرم گرداند. و درد پشت را که از مادهآ خون باشد سود دارد اما زشت هضم
~~شود. و در مزاجهای سرد زیانکار است. و بعد از آن فلفل سیاه و دارچینی و
~~آبکامهآ خراسانی باید خورد تا نیک بود.
~~اسفاناخیه
~~آشی است و پختن آن چنان باشد که گوشت را پاک کنند و پاک بشویند و
~~در دیگ نهند و می جنبانند تا آب که دارد خشک گردد. بعد از آن زیره و
~~گشنیز کوفته و مغز پیاز نیم کوفته و پارهای دارچینی و روغن کنجد در آن
~~ریزند تا گوشت غرق شود و اسفاناخ خورد کنند و در آن اندازند و می پزند تا
~~آب گم شود. بعد از آن آب به قدر اندازه در دیگ کنند و چنان که عادت
~~است میپزند تا آب کم شود، و آتش نرم برافروزند تا پخته شود. و در آن میان
~~پارهای برنج پاک شسته در آن ریزند تا تمام پخته شود. غذائی است معتدل. در
~~حرارت باید خوردن. [طبع و سینه را نرم گرداند. و خداوندان سرفه را سود

PageV01P046

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0023.png)

~~دارد اما باد انگیزد. و از قفای آن آبکامه و دارچینی و مانند آن خورند]1.
~~آس 26
~~مورد باشد. سرد است به درجهآ اول و خشک است به درجهآ دوم. قبض و
~~بستگی کند و قبض او بیشتر از سردی است. طبع را ببندد و عرق و خون و
~~هرچه از اندام آید باز بندد. و شکستگی اندامها را سود ms013 دارد. و چون بسوزند و
~~در موضعی که عرق بسیار کرده باشد باز نهند باز دارد. و بوی اندام را خوش
~~کند. و در آماه گرم طلی کنند درد ناخن را نیک بود. و دانهآ آن سرفه را سود
~~دارد [و شکم ببندد]2. و زخم رتیلا - که نوعی از عنکبوت است - و زخم کژدم
~~را سود دارد.
~~و مورد قوت چشم دهد و آب ریختن چشم را سود دارد. و چون بپزند و در
~~میان آن نشینند قوت مقعد ضعیف که بیرون آید باز جای برد. و علتهای زهدان
~~را سود دارد. و در تبریه و حزازه یعنی سبوسه3 که بر سر پدید آید نیک بود و
~~موی برویاند اما بی خوابی آرد، دفع آن به بنفشهآ تر باید کرد.
~~آس بری
~~مورد اسفرم است و عن قریب در باب میم گفته آید.
~~آسموسا
~~نوعی از مراست و عن قریب در باب میم گفته آید.

PageV01P047

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0024.png)

~~در مفلوجی و بیماری و سودائی و آنچه از سردی باشد سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند اسفند صدوبیست درم، جاوشیر بیست درم، شونیز و
~~قنابری و بیرزد از هریکی شش درهم، و سکبینه و اشق و زراوند دراز و خردل
~~و مقل ازرق و خربق و جندبیدستر و بیخ حنظل و گو گرد و تخم کرکنج و
~~پنجنگشت و سداب کوهی - از هریکی چهل درم - و افیون و فرفیون و بنگ و
~~فلفل سفید و کندش و نمک هندی سرخ و نمک نفطی و بیخ سیسنبر و مر و
~~بیخ بنگ و عاقرقرحا و صبر و لبان و شیرطرج - از هریکی بیست درم - و
~~سنبل الطیب و مصطکی و زرنباد و درونه - از هریکی هشت درم - و زعفران سه
~~درم. آنچه از داروها توان کوفت بکوبند و آنچه از جدوهها باشد در قطران
~~آغارند و بعد از آن داروی بیخته در آن کنند و درهم آمیزند و در خنبرهای2
~~کنند و تا ms014 مدت دو ماه در زیر خاکستر پنهان دارند. شربت راست یک درهم
~~باشد و در بیماریهائی که محتاج این معجون بود به قدر یک دانه فلفل خورند.
~~اسطوخودوس ددل0اد
~~نباتی است. و برگهای دراز دارد و شاخههای دراز. هیچ شکوفه ندارد و تیز
~~است و اندک تلخ. و مرکب است از دو جوهر: یکی زمینی و یکی آتشی.
~~بهترین آن بود که کبودرنگ باشد و برگش پهن بود.
# گرم است به درجهآ اول و خشک است به درجهآ دوم. و بعضی گفتهاند
~~مرکب است از گرمی و سردی. و تحلیل کننده و جلادهنده و گشاینده و

PageV01P048

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0025.png)

~~پخته کنندهآ بادها است. در خلط سودا نافع باشد. و دماغ را پاک کند. و صرع
~~را سودمند است. و بیماریهای سرد را و درد عصب را نیک بود که از سردی
~~باشد، و شربتی سه درم باشد. اما غثیان و اندوه آرد. شش را زیان دارد. و حماما
~~و بیرزد دفع مضرت او کند. و بدل او فراسیون است مثل وزن آن.
~~Scolopemue اسقولوفندریون
~~نباتی است که در بیابانها باشد. و گویند نوعی از پیاز دشتی است. و بهترین
~~آن بود که رسیده و سرخ باشد.
~~گرم است به درجهآ دوم، و قومی گویند معتدل است میان گرمی و خشکی. و
~~لطیف کننده و تحلیل دهنده است. سپرز را سود دارد و همچنین در اشکده - که
~~به تازی فواق گویند - و هم در یرقان. و سنگ مثانه پاره و ریزه کند. شربتی دو
~~درم. چون زن با خود دارد آبستن نشود و در دل زیانکار بود. اصلاح او به
~~مصطکی باید کرد. و در مثانه زیانکار بود و اصلاح او به عسل کنند.
~~a5aun اسارون
~~گیاهی است که تخم بسیار دارد و بیخش گره گره و به هم بسته باشد. و
~~خوشبوی است لیکن زبان بگزد از تیزی. و شکوفهآ آن در میان برگها باشد. و
~~بهترین آن باشد که ms015 باریک چوب بود.
~~گرم و خشک است به درجهآ اول و درد شکم و درد پای و درد پشتگاه و
~~بستگی راههای جگر را نافع باشد. و می گویند که مسهل بلغم است. و شربتی
~~سه مثقال است به آب عسل حل کرده. و ریه یعنی شش را زیانکار است و
~~میویزج اصلاح آن کند.

PageV01P049

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0026.png)

~~خاکستر قلعی است. و اسفیداب سرب چون افراط کنند به گرم کردن و
~~سوزانیدن، سرنج شود. و اسفیداب بعضی به سر که کنند و بعضی به نمک، و
~~بهترین همه بلخی است و رازی. بغایت سفید و نرم باشد. چون کوفته شود
~~بشویند و به مداوات چشم کنند تا از ترشی پاک شود.
~~سرد و خشک است در درجهآ دوم، و بعضی گفتهاند در درجهآ سیم خشک
~~است. و خشک کننده و دوسنده است به طلا کردن. و چون در داروهای دیگر
~~بیامیزند در درد چشم و ریشها که در چشم افتد نافع آید. و چون طلا کنند آماه
~~گرم را سود دارد. و هر اسفیداب که در سر که پرورش یافته باشد تلطیف بیشتر
~~کند و در میان مرهمها استعمال زیادت رود. شقاق مقعد را نافع باشد و در زخم
~~اژدها و کژدم گزیده بمالند مضرت باز دارد. و در خوردن به هیچ باب اجازت
~~نیست که راه گذرها بسته کند و اعضا را سست کند، و عقل را به زیان دارد، و
~~دماغ و اندام سرد کند، و پیچش شکم آورد، و درد دل آرد و تنگی سینه، و
~~باشد که به خناق رسد اگر عیاذا بالله کسی به غلط بخورد، و بعد از آن که
~~بداند قی باید کرد و تخم کرسب و انیسون و رازیانه و افسنتین در عسل باید
~~خورد تا مضرت آن مندفع شود ان شاءالله تعالی.
~~اسفیداج الجصاصین
~~این را جبسین خوانند [و به زمان ما حوماهنگ خواند]1. سنگ سفید است
~~و شفاف، و چون ms016 بسوزانند لطیف تر گردد و در منفعت زیاده تر شود اما
~~دوسندگی کمتر شود.
~~سرد و خشک است به اول درجه. خون آمدن بینی را سود دارد. و چون با

PageV01P050

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0027.png)

~~پشم خرگوش و سفیدهآ تخم مرغ آمیزند شریانی که دریده باشد بند کند و
~~محکم گردد. و در خوردن، مضرتش چون اسفیداج است.
~~أسقوردیون
~~سیر صحرائی است. گرم و قابض است و خون بسته بگشاید.
~~2510nاسرنج ز
~~از اسفیداب سرب سازند. آماههای تیز را طلا کنند سود دارد.
~~اسفنج ز»13ع
~~جسمی دریائی است همچون نمد. و بعضی گویند مانند حیوانی است که
~~حرکت دارد.
~~گرم و خشک است و تیز و جلادهنده و خشک کننده خاصه چون تازه باشد
~~و خاکستر آن خون باز بندد از جائی که زخم سخت رسیده باشد و خون روان
~~شده. و چون بسوزانند و بخورند خلط پوسیده و خون که از سینه آید دفع کند.
~~[اسفیوش 2505
# گفتهاند که نوعی از بزرقطونا است. و نیکوتر آن مصری باشد که رنگش به
~~سرخی گراید. و سرد و معتدل است در تری و خشکی و تیزی. صفرا بنشاند. و
~~گویند در مقعد زیان دارد. و کتیرا اصلاح آن کند]1.
~~اسفید باج زdbaدء
# صنعت: گوشت بره و نمک و نخود نیم کوفته و پیاز و روغن کنجد به هم
~~بپزند. او را «سپیدبا» خوانند.

PageV01P051

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0028.png)

~~گرم و تر است. قولنج را نیک باشد خاصه چون بسفایج پارهای اندر آن
~~اندازند اما غثیان آورد واصلاح آن به لیمو کند.
~~اسقیل لملکده
~~عنصل خوانند از برای آن که چون موش بخورد بمیرد. برگش مانند برگ
~~سوسن است و شکوفهآ او به سیاهی گراید. طعمش شیرین باشد با تیزی اندک.
~~و بیابانی بهتر بود زیراکه تیزتر باشد.
~~گرم و خشک است به درجهآ دوم و گفتهاند به درجهآ سیم. بلغم را قطع کند و
~~خون را به ظاهر اندام آرد. و چون بر گندمه1 طلا ms017 کنند از بیخ بر آرد. و با عسل
~~در داءالحیه و داءالثعلب سود دارد. و صرع را و دما2 را و سرفهآ دیرینه را و
~~صلابت سپرز و علت استسقا و لرزه را سود دارد اما در عصب و مقعد زیانکار
~~است خاصه آنچه بیابانی است، و یمکن که رودهها و رگها را - که جداول
~~جگر خوانند - ریش گرداند. و مغص و پیچیدن شکم پدید آرد. و مداوات آن
~~به شیری است که پارههای آهن گرم کرده در میان آن نهاده باشند. و به زردهآ
~~تخم مرغ نیم برشت یا در سرکهآ پخته با سفوف تخمههای مقلیاثا است.
~~آسیوس
~~سنگی است که نمک از آن پدید آید و آن سنگ از نم دریا باشد و قوتی
~~دارد که زود پوسیده می گرداند و گوشت عفن بگدازاند و اندام را هیچ زحمت
~~نرساند، و ریشها را پاک گرداند چون ضماد کنند، و در نقرس با آرد جو

PageV01P052

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0029.png)

~~ضماد کنند نیک باشد، و ریش شش را چون با عسل بخورد سود دارد، و سپرز
~~را با سرکه بخورد.1
~~65ua(e) اشنه
~~پوستی است تنک و لطیف که در درخت بلوط و درخت جوز و صنوبر
~~ملتفت و پیچیده میشود و سپید، خوشبوی و قوی تر است. و معتدل است
~~میان گرمی و سردی. و اندک قبض و تحلیل کند. و دود آن به صرع و اختناق
~~رحم سود دارد. [و چون بخورند خواب آورد. و بادها که در معده باشد ببرد. و
~~یک درم تا دو درم شربت آن باشد. و قوت چشم بدهد. و رطوبات زایل
~~گرداند. و چون بکوبند تا غایتی که پوست سیاه هیچ نماند به قی کردن سود
~~دارد]2. و چون در بغل، طلا سازند بوی آن خوش کند. و در رودهها زیانکار
~~بود. اصلاح آن به انیسون کنند.
~~اشق 8538
~~اشترک خوانند. جدوه3آ طرثوث است. و اوراق الذهب نیز خوانند یعنی زر به
~~آن دوساند. ms018 مانند کندر است و بوی تیز دارد و هرچه سپیدتر که به ازرق
~~گراید نیکوتر.
# گرم و خشک است [گرمی در آخر درجه و خشکی در اول]2، و بعضی
~~گفتهاند تر است. سختی سپرز را تحلیل کند چون طلا کنند، و چون نیم درم به

PageV01P053

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0030.png)

~~سکنگبین بخورند به درد بند گاه و علت خوک1 سود دارد، و گوشت بد
~~بخورد و کرم اندرون بکشد، و اگر نیم مثقال در عسل بخورد به صرع سود
~~دارد، و چون در پلک چشم مالند ستبری ببرد. و گوک2 را نیک باشد و مسهل
~~بلغم است. و به استسقا نافع بود، و خون از دهن و رگها براند، فرزند اندر شکم
~~مادر بیندازد، و در گرده زیان دارد، و اصلاح او به زوفای خشک کنند.
~~اشقاقل 0lک2ک5ع
~~نیکوتر آن باشد که به زردی گراید و بزرگ بود.
# گرم و تر است. قوت شهوت بیفزاید، و ذکر را قوت دهد، یک شربت سه
~~درم باشد، و در شش زیانکار است. اصلاح آن به عسل کنند.
~~اشقاقل پرورده
~~اشقاقل بستانند و یک شبانه روز در آب اندازند، بعد از آن بیرون کنند و
~~پوست آن باز کنند و بجوشانند تا نرم شود و بنهند تا آب بیندازد، و در طبقی
~~کنند، و پارههای عسل بر سر آن کنند و بنهند تا مخمر شود و میخورند.
~~قوت شهوت بیفزاید و برانگیزاند. و طبع را به افراط گرم نگرداند.
~~اشراس 25125
# سریش است. بیخ گیاهی است که آن را «خنثی» خوانند.
# گرم و خشک است و سودمند بود در علت داءالثعلب. و چون بسوزانند و
~~بکوبند و بخورند کمیز براند، و ادرار بول کند، و حیض نیز براند. و بر فتق
~~ضماد کردن نیک باشد.

PageV01P054

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0031.png)

~~انواع است و لطیف تر آن بود که سپیدتر بود و آنچه سبز باشد تیزتر باشد. و
~~بهترین آن بارقی است، و بارقی موضعی است نزدیک کوفه. ms019
~~آن را بستانند و خشک گردانند و بکوبند و به گلاب بسرشند و به عود و
~~کافور خوشبوی کند و بخور کنند، و در ظرف آبگینه کنند و بعد از آن دیگر
~~بار بکوبند و دست و پای به آن میشویند.
~~گرم است به درجهآ دوم و جلادهنده و نرم کننده است به گرفتگی آواز و
~~سرفه و نزلهای که از سردی باشد، و ملامت عسرالبول و سختی رحم را سود
~~دارد، و شربتی یک درم.
~~خون حیض براند، و فرزند از شکم بیارد، اما دزدسر آرد. دفع آن به
~~رازیانه کند.
~~o5t0rga2اشترغاز
~~بیخ انگدان خراسانی است و نزدیک به طبع انگدان است بلکه بدتر. صواب
~~آن است که در سرکه نهند تا مخمر شود. و بهترین این بیخ آن باشد که سفید و
~~مصمت بود.
~~گرم و خشک است در آخر درجهآ سیم.
~~و در تب ربع که از مادهآ بلغم باشد و محترق گشته باشد نافع است.
~~و به سر که این بیخ، معده را قوت دهد، و آرزوی طعام پدید کند و قوت
~~هاضمه دهد تا غذاهای غلیظ که خورده باشد هضم کند مانند گردهها و
~~جگرها، و جرم این بیخ در معده دیر بماند، و غنیان آورد، و دماغ را و پی را
~~ازیانکار باشد. و به سرکه اصلاح آن کند.

PageV01P055

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0032.png)

~~شیافهآ سفید است که در چشم کنند و در ابتداء درد چشم و گرمی و حرارت
~~و سوزش و دملها سود دارد.
~~صنعت: بگیرند جدوهآ تازی و نشاسته و گشنیز - از هریکی ذو درم - افیون -
~~یک درم - اسفیداب ارزیز -شش درم - بکوبند و به حریر ببیزند و درهم آمیزند
~~و در سفیدهآ تخم مرغ بسرشند و شافها سازند و به وقت حاجت در گلاب
~~می آمیزند و می کشند.
~~اشیاف احمر
~~این شیاف سرخ و نرم و سودمند است و در بقایای درد چشم و ستبری پلک
~~چشم و خیرگی و تیرگی ms020 و جرب سود دارد.
~~صنعت آن: شادنهآ مغسول - پنج درم - مس سوخته - سه درم - بسد و مروارید
~~و کهربا و سرنج - از هر یکی دو درم - جدوهآ تازی و کتیرا - از هر یکی پنج
~~درم -خون سیاوشان و زعفران - از هریکی نیم درم - بکوبند و به حریر ببیزند و
~~به آب بسرشند و شیاف سازند.
~~اشیاف احمرحاد = شیاف سرخ تیز
~~سودمند بود در جرب و سلاق1 و استرخا و سستی پلک چشم و علت سبل.
~~صنعت آن: شادنه شسته - ده درم - زنگار -هشت درم - قلقطار سوخته - که
~~نوعی از زاج است پنج درم -مس سوخته - دو درم و نیم - بکوبند و به حریر
~~ببیزند و درهم آمیزند و به شراب بسرشند و شیاف کنند.

PageV01P056

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0033.png)

~~هم شیاف سرخ است و تیزتر از احمر حاد، و معروف است به شیاف زرد. و
~~سودمند باشد ستبری پلک چشم و گوشتها که در چشم باشد و سبل را.
~~صنعت آن: قلقطار سوخته و مس سوخته و زنگار -از هریکی یک درم -
~~افیون مصری - نیم درم - زعفران - دانگ و نیم -جدوهآ تازی و صبر - یعنی
~~جدوار نیم درم - بکوبند و ببیزند و بسرشند و شیافها سازند.
~~آشیاف اخضر
~~شیاف سبز باشد. سودمند است اندر جرب کهنه که در آن سرخی نباشد، و
~~در پوستها اثر سپیدی ببرد.
~~صنعت آن: بگیرند زنگار - سه درم - اسفیداب ارزیز و اشترک و جدوهآ تازی
~~و نشاسته - از هریکی یک درم - بکوبند و به حریر ببیزند و اشترک به آب
~~سداب آغارند و داروها بدان بسرشند و شافها سازند.
~~آشیاف اسود = شاف سیاه
~~حرارت غریب را باز نشاند. و چون در چشم آماس گرم باشد طلا سازند
~~ساکن شود. و سبل را سود دارد که از گرمی و سوزش و آب ریختن باز دارد.
~~صنعت آن: اقلیمیای زر و اسفیداب ارزیز و جدو تازی و افیون - از هریکی
~~چهار درم2 - و مر صافی و مس سوخته و ms021 سنبل الطیب و نشاسته3 از هریکی یک

PageV01P057

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0034.png)

~~درم [و هم اقاقیای شسته بیست و چهار درم. بکوبند و به حریر ببیزند و به آب
~~عنب الثعلب بسرشند و شافها سازند و خشک کرده به کار میدارند]1.
~~سودمند است استرخاء پلک چشم و ابتداء آب فرو آمدن به چشم را.
~~صنعت آن: بگیرند اقلیمیای زر و فلفل سیاه و افیون - از هریکی چهار
~~درم2 - کنجد و نمک هندی و زرنیخ زرد - از هریکی یک درم - [جذوهآ تازی
~~و عصارهآ مامیثا از هریک هشت درم]3، بورهآ ارمنی - دوازده درم - بکوبند و به
~~حریر ببیزند و به آب رازیانه بسرشند و شیاف سازند.
~~اشیاف الدیزج
~~شیاف دیزه یعنی شیافی که بغایت براق نباشد. در ظفره یعنی ناخنه سودمند
~~است، و در سبل دیرینه که حرارت در آن نباشد، و در سپیدهآ غلیظ که در
~~چشم پدید آید سود دارد.
~~صنعت آن: سرمه و زنگار و سادهآ هندی -از هریکی نیم درم - اقلیمیای زر
~~- دو درم - سکبینه و اشترک و دار فلفل - از هریکی نیم درم - بکوبند و آنچه
~~داروهای خشک است به حریر ببیزند و درهم آمیزند و آنچه جدوهها است
~~مانند سکبینه در شراب کهنه آغارند و حل کند و داروی کوفته در آن ریزند و
~~به هم بسرشند و شیاف سازند.

PageV01P058

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0035.png)

~~آشیاف آبار
~~شرح داده شد که آبار قلعی سوخته است. سودمند است گوکهای را که در
~~اندرون چشم باشد، چون در چشم کشند بیرون آید.
~~صنعت آن: بگیرند ارزیز سوخته و مس سوخته و سرمهآ اصفهانی و توتیای
~~هندی و جدوهآ تازی و کتیرا-از هریکی چهار درم - افیون - دانگ و نیم -
~~بکوبند و به حریر ببیزند و شاف سازند.
~~أشیاف مرارات
~~یعنی شافهآ زهرها. در ضعف چشم و آب که نزول خواهد کرد سود دارد.
~~صنعت آن: زهرهآ کبک و زهرهآ باز و روغن بلسان - از هریکی یک درم - و
~~کنجد و جدوار و ms022 زعفران -از هریکی دو درم - بکوبند و به حریر ببیزند و به
~~آب سداب بسرشند و شیافها سازند.
~~و در نوع دیگر زهرهآ آدمی باشد و زهرهآ اله2 و زهرهآ روباه و زهرهآ خرس و
~~زهرهآ شبوط3 از هریکی یک درم به آب رازیانه شیاف سازند.
~~اشیاف لینه
~~این شیاف را چون استعمال کنند و به کار دارند طبیعت را نرم کند.
# صنعت آن: گل خطمی و بورق - از هریک یک درم - بکوبند و [به حریر]
~~بیزند4 و شکر سرخ، پارهای در آتش گرم کتد و دارو را در آن ریزند و

PageV01P059

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0036.png)

~~بسرشند و شیافها سازند دراز. در بیماریهای گرم و تبهای گرم چون استعمال
~~کنند نافع باشد. و اگر خواهند قوی تر باشد پارهای شلجم حنظل بر آن زیادت
~~کنند نافع باشد. و اگر خواهند که نرم تر و ملین تر بود به آب خطمی و نمک
~~بسرشند [و خشک کنند و به کار دارند]1.
~~آشیاف حابسه
~~یعنی شافهای که شکم ببندد و سودمند بود آن کس را که شکم راند و چون
~~نشیند زحیر و پیچش او را زحمت دهد.
~~صنعت آن: بگیرند اقاقیا و جدوهآ تازی و افیون مصری و مازو و کندر و بنگ
~~و طین قبرسی و برنج پارسی بریان کرده - از هریکی یک درم - بکوبند و
~~ببیزند و درهم آمیزند و به آب مورد تر یا گشنیز تر یا به آب سماق بسرشند و
~~شیافها سازند.
~~آصل اللوز المر
~~بیخ بادام تلخ است. چون بیزند بسیار و نرم بکوبند و به روغن گل و سر که در
~~پیشانی طلا کنند دردسری را که از سردی بود نافع آید.
~~2Soralr اصطرک
~~جدوه2آ درختی رومی است. و گویند نوعی از میعه است. و بعضی گویند
~~جدوهآ زیتون است. بهترین آن است که خالی باشد از بویها.
~~گرم است در درجهآ سیم و خشک در درجهآ اول، و گویند در درجهآ دوم. و

PageV01P060

![image ms023 file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0037.png)

~~گویند هر که بخورد زهر خورده را و بثرههای زهر آلوده را سود دارد. و
~~صاحب نزله را سود دارد، و حیض براند، و از درشتی رحم سود دارد. و از وی
~~شربتی یک درم و نیم باشد. و جنین از شکم فرود آرد زنده اما دردسر آرد. و
~~اصلاح او رازیانه است.
~~اصل الإذخر = بیخ اذخر
~~گرم و خشک است و تحلیل کننده. آماه جگر را سودمند است.1 و پختهآ آن
~~در آماه رحم که از گرمی باشد نافع آید چون در آن بنشینند و آبزن سازند. و
~~چون یک مثقال از این با پارهای فلفل سیاه بخورند استسقا را بشاید. و ناخوشی
~~معده را که از بلغم بود نیک است.
~~اصل السوس
~~بیخ شک2 خوانند به زبان یزدی. معتدل است میان گرمی و سردی و تری و
~~خشکی. و گویند که تر است در درجهآ اول.
~~خشونت سینه را و قصبهآ شش را و گلو را نافع بود، و تشنگی بنشاند، و چون
~~آب آن در چشم کشند ناخنه را بنشاند.
~~آصل القصب = بیخ نی
~~قوت جاذبه دارد یعنی به خود کشد چنان که مثلا بکوبند و در عضوی که
~~پیکان دارد در آنجا ضماد کنند به قوت جاذبه، آهن را بیرون آورد. و چون
~~خورد بسایند و در سر که بسرشند و در بند گاهها طلا کنند نیک بود. و چون با
~~ترمس3 طلا کند کلف ببرد.

PageV01P061

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0038.png)

~~اصل اللوف [= دیاقونیطن]1
# گرم و خشک است. و چون بیفشارند و آب آن در روغن گل و پیه افعی به
~~هم حل کنند و بزنند و در گوش زن حامله اندازند خلطهای بد دفع کند و راه
~~گذرهای اندرون بگشاید.
~~بیخ گندنای شامی است. گرم و خشک است و اندک رطوبت دارد، و منی
~~بیفزاید، و زنی که حیض او بسته باشد بخور کند گشاده گردد. و چون با عسل
~~بسرشند و دو مثقال بخورند ms024 خلطهای غلیظ دفع کند و بیرون اندازد از سینه و
~~شش. و در موضع زخم کژدم ضماد کنند درد ساکن شود. و در بند گاهها که
~~درد کند از جهت ماده بلغم، با نمک طلا کنند سود دارد.
~~آصل لسان الحمل
~~سرد و خشک است و قبضی قوی دارد، و خون که از پای دندانها آید باز
~~بندد، و چون بخایند و مضمضه کنند به آب آن نافع بود، و چون بخورند راه
~~سده و سپرز و جگر و گرده و مثانه گشاده کند.
~~اصلالعلیق
~~سرد و خشک است و قابض و لطیف کننده. درد دهن و جوشش آن و اسهال
~~خون را سود دارد، و سنگ گرده را ریزه و پاک کند.

PageV01P062

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0039.png)

~~اصل الفاوانیا [= وهوکهیانا، وهو عدالصلیب]1
~~و این گرم است در درجهآ اول و خشک کنندهآ قوی است و لطیف کننده.
~~چون به عسل آمیخته خورند حیض بسته بگشاید، و به صرع نافع باشد، و هم بر
~~مصروع بیاویزند منفعت دهد. و چون در شراب قابض بپزند بادها را که در
~~معده و رودهها می ریزد دفع کند.
~~اصل الکبر
# بیخ کبر باشد. گرم است و تیز و خشک و قطع [کننده] و تلطیف کننده است.
~~چون ضماد کنند خنازیر را تحلیل کند. و با سرکه در آماه سخت طلا کنند
~~بگدازد. و پوست کبر در دندان نهند که از سردی باشد و درد کند ساکن کند.
~~اصابع هرمس
# شکوفهآ سورنجان است. و خشک است به درجهآ سیم. [و قوت آن مانند قوت
~~سورنجان است]2.
~~آآصابع العذاری
~~مانند انگور سیاه است اما درازتر به شکل بلوط، و ماند انگشت پای است که
~~خضاب کرده باشند، از برای این، این نام یافت.
~~اصابع صفر

PageV01P063

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0040.png)

~~سخت است و اندک شیرینی دارد، و بعضی زرد باشد با اندک کبودی.
# گرم و خشک است به درجهآ دوم. فضلهها و خلطهای غلیظ بگدازد، و زهرها را
~~نافع ms025 بود، و دیوانگی را بغایت سود دارد1 [و قائم مقام او در دفع زهرها هزارجشان و
~~سعد است.
~~اصل النیلوفر الهندی
~~و این را «فل» گویند و در باب فا گفته آید.
~~اصل السوسن الآسما نجونی
# و این را «ایرسا» گویند و عن قریب گفته آید.
~~اصل السوسن الهندی
# این دار شیشعان است و در باب دال گفته آید.
~~اصل العرطنیثا
# و این آذربو است و ذکر او گفته آید.
~~اصل الیبروح
# بعضی گفتهاند او لفاح است، درباب لام گفته آید.
~~اصابع العیقات
# و این فلنجمشک است و در باب فا گفته آید.
~~اصل الجاوشیر
# گرم است به درجهآ دوم. در افعال نزدیک است به جاوشیر.

PageV01P064

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0041.png)

# این بیخ کبر است و گفته آید.
~~اصل الفلفل
# این را «فلفل مویه» گویند و در باب فا خواهد آمد.
~~اصل الخنثی
# و این اشراس است و گفته آید.
~~اصل المرجان
# سرد و خشک است. چشم را که اشک ریزد سود دارد و قوت چشم دهد. و
~~او را «بسد» گویند و در باب با گفته آید]1.
~~اصفر سلیم
# سلیم نام مردی است.2 خوردن آن سود دارد در مادهآ سودا و درد زهدان و
~~درد کودکان.
# صنعت آن: فلفل سفید و زنجبیل و نمک هندی و قسط تلخ - از هریکی شش
~~درم -افیون و فرفیون و جندبیدستر و زعفران و قرنفل و مصطکی و عاقرقرحا

PageV01P065

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0042.png)

~~- از هریکی پنج درم - سعد و هزارچشان و مر مکی و فاشرستین و زرنباد و
~~درونه و زراوند دراز - از هریکی دو درم - روغن بلسان و ماءالکافور -از
~~هریکی چهار درم - داروها را بکوبند و ببیزند و در ماءالکافور و روغن بلسان
~~حل کنند و در سه چندان عسل کف گرفته و گرم کرده بسرشند. بعد از شش
~~ماه مانند عدسی به آب مرزنگوش باز خورند نافع آید.
~~اطریه
# خمیر فطیر بغایت سرشته در میان آب و گوشت به هم بیزند. گرم و ms026 تر باشد و
~~چون هضم شود غذا بسیار دهد، و چون شکر و بادام و روغن یا مسکه در آن
~~اندازند درد سینه و سرفه را سود دارد اما در رودهها باد انگیزاند و دیر هضم
~~شود. فلفل سیاه و پودینه و سعتر در عقب آن بخورند یا فانیذ یا زنجبیل پرورده
~~دفع آن بکند.
~~آطماط
~~داروی هندی است مانند بوزیدان. گرم و تر است. در قوت شهوت بیفزاید.
~~آطموط
~~هم داروی هندی است. منفعت همان.
~~آطراطیقوس1
~~نباتی است معروف به «حالبی». از بهر آن حالبی گویند که شفای اورام حالب
~~دهد به ضماد. و مرکب است. قوت آن چون قوت گل. و در وی قوت دافعه
~~هست. و سرد کننده است و تحلیل کنده. و هیچ قبض ندارد و با سرد کنندگی

PageV01P066

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0043.png)

~~قوت تحلیل دارد. و منفعتش شفاء اورام حالب است چون با خود دارد خاصه
~~وقتی که طلا کنند.
~~[اطیرط
~~گرم است به سه درجه و تر است به درجهآ اول. بهق را سود دارد بغایت.
~~اطباء الکلبه
~~و این سپستان است، و مخاط نیز گویند و در باب سین ان شاالله بیاید]2.
~~اطریفل اکبر اعتمنتاه
~~یعنی داروی بزرگ. سودمند است بواسیر را، و آن علتی است که در مقعد
~~باشد. رنگ روی صافی دارد، و معده را گرم کند، و قوت شهوت زیادت کند
~~به خوردن.
~~صنعت آن: بگیرند هلیلهآ کابلی، و بلیله، و شیر آملهآ پاک کرده، و بلیلهآ سیاه، و
~~دارفلفل -از هریکی سه درم3 - زنجبیل و بوزیدان و بسباسه و شیطرهآ هندی و
~~اشقاقل و تودری سرخ و سپید و لسان العصافیر و [بزرالرمان البحری و
~~هوالمعروف به]2 حب قلقل [که معروف است به ناردانک بیابانی]5 و کنجد

PageV01P067

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0044.png)

~~پوست کنده، و شکر طبرزد، و خشخاش سپید [و بهمن ابیض و احمر]1- از
~~هریک یک درم - جمله را کوفته و بیخته درهم آمیزند و به روغن گاو چرب
~~کنند چنانچه ms027 غبار بنشاند، و به وزن دارو عسل گرم کرده و کف گرفته معجون
~~کنند و داروئی است که از دو ماه تا سه سال قوت دارد.
~~اطریفل اصغر
~~یعنی کو چک. در استرخاء معده و رطوبت و تری آن و بواسیر مقعد سود
~~دارد، و خاطر را صافی گرداند و تیز کند.
~~صنعت آن: بگیرند پوست هلیلهآ زرد و کابلی و پوست هلیلهآ سیاه و بلیله و
~~پوست آمله - از هریکی پنج درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به روغن
~~بادام قدری که غبار بنشاند چرب کنند، و به هفتاد و پنج درم عسل گرم کرده و
~~کف گرفته بسرشند. شربت سه درم باشد. و قوت او از دو ماه تا دو سال باشد.
~~آظفار الطیب
~~داروئی است به شکل ناخنها و خوشبوی. گفتهاند از اطراف صدف است. او
~~را در جزیرهای در دریای هندیابند آنجا که سنبل چینند. بعضی قلزمی است و
~~بعضی بابلی باشد. سیاه و کوچک باشد بهتر بود. و کوچک آنچه به سپیدی
~~گراید هم نیک بود و از یمن آورند.
# گرم و خشک است به درجهآ دوم. لطیف کننده است. و چون زنی که حیض
~~او بسته باشد بخورد بگشاید. و دود آن به صرع سودمند است. و خداوند

PageV01P068

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0045.png)

~~اختناق رحم را چون بوی دارند بیدار گردد(؟)1 و چون بخورند شکم در
~~حرکت آید به هر نوع که باشد.
~~اعین السراطین [الراطین]
~~این سنکسبویه است. ازاین سبب گویند که بدو ماننده است. و بدل او
~~قصب الذریره است.
~~اغالوجی
~~چوب هندی است یا عربی. خوشبوی است. قبض و تلخی اندک دارد و چون
~~با آب مضمضه کنند بوی دهن را خوش کند. درد پهلو و جگر را نافع بود. و
~~چون یک مثقال بخورند ضعف معده و لزوجت - یعنی دوسندگی - معده را
~~نیک باشد. و چون در آب حل کنند و باز خورند پیچش شکم را و ریش روده
~~را ms028 سود دارد که از حرارت باشد.
~~280a اغبر
~~داروئی است. چشم را سود دارد و جرب پلک چشم را و سبل و ریش چشم
~~را سود دارد.
~~صنعت آن: توتیای کرمانی پرورده، و شیح سوخته یعنی درمنهآ ترکی سوخته
~~[و این شیح را گوش ماهی خواند]2 مربا کرده - از هریکی ده درم -نبات - پنج
~~درم - بکوبند نرم و به حریر ببیزند و در چشم کشند.

PageV01P069

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0046.png)

# گرم و خشک است در آخر درجهآ دوم، و چون به بوی دارند گرههای دماغ
~~ببرد، و به طپیدن دل که از سردی باشد نافع بود. چون بخورند سدهها - یعنی
~~راه گذرهای اندام - بگشاید اما در دماغ گرم زیان دارد. اصلاح او بنفشه کند.
~~افربیون
~~فربیون است. در حرف فا انشاء الله بیاید.
~~31521in افسنتین
~~گیاهی است که مانند برگ صعتر است، و تلخی دارد، و تیزی دارد، و دو
~~سه نوع است: خراسانی، و رومی، و طرسوسی، و نبطی، و سوسی. و گفتهاند
~~نوعی است از شیح. و او به رنگ زرد است و خوشبوی. و گرم و خشک است
~~به درجهآ اول، و بعضی گفتهاند گرم است به درجهآ اول و خشک است به درجهآ
~~سیم. و خوبترینش رومی است و طرسوسی. معدهآ سرد را نافع است، و آماه
~~سخت را ضماد کردن سود دارد، و مسهل صفرا است، و رنگ و روی1 پاکیزه
~~گرداند، و بول بسته بگشاید، و اگر با عسل به کار دارند حیض بسته
~~بگشاید. شربت از او یک درم باشد تا چهار درم. در معدهآ گرم زیان دارد و سر
~~را خشک گرداند و دردسر آرد. انیسون اصلاح او است و بدلش جعده باشد یا
~~شیح ارمنی. و در قوت معده اسارون با یک وزن آن2 هلیله باشد.

PageV01P070

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0047.png)

~~4imu0 افتیمون
~~پوست و رنگ تخمش سرخ باشد و قوی تر از داروئی است که حاشا است،
~~و بعضی گویند نوعی از آن است. ms029 و نیکوتر از همه اقریطی باشد یا مقدسی، و
~~مقدسی بغایت سرخ و تیز بود.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم. مسهل صفرا باشد و سودا و بلغم. و در
~~صرع و تشنج امتلائی نافع است. و شربتی یک درم یا دو درم بود به روغن بادام
~~چرب کرده. و چون در میان مطبوخها خورند باید که بسیار بجوشانند که
~~قوتش ساقط گردد، و قی و غثیان و صفرا آورد، و در شش زیان دارد. و کتیرا
~~[و انیسون]1 اصلاح آن باشد.
~~[و گفته شده که بدل آن حاشا است]2.
~~آفریون
~~فرفیون باشد و در فا گفته آید.
~~افیلون
# این شیح جبلی باشد و در باب شین گفته آید.
~~u افیون
# عصارهآ خشخاش سیاه مصری است که عصارهآ خشخاش بستانند و در تغارها
~~کنند و در آفتاب نهند تا خشک شود و آن را «فیون مصری» گویند. و بهترین
~~آن است که نرم و رسیده و تلخ بود و بوی قوی دارد و زود خورد بتوان کرد،

PageV01P071

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0048.png)

~~و در آب گرم حل شود و چون در آفتاب نهند گداخته شود، و اگر به چراغ
~~دارند افروخته شود و چراغ را تاریک نکند. اما آنچه زرد باشد بوی اندک
~~دارد و آب را زردرنگ بگرداند. چون در آب حل کنند مغشوش باشد و غش
~~او به مامیثا و شیرخس بری 1یا به جدوهها کنند. و مغشوش به صمغ، براق و
~~صافی باشد.
~~و افیون سرد است به درجهآ چهارم و خشک است به درجهآ سیم، و گفتهاند
~~به درجهآ چهارم، و مخدر است یعنی اعضائی را که افیون طلا کنند باز جنبد و
~~دردهای سخت را چون طلا کنند ساکن گرداند. و اگر باز خورند قدری چون
~~عدس، هم ساکن گرداند. و تری ریشها را خشک گرداند، و در آماس گرم و
~~درد نقرس سود دارد طلا ساختن خاصه چون به زردهآ تخم مرغ نیم برشت
~~آمیخته ms030 باشند و بعد از آن در نقرس طلا کنند خواب آورد و احتلام نیز افتد. و
~~چون در روغن [گل]2 و زعفران حل کنند و در گوش نهند درد سخت را زایل
~~کند، و اگر به شیرزنان بسایند و در پشت چشم طلی کنند درد چشم زایل کند،
~~و شکم بسیار راند و سحج رودهها باز بندد. و دو درم از این قاتل است از
~~جهت سرد کنندگی، و یک درم از آن قوت هاضمه را به کلی باطل کند. و در
~~شش زیانکار است. و خوردن افیون سردی اطراف و خدر و سستی و خارش
~~آورد. و به بوی داشتن افیون، دوار آورد یعنی سرگشتن، و تاریکی چشم و
~~تنگی گلو و اندک نفس زدن عارض شود، و کندی زبان3 و چشم درگو

PageV01P072

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0049.png)

~~افتادن. و اصلاح مضرت او فلفل سیاه است و دارچینی و سکنجبین. و اگر بسیار
~~خورده باشد و مضرت عظیم دهد جندبیدستر و فرفیون مداوات آن کند، و بعد
~~از قی کردن، شراب کهنه خوردن. و قائم مقام افیون سه چندان وزن تخم بنگ
~~است و برابر آن تخم بزراللفاح.
~~افاعی نمذهٔ‌ه
~~نوعی از مار است. جالینوس می گوید اگر چند تا ریسمان سرخ که به رنگ
~~ارغوان کرده باشند در گردن مار افعی سخت بندند چنان که بمیرد، و بعد از آن
~~اگر یک ریسمان از آن در گردن کسی بندند که وی را آماسی در گلو باشد
~~منفعتی عجیب بازدید آید، و چون مار بشکافند و در آن موضع که گزیده باشد
~~نهند درد ساکن شود. و گوشت مار در علت خوره سود دارد.
~~افلنجه
~~حب است. گرم و خشک. خوب تر آن باشد که دانهآ آن به دانهآ خردل ماند
~~الا آن که سرختر باشد و چون به دست بفشاری بوی سیر دهد، و سبک باشد. و
~~او را از سفاله1آ هند آرند. معده و جگر سرد را قوت دهد. ms031
~~آفلونیاء رومی
# معجون معروف است. افلون2 رومی نام مردی است که این معجون ساخته
~~است. سودمند است در علت قولنج. چون یکبار بخورد نافع است. بستگی بول
~~و سنگ مثانه و درد سپرز و علت سبل و تشنج کند، و خلطی که اندازد خون

PageV01P073

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0050.png)

~~باشد، و درد احشای اندرون و سرفه و خناق و نزلههائی که مادهای در دماغ
~~آرد و درد دندان و خوره و درد جگر و اسهال شکم که مختلف رود این جمله
~~را سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند زعفران - پنج درم - تخم بنگ و فلفل سفید - از هریکی
~~بیست درم - افیون - ده درم - فطر اسالیون - چهار درم - تخم کرسب نبطی - سه
~~درم - سنبل الطیب - چهار درم - ساذج هندی و سلیخه [و عاقرقرحا و افربیون -
~~از هر کدام یک]1درم - درهم بکوبند و ببیزند و به روغن بلسان چرب کنند و
~~با عسل کف گرفته - سه برابر ادویه - معجون سازند و بعد از شش ماه استعمال
~~کنند. یک شربت مانند نخودی باشد. درد قولنج و درد گرده را به آب کرفس
~~حل کرده خورند و قوت این معجون از سه ماه تا سه سال بماند.
~~آفلونیاء فارسی
~~[داروی کرمانی است و فارسی. گرم است و لطیف]2. قولنج و سیلان رحم را
~~و بادهائی که در زهدان باشد، و فرزند انداختن، و سختی رحم را سود دارد، و
~~شکم راندن و قی کردن و بلغم را نیک بود اما در دماغ و قوت ذهن زیان دارد
~~و اصلاح بدن کند.
~~صنعت آن: بگیرند زعفران - پنج درم - تخم بنگ و فلفل سفید - از هریکی
~~بیست درم - افیون - ده درم - فطراسالیون - چهار درم - تخم کرفس - سه درم -
~~سنبل الطیب - چهار درم -سادهآ هندی و سلیخه و عاقرقرحا و فرفیون - از

PageV01P074

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0051.png)

~~هریکی دو درم -[و بعضی از اطبا اعتقاد دارند گل مختوم - بیست درم - مر-
~~دو درم - جند بیدستر - یک درم - زرنباد و درونه - از هریک نیم ms032 درم - لؤلؤ
~~سوراخ نشده و مشک - از هر کدام نیم مثقال - کافور - یک دانگ و نیم]
~~بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل کف گرفته بسرشند و بعد
~~از شش ماه استعمال کنند. یک شربت مانند نخودی. و چون قی بسیار کنند
~~یک درم به آب سرد حل کنند و باز خورند. و در اسهال و شکم راندن به آب
~~سماق خورند و هرچه دیرینهتر بهتر باشد و منفعت بیشتر شود. و مدت سه سال
~~قوت این معجون بماند.
~~افیوس
~~گویند افیوس الحدقی. مانندهآ حدقهآ چشم است. سرد است و خشک به درجهآ
~~اول.2 میوهآ آن قابض و گرم است. موی زهار را نگذارد که بروید در ابتدا
~~کود کان را، و در یرقان سودمند است.
~~إقراسیون
~~افراسیون نیز خوانند. دوای فارسی است. حفظ را نیک بود.
~~5ovan اقحوان
# بعضی سپید باشد و بعضی زرد، و سپید قویتر بود، و شاخههای باریک دارد
~~و شکوفهآ سپید. مانند مربوی تیز دارد و طعم تیز.

PageV01P075

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0052.png)

~~گرم و خشک است به درجهآ دوم. و بواسیر و خون بسته و سنگ گرده را
~~سود دارد. و یک شربت سه درم باشد. در معده و سپرز زیانکار است. اصلاح
~~آن به انیسون1 است. و اگر دوام به بوی دارند بی خوابی آورد.
~~اقلیمیاءالفضة 8liiyaع
~~پلیدی نقره است که بر سر سبیکه آید یا دودی است که بر سر بوته گرد
~~شود. و باید که چون در میان داروهای چشم به کار دارند بسوزانند و در کوزهآ
~~نوسفالین سر به گل محکم گرفته.
~~و بهترین اقلیمیا آن است که مانند مرداسنگ باشد. و معتدل است در گرمی و
~~سردی، خشک و سردتر از اقلیمیای زر باشد. و اگرچه خشک است جلادهنده
~~است به اعتدال. و در جرب و ریشهای تر که در اندام باشد و در میان
~~مرهمها سود دارد، و گوشت در جراحتها برویاند، و در میان ذرور2 ms033 که در
~~چشم کشند آمیزند.
~~اقلیمیاالذهب
~~پلیدی زر است که چون گدازند در سر سبیکه گرد شود، یا دودی که بر سر
~~بوته پهن گردد.3 و لطیف تر از اقلیمیای نقره است، و بباید سوزانیدن چنانک
~~احتراق اقلیمیای نقره کنند. و بهترین آن لاجورد رنگ باشد.
~~معتدل است در گرمی و سردی. [و خشک است در درجهآ سوم]4. و جراحتها

PageV01P076

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0053.png)

~~که در گو افتاده باشد پر گرداند و پاک کند و گوشت تازه برویاند، و ریشهای
~~دیرینه مندمل گرداند، و در ابتدای نزول آب در چشم کشند سود دارد، و
~~سپیده را جلا دهد و چشم را قوت دهد، و چون بشویند و خشک گردانند
~~ریشها را خشک کند. [و گفته شده بدل او مرداسنج سفید است]1.
~~a6al, os7, et, aff اقط
~~بینو2 باشد. و شیر چون ترش گردد بینو می کنند.
~~سرد و خشک است. بستگی شکم آورد خاصه چون بریان کنند اما دیرهضم
~~شود و در معده بد باشد، و گلنگبین از قفای آن باید خورد.
~~26a5iyaاقاقیا
~~عصارهآ قرظ3 است و قرظ4، [گیاهی است که عرب بدان پوست پیرایند].5 و
~~لذاع است. و چون بشویند گزندگی کمتر شود. و مرکب است از دو جوهر:
~~زمینی قابض، ولطیف لذاع. [و نیکوتر از همه خوشبوی سبز رسیدهآ سخت
~~جسم باشد و] شسته سرد است به درجهآ دوم و خشک کننده، و ناشسته سرد
~~است به درجهآ دوم و خشک کننده است. سودمند است در علتی که خون از
~~اندام روان شود به خوردن و استعمال کردن، و در ریشهای بن دندان و سحج

PageV01P077

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0054.png)

~~امعایعنی ریش رودهها، و شکم ببندد به خوردن و حقنه کردن و ضماد کردن،
~~و رحم که از جای خود بیرون آمده باشد باز به جای خود برد. و همچنین
~~سودمند است به درد ناخنها، و در بثرهها که به چشم بر آمده باشد و اعضائی
~~که سست و مسترخی شده ms034 باشد بجوشانند و آن آب در اعضا مالند نافع آید، و
~~در سوختگی اندام و آماه گرم نافع آید.
~~اقماع الرمان الهندی
~~این نار مشک است و در باب نون گفته آید.
~~اقماع الرمان
~~سرد است و خشک. و سردی او در سیم درجه است.
~~اکلیل الملک nol1-51 - للله
~~نباتی است1 که رنگ کاه دارد و شکل هلال. در وی درشتی و تخلخلی که
~~هست سخت کننده است. و بعضی سپید است و بعضی زرد. بهترین زردی باشد
~~که میل به سپیدی دارد و تخمش زرد باشد.
# گرم و خشک است به درجهآ اول، و گفتهاند معتدل است میان گرمی و
~~سردی، و در وی اندک قبض است و آماه سخت را تحلیل کند و نرم گرداند
~~خاصه در مفاصل و بندگاه[ها]، و خلطهای بد بگدازد چون به می پختج

PageV01P078

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0055.png)

~~باز خورند. قدر شربت یک درم باشد. و انثیین را زیان دارد. و اصلاح آن به
~~عسل کنند.
~~اکارع 5تقمله
~~پایچهها بود، و بهترین پایچهآ بزغاله بود، و دست نیکوتر از پای بود.
~~صنعت پختن آن چنان باشد که در گشنیز سوده و نمک و دارچینی و نخود
~~پوست کنده و روغن کنجد بپزند و کف بردارند، و چون پخته باشد پارهای
~~مشک در آن اندازند، و چون جوش بردارد د گرباره کف بردارند و آتش
~~می کنند تا تمام پخته گردد. بعد از آن یک کف برنج بر سر آن اندازند و
~~میپزند تا بغایت پخته شود. غذای معتدل باشد و خون صالح انگیزد اما غذای
~~ستوده باشد و سودمند بود سرفهای را که از گرمی باشد. طبیعت را نرم کند به
~~سبب لزوجت، و اصحاب قولنج را زیان دارد. سر که و زعفران اصلاح آن کند.
~~اکشوت1
~~داروئی است که در خارها و درختها پیچیده شود.2 هیچ برگ ندارد و
~~شکوفهآ کوچک و سپید دارد. و تلخ است، دهن به هم برآرد و به هم ms035 کشد3 که
~~عفص4 است. و بهترین آن بیابانی است. و آنچه در خار پیچیده باشد گرم است

PageV01P079

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0056.png)

~~در اول درجه و خشک در آخر درجه، و گفتهاند معتدل است، و بعضی گویند
~~سرد و خشک است در درجهآ آخر، و گفتهاند معتدل است.
~~خلطهای زیادت و لطیف بیرون کند، و معده را قوت دهد، و چون به سر که
~~باز خورند فواق را ساکن گرداند، و راه گذرهاء جگر را بگشاید. و آب
~~اکشوت در یرقان منفعت عظیم دهد، و چون زن آبستن بخورد فرزند بیندازد
~~- مرده و زنده - و حیض و بول براند، و در تبهای کهن و پیچش شکم نیک
~~بود، و در شش زیانکار است. آب کاسنی اصلاح آن کند.
~~اݣروفس
~~حور رومی است و در باب حا گفته آید.
~~اکسبرین1
~~از جملهآ ذرورات2 چشم است. سودمند است در بثرهها و التهاب چشم.
~~صنعت: بگیرند نشاسته و اقلیمیاء سیم و افیون و سرمه -از هریک دو درم -
~~شادنه شسته - سه درم3 - کنجد و جدوهآ تازی - هریک دو درم - اسپیداب ارزیز
~~-هشت درم - مروارید و بسد و مرقشیشا - از هریک یک درم - بکوبند و به
~~حریر ببیزند و در چشم کشند.
~~[اکسبرین سپید
~~چوبی است. داروی هندی است. فعل و خاصیت فاوانیا دارد. و گفتهاند

PageV01P080

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0057.png)

~~واطموط است. و گفتهاند بیذق است. و گفتهاند از میوهآ فاوانیا است. چون طلا
~~کنند بر آنجا که بخار از وی بر سر آید صرع را دفع کند.
~~اکسبرین سفید
~~فایده دهد ریش چشم را.
~~صنعت آن: بگیرند اسپیداب ارزیز -هشت درم - جدوهآ تازی و کتیرا و
~~اقلیمیاء نقره - از هریک هفت درم - کنجد و افیون - از هریکی یک درم -
~~مجموع را بسایند و به حریر ببیزند و در چشم کشند]1.
~~الیه
~~به پارسنی دنبه باشد. و بدتر آن روغن است.2 گرم و تر است. سودمند
~~بیماریهائی است که سخت شده باشد به ضماد کردن. غذای بد ms036 است و دیر
~~هضم شود. اصلاح آن به چیزهای گرم باشد مانند زنجبیل و فلفل و دارچینی و
~~آبکامه. و خوردن گوارشها بعد از آن نیک باشد.
~~ألنج3
# چوب هندی است. گرم و خشک است در درجهآ دوم. سودمند باشد در علت
~~شری.4 و بعضی گفتهاند عود هندی است.

PageV01P081

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0058.png)

~~بار درختی است [که به زبان طبری «ون» خوانند]1. نیکوتر آن بود که
~~بوی خوش کند و در طعم آن تیزی و تلخی باشد. گرم و تر است. در قوت
~~شهوت بیفزاید.
~~انقل
~~داروی بحری است به مانند تخم رطبه2. در بهار بروید و مانند کاسنی
~~دشتی باشد.
~~2n1aاملج ز
~~آمله گویند. بهترین آمله سیاه باشد. و هلیلهآ پرورده بهتر از آملهآ پرورده باشد.
~~سرد است به درجهآ دوم، و گفتهاند گرم و خشک است. و در خشکی او
~~خلاف نیست. و قابض است. موی را قوت دهد و سیاه کند، و معده و عصب را
~~قوت دهد، و دل را قوی گرداند، و اشتهاء طعام آورد، و بواسیر را سود دارد، و
~~گرمی ساکن کند. و یک شربت مفرد این آمله سه درم باشد. و در سپرز
~~زیانکار است. لبلاب و عسل اصلاح آن باشد.
~~o1m(un)o6a7y1an ام غیلان
~~درختی است در بادیه و «خور مصری» نیز خوانند. سرد و خشک است و
~~قابض. خون باز بندد و سیلان رحم را نیک است.

PageV01P082

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0059.png)

~~آمروسیا
~~درد معده را سود دارد، و قوت هضم کند، و بادهای معده و جگر و سپرز و
~~ضعف تن را نافع آید.
~~صنعت آن: تخم کزر بیابانی و زیرهآ کرمانی و سلیخه و عود بلسان و قردمانا و
~~قسط وفقاح الاذخر وتخم کرسب -از هر یکی یک درم - دارفلفل تلخ و
~~فلفل سپید - هریکی پنج درم - مر صافی - سه درم -حب الغار -ده عدد - وج و
~~زعفران و اسارون - هریکی ده درم - بکوبند و ببیزند و به عسل گرم کرده و ms037
~~کف گرفته معجون کنند. یک درم دارو را سه درم عسل و شربتی یک مثقال
~~باشد. و به آب گرم خشک کرده از جملهآ معاجین است که بعد از دو ماه
~~استعمال کنند و سه سال قوت دارد.
~~2nbabais انبرباریس
~~زرشک است1. و چنان پزند که سماق با پخته باشند. و نیکوتر آن باشد که تر
~~باشد. سرد و خشک است و در مزاجهاء گرم و سوزنده و جگرهاء گرم به مرغ
~~خانگی پخته یا برشته نافع آید. و در خشکی طبیعت زیان دارد. و حلوای شکر
~~نافع است در اصلاح او.
~~انجره (5)قز[- گزنه]2
# رنگ تخم انجره مانند تخم گندنا است الا آن که کوچکتر و باریک تر باشد،
~~و نیکوتر آن بود که به سیاهی گراید.

PageV01P083

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0060.png)

~~گرم است به درجهآ اول و خشک است به درجهآ سیم1. لطیف کننده است و
~~آماه سخت را نرم گرداند خاصه آماه پس گوش، و سودمند است در علت
~~سرطان ضماد کردن، و خاکستر آن با نمک در ریشها نافع است، و چون برگ
~~آن بکوبند و طلا کنند بر پیشانی، خون آمدن از بینی باز دارد.
~~و تخم انجره به قوت شهوت نیک باشد، و بلغم دو سیده را براند، شربتی
~~دودانگ تا یک درم باشد، و درد گرده و امعا را زیان دارد، و جدوهآ تازی و
~~کتیرا اصلاح آن باشد.
~~2isu1 انیسون
~~رازیانهآ رومی است،2 وشیرین و تیز است. گرم وخشک است به درجهآ سیم،
~~و اندک قبض دارد، و تحلیل بادها کند، و بول و حیض و عرق و شیر براند، و
~~شکم ببندد، و کسی را که از سردی درد سر دارد انیسون بر آتش نهند بوی آن
~~به دماغ او رسد درد ساکن شود، و در سبل مزمن و بستگی راه گذرهای جگر
~~سود دارد، و مضرت زهرها باز دارد. و گفتهاند در رودهها زیان دارد. و رازیانه
~~دفع مضرت آن کند.
~~31adan انجدان ms038
~~برگی است، بعضی سفید و بعضی سیاه، و آنچه سیاه بود قوی تر بود، و سیاه
~~نشاید که خورند، و بیخ آن به طعم اشترغاز نزدیک است. گرم و خشک است
~~به درجهآ سیم3، و سودمند است زهرها و داروهای کشنده را، و چون بر خنازیر

PageV01P084

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0061.png)

~~ضماد سازند به روغن زیت و موم، بگدازاند و اثرهای ریش و دنبل ببرد. و
~~چون با روغن زیت ضماد کنند مدد قوت هاضمه بدهد اگرچه در نفس خود
~~دیر هضم شود، و اشتها را مدد دهد، و عرق النسا را سود دارد خاصه چون با
~~روغن سوسن آمیخته باشند، و مثانه را زیان دارد، و بوی تن را ناخوش کند.
~~[گفته شده بدل او زوفرا است. و گفته شده بدل او بزرالکزر است]2.
~~[انجدان رومی
~~این را سیسالیوس گویند و او کاشم رومی است]2
~~autuubiya انطوبیا
# کاسنی شامی است.4 سرد و تر است به درجهآ اول. جگرهای گرم را سود دارد.
~~20ab انب]
~~این بادنجان است و در باب با گفته آید]5.
~~azut انزروت
# نام کنجده است. جذوهای است. بعضی سرخ باشد و بعضی سپید باشد که با
~~زردی گراید و به سر انگشت زود خورد شود. [و اندک تلخی دارد. در
~~کوههای فارس ولردگان میباشد]6.

PageV01P085

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0062.png)

# گرم است به درجهآ اول و خشک به درجهآ دوم. و قومی گفتهاند تر است به
~~درجهآ دوم. و گفتهاند گرم است بغایت. ریشها را سود دارد و گوشت برویاند و
~~اندمال کند، و تحلیل بادها کند، و چون ضماد کنند به آماسها نافع آید، و درد
~~چشم و برهم چسبیدن پلک چشم را سود دارد، و ریش گوشها را سود دارد، و
~~مسهل صفرا و بلغم است. شربتی یک درم باشد. و رودهها را زیان دارد، و
~~اصلاح به جدوهآ تازی کنند.
~~2121111e51 انار مشک
# گرم است به درجهآ اول و خشک به درجهآ دوم.
~~انجوج ز1از211
# عود است و ms039 در باب عین گفته شود.
~~آنکی2
# سرب سیاه است. سرد و تر است.
~~fl1a انفحه
# پنیرمایه است. انواع آن بسیار است. و نیکوتر پنیرمایه آن باشد که خشک بود
~~و رطوبت شیر زایل گرداند.
# گرم و خشک است. لطیف کنده و تحلیل کننده است و شیر که در معده
~~سخت شده باشد تحلیل کند. و چون زنان بعد از پاکی اسعمال کند بار گیرند.

PageV01P086

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0063.png)

~~[وفایده برای صرع دارد]1. در علت اختناقالرحم نیک بود. و در دفع زهرها و
~~داروهای مضر و زیانکار چون شوکران و غیر آن نافع است. و در معده زیان
~~دارد. اصلاح او به عسل بود.
~~[اینآفحة الآرتب
~~پنیرمایهآ خرگوش است. چون با سر که بخورند سود دارد صرع را. و خون فسرده
~~را تحلیل کند. و شیری را که در معده فسرده باشد تحلیل کند. و نیم مثقال از وی
~~هر که بخورد گزندگی هوام را نافع آید و به خون برداشتن را، و به قی خون
~~بر آوردن سود دارد. و چون زنی که از حیض پاک باشد بخورد بار گیرد رحم را و
~~استعداد آن کند که [آبستنی] حاصل شود. [و اگر به قدر باقلایی با شراب صرف
~~خورده شود در تنگی نفس نفع دارد. و اگر کود کان از آن بیاشامند سود دارد از
~~فزع. و اگر با ختمی و زیتون بر بدن بمالند پیکان تیر را خارج می کند]2.
~~إنفحة الفرس
~~پنیرمایهآ اسب است که اسهال کهن را سود دارد، و ریش شش را و ریش
~~روده را سود دارد.
~~انفحة الجدی والخشف والعجل وفرخ الجاموس [والابل]3
~~پنیرمایهآ بزغاله و شتربچه و بچهآ گاو و بچهآ شتر اعرابی مجموع و جداگانه
~~فایده کند کسی را که شوکران خورده باشد، و کسی را که خمیر خورده باشد4

PageV01P087

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0064.png)

~~سرد و خشک است.
~~211a5ales آناغلس
~~این دارو را آذان الفار گویند و درباب الف ذکر رفته است]3
~~ho6darn انوش ms040 دارو
~~معجون هندی است. دل و معده و تمامی اندامها را قوت دهد، و رنگ روی
~~را صافی کند، و بوی دهن و بوی عرق خوش کند، و در جگر منفعت بسیار
~~دهد، و پیش از طعام و بعد از طعام شاید خورد هیچ مضرت ندارد.
# صنعت آن: گل سرخ - شش درم - سعدمکی - پنج درم - قرنفل و مصطکی و
~~سنبل الطیب و اسارون - از هریکی سه درم - قرفه و زرنباد و زعفران و بسباسه و
~~قاقله و هیل و جوزبویا - از هریکی دو درم - بکوبند و درهم آمیزند و نیمن1(4)
~~آملهآ پاک و تازه در پنج من آب بجوشانند تا ثلئی بماند و بعد از آن صافی کنند و
~~در دیگ کنند، و یک من فانیذ سجزی در آن ریزند و به کفچه با پارهای چوب
~~بید بجنبانند تا آمیخته گردد و در انائی2 کند. شربت یک مثقال یا دو مثقال.
~~2n8adiya انقردیا
~~بلادر است و در باب با یاد کرده آید.

PageV01P088

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0065.png)

~~آنیس الملوک
~~در ناخوشی بوی دهان و آماس گلو و فرود آمدن ملازه و درد دهان که قلاع
~~خوانند و بثرهها سودمند است.
~~صنعت آن: نشاسته پنج درم - طباشیر و مازو و سماق - از هر کدام دو درم -
~~تخم گل سرخ -سه درم - زعفران و قاقله - از هریکی یک درم - نبات و تخم
~~پرپهن1 و عدس پوست کنده - از هریکی چهار درم - کافور - دودانگ - بکوبند
~~و ببیزند و درهم آمیزند و در حلق دمند.
~~058n انسان = مردم
~~[منفعت بسیار دارد الا هروقت که پرورده باشد و آب دهن در گوش چکاند
~~همهآ کریهای گوش ببرد(؟)
~~و اگر نماز شام که افطار خواهد کند آب دهن در دهن مار اندازد مار بمیرد].2
~~و گویند که اگر استخوان آدمی را بسوزانند به صرع نافع آید.
~~و اگر سرگین آدمی در برص مالند نافع آید.
~~و موی او سوخته به روغن گل بگدازند و در دندان مالند ساکن ms041 شود.
~~و اگر کمیز کودک در چیزی مسین کرده باشد و در کلف مالند پاک شود.
~~اوز، اوز
~~مرغ آبی است. و گوشت جملهآ مرغان آبی غلیظ باشد، و بهترین گوشت
~~مخالیف باشد یعنی به دو سه رنگ. و چون خواهند پخت به اندک روغن زیت
~~چرب کنند تا بوی ناخوش نکند.

PageV01P089

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0066.png)

~~گرم و تر است. لاکری1 را فربه گرداند و اندرون پر کند اما در وی فضلههای
~~غلیظ باشد. و اگر پیش از آن که مرغ را بکشند بورهآ خورد سوده در دهن او
~~دمند و بعد از آن بکشند بهتر باشد.
~~آوراق الذهب
~~ورق زر. خشک است و لطیف. اکال است یعنی خورنده بغیر آن که بگزد.
~~nali اومالی
~~روغنی است ثخین غلیظ که غلیظتر از عسل باشد و از ساق درخت بیرون
~~می آید2. گرم و تر است. و گرمی زیادت از تری دارد. و سودمند است در طلا
~~کردن آن در گرهها و ریشها و درد بند گاهها، و در درد چشم سرمه کردن.
~~تاریکی چشم را زایل کند. و اگر بیست درم از این روغن در نیم من آب بیزند
~~و بخورند خلطهای خام و بد از اندرون بیرون کند، و نشاید خسبید تا وقت که
~~فعل تمام کند اما کاهلی وخواب به افراط آورد.
~~[اوسبید
~~نوعی است از نیلوفر هندی. و او گرم و خشک است.
~~اونطولیون
~~گیاهی است مانند کدو. نافع ترین چیزی است جراحات را، به هم پیوندد و
~~گوشت برویاند]4.

PageV01P090

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0067.png)

~~هلیله چهار نوع است. آنچه خام باشد زرد بود، و آنچه سیاه باشد رسیده بود،
~~و آنچه بزرگ و فربه بود هلیلهآ کابلی بود، و هلیلهآ چینی سبک و نیک باشد. و
~~بهترین هلیلهها هلیلهآ زرد رسیده باشد و بغایت فربه و سرد است در درجهآ اول و
~~خشک به درجهآ دوم. و گرمتر از هلیلهآ سیاه باشد و سودمند به چشمهای ضعیف
~~و اشک ms042 ریختن، چون بسایند و همچون سرمه در چشم کشند نافع آید، و
~~خوردن آن خفقان را نافع آید و مسهل صفرا است، و بلغم اندک براند. یک
~~شربت پنج درم باشد در میان مطبوخها، و چون مفرد خورند دو درم. و در
~~رودهها زیانکار است. آب عناب اصلاح آن کند.
~~[اهلیلج اسود
~~هلیلهآ سیاه است. در افعال همچو هلیلهآ کابلی است الا هلیلهآ سیاه ضعیف تر از
~~کابلی است. و بهترین آن هندی است، و چینی نیز که سر او همچون منقار باشد
~~و نیکو بود. و او سرد و خشک است و گفتهاند گرم است. و او رنگ روی
~~صافی کند، وعلت جذام را و درد سپرز را نیک سود دارد و طبع ببندد برشته،
~~و غیربرشته مسهل سودا است و بواسیر را سود دارد. مقدار شربت از او پنج درم
~~است تا ده درم وقتی که حل کنند در آب. و از آن سه درم یا پنج درم چون
~~خشک به کار دارند چون در چشم کشند بینائی را قوت دهد لیکن جگر را
~~زیان دارد. اصلاح او به عسل است.
~~اهلیلج کابلی
~~اجوده السمین یعنی بهترین آن است که فربه باشد و چون در آب اندازند با

PageV01P091

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0068.png)

~~بن افتد و میل به سرخی یا به زردی گراید. اندک میل به سردی و خشکی دارد
~~و در وی اندک حرارت است، و گفتهاند معتدل است. حواس را قوت دهد، و
~~حفظ را نیک بود، و عقل بیفزاید، و دردسر و تبهای کهن را سود دارد، و
~~استسقا را نافع بود، و شکم در بند آرد برشته، و غیربرشته بلغم و سودا براند، و
~~قولنج را نافع آید. و شربتی از او در آب حل کرده پنج درم است یا ده درم، و
~~در آب حل نکرده از دو درم تا پنج درم. صفرا براند به خاصیتی که در او
~~هست، و آماس را زیان دارد. ms043 و اصلاح او به عسل است]1.
~~اهلیلج مربی = هلیلهآ پرورده
~~قوت معده دهد، و طعام هضم کند، و بستگی راه جگر را که از جهت بلغم
~~باشد نافع آید، و سستی معده را و بواسیر را نیک بود.
~~صنعت آن: هلیلهآ کابلی صد عدد در خنبرهای2 کنند که رنگین باشد و چندان
~~آب در سر آن کنند که هلیله ناپدید شود و در سرش باز افتد، و قدر پنجاه درم
~~خاکستر چوب انگور در آن ریزند و ده روز بگذارند، و هر سه روز آب و
~~خاکستر بیرون کنند و آب و خاکستر دیگر در سر آن میریزند تا ده روز تمام
~~بگذرد. بعد از آن از خنبره بردارند و پاک بشویند و در پاتیله کنند و آب چندان
~~بر سر آن بکنند که هلیله ناپدید شود و میجوشانند و یک کف جو پوست کنده
~~باز کنند و در آن جا کنند و میپزند تا آن وقت که جو پخته گردد. پس از پاتیله
~~بیرون آورند و پوستکی تنک [که] دارد پاک کنند و در هر هلیلهای ده سوراخ
~~به جوال دوز در آن کند و در برنیهای3 [چینی یا سبز]4 کنند که ناپدید شود و

PageV01P092

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0069.png)

~~بیست روز بگذارند. و گاهگاه هلیله در میان عسل به کنجد میجنبانند و عسل
~~جوشاینده پارهای زیادت می کنند تا چندان که هیچ آب نماند و عسل اول همه به
~~خود کشد. و اگر شیرهآ نبات و شکر بر سر آن کنند اولی تر. و اگر خواهند که
~~دوای گرم در آن اندازند به مانند زنجبیل و قرنفل و فلفل سیاه و هیل و جوزبویا
~~و دارچینی - از هریکی بیست درم - شاید.
~~ایرسا 1154ذ
~~بیخ سوسن آسمانگون است1. و سوسن سه نوع است: سپید، و آسمانگون، و
~~زرد. معنی ایرسا «قوس و قزح» است، یعنی از دو سه رنگ است. و بهترین همه
~~سوسن هندی است که خوشبوی و عطسه آورنده ms044 باشد. گرم و خشک است به
~~درجهآ اول و گفتهاند در درجه سیم2. و لطیف کنند و نربنده(؟) و راه گشاینده
~~است2، و گوشت و استخوان برویاند، و کلف و نمش را نیکو باشد به طلا
~~کردن، خلطهای غلیظ از سینه وشش پاک کند، و حیض و بول براند، و زخم
~~مار را سود دارد، و در موضع زخم، طلا کردن سود دارد. و شربت آن یک
~~درم باشد، چون آب آن برگیرند و در خنازیر ضماد کنند سود دارد، و حقنه
~~کردن بدان، دردپای را نیک بود، و دردسر زایل کند، و پیچیدن شکم و بوی
~~بینی را سود دارد، و در شش زیان دارد. اصلاح او به عسل است.

PageV01P093

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0070.png)

~~ایارج روفس زع272
~~ایارج نام مسهل است که اصلاح به فایده و صلاح کند و معنی آن است که
~~داروی الهی است. و ایاره سلیم تر از حبها است. و اول ایارهای که اصلاح
~~اسهال می کرد ایارهآ روفس بود. اخلاط غلیظ بلغمی و سوداوی براند و در علت
~~داء التعلب نیک بود.
~~صنعت آن: بگیرند تخم حنظل - بیست درم -صبر اسقوطری - پنج درم -
~~سکبینه و جاوشیر -از هریکی شش درم - خولنجان - ده درم - کماذریوس
~~- بیست درم - فطراسالیون و زراوند گرد و فلفل سپید و سلیخه و دارچینی و
~~زعفران و زنجبیل و جعده و مر صافی - از هریکی دو درم - آنچه داروهای
~~کوفتنی باشد بکوبند و ببیزند و آنچه جدوهها باشد در مثلث آغارند و حل کنند
~~و سه چندان عسل کف گرفته معجون سازند شربتی دو مثقال تا چهار مثقال. و
~~در آبی که افتیمون و شاهتره و پوست هلیله و غاریقون و اسطوخودوس و
~~کمافیطوس و بسفایج و گاوزبان در آن جوشانیده باشند از آن آب قدر پنجاه

PageV01P094

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0071.png)

~~درم سوده و نیم درم نمک نفطی در آن حل کرده در آن اندازند و باز خورند.
~~و این داروئی است که ms045 از شش ماه تا چهار سال قوت آن بماند.
~~ایارج هوفقراطیس
~~یعنی ایارهآ بقراط. سودمند است در رطوبت معده و درد سر که از بخار معده
~~باشد واز دهان1.
~~صنعت آن: جنطیانا و سنبل الطیب و زراوند گرد و دارچینی و سلیخه - از
~~هریکی یک درم - فطراسالیون و کماذریوس و اسطوخودوس و کنه - یعنی
~~مصطکی - و فلفلمون - از هریکی یک درم و نیم - صبر -هیجده درم و نیم -
~~شحم حنظل - شش درم بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل
~~گرم کرده معجون کنند و بعد از شش ماه به کار دارند. مقدار شربت از دو
~~مثقال تا چهار مثقال باشد.
~~ایارج جالینوس
~~و این لطیفتر و بهتر عمل کننده است از ایارج لوغاذیا. سودمند است در
~~درشتی اندام - که آن را «افلاج» گویند - و لقوه و استرخا و سستی مثانه و آن که
~~بی اختیار بول آید و تشنج، و خلطهای دوسنده و مختلف را پاک کند.
# صنعت آن: شحم حنظل و غاریقون و پیاز عنصل بریان کرده و اشترک و
~~سقمونیا و خربق سیاه و هوفاریقون و افربیون - از هریکی شانزده درم - بسفایج
~~فستقی و افتیمون و مقل ازرق و سلیخه و کماذریوس و فراسیون - از هریکی نه

PageV01P095

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0072.png)

~~درم - مر صافی و سکبینه و زراوند دراز و فلفل سفید و سیاه و دارفلفل و
~~دارچینی و جاوشیر و فطراسالیون - از هریکی چهار درم - و بعضی نسخهها
~~صبر و زعفران - از هریکی چهار درم - اضافت آن کردهاند. داروها را بکوبند و
~~ببیزند و جدوهها در مثلث آغارند و در سه چندان عسل گرم کرده و کف
~~گرفته معجون سازند. شربتی از دو مثقال تا چهار مثقال باشد. و در آبی حل
~~کنند که پوست هلیلهآ کابلی و افتیمون و مویز و نیم درم نمک نفطی جوشانیده
~~باشند بازخورد. و این داروئی است که قوت او از شش ماه تا چهار سال بماند.
~~ایارج ms046 آر کاغانیس
~~سودمند است در بیماریهای کهنه، و تنگی نفس، و سر گردیدن، و خلطهای
~~سودا که در اندورن هیجان کنند، و گرفتگی آواز که از رطوبت باشد، و
~~دیو گلو1، و تشنج که از امتلا باشد، و قولنج، و درد بندگاه[ها]، و ریشهای بد
~~که از خلطهای فاسد باشد، و گری [= جرب]، و گزیدن سگ دیوانه، و درد
~~شکم و رحم، و درد گرده همه را سود دارد.
~~صنعت آن: شحم حنظل - دووقیه - فراسیون و اسطوخودوس و خربق سیاه و
~~محموده و فلفل سیاه و دارفلفل - از هریکی چهار وقیه - عنصل مثوی [= بریان
~~کرده] و فربیون و صبر و جنطیانا و جاوشیر- از هریکی یک وقیه - دارچینی و
~~جعده و سکبینه و مرصافی و سنبلالطیب و اذخر و پودنهآ کوهی و زراوند گرد
~~- از هریکی دو درم - بکوبند آنچه توان کوفت و آنچه حل کردنی باشد حل

PageV01P096

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0073.png)

~~کنند و درهم آمیزند و جدوهها در شراب آغارند و با سه چندان عسل گرم
~~کردهآ کف گرفته معجون سازند و بعد از شش ماه به کار دارند. شربتی چهار
~~مثقال باشد. و چهار سال قوت دارد. و هلیلهآ کابلی و افتیموان و مویز و غاریقون
~~و نمک بپزند و ایاره را بدان حل کنند و باز خورند.
~~ایارج لوغاذیا
~~ایارهای مبارک است و بسیار منفعت. تن را پاک گرداند، و اسهال کبدی و
~~دشخواری خلطهای مختلف را که در عمق بدن باشد، و آنچه دوسنده و
~~پوسیده و سوخته باشد براند، و سکته و فالج و لقوه و تشنج وصرع و جذام و
~~داءالفیل وبرص و بهق و ریش خشک که در سر باشد، و درد نیم سر، و
~~سرگردیدن، و وسواس، و علت شهوت کلبی1، و تغیر عقل، و تنگی سینه، و
~~درد کلیه و مثانه، و درد نقرس، و دردبند گاهها، و رعشه، و داءالثعلب، و
~~داءالحیه، و ریشهای دیرینه، و حیض براند و همه را سود ms047 دارد.
~~صنعت آن: شحم حنظل - پنج درم - عنصل بریان کرده و غاریقون و محموده
~~و خربق سیاه و اشترک و اسقوردیون - و آن سیر بیابانی است - از هریکی دو
~~درم ونیم - افتیمون و کماذریوس و مقل ازرق و صبر - از هریکی سه درم -
~~حاشا و ساذج هندی و هوفاریقون و فراسیون و جعده و سلیخه و فلفل سپید و
~~فلفل سیاه و دارفلفل و زعفران و دارچینی و جاوشیر و بسفایج و سکبینه و
~~جندبیدستر و مر صافی و فطراسالیون و زراوند دراز و عصارهآ افسنطین و فربیون
~~و سنبل الطیب و حماما و زنجبیل و جنطیانا و اسطوخودوس - از هریکی دو درم
~~- بکوبند و بیزند و آنچه جدوهها است در مثلث آغارند و در سه چندان عسل

PageV01P097

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0074.png)

~~گرم کرده و کف گرفته معجون سازند. شربتی چهار مثقال باشد. افتیمون و
~~بسفایج و زوفا و نمک نفطی اندک بجوشانند و فرو پالایند. و چهار مثقال از
~~این ایاره در این مطبوخ حل کنند و باز خورند و بعد از شش ماه به کار
~~میدارند. قوتش چهار سال بماند.
~~ایارج فیقرا
# یعنی ایارهآ تلخ. سودمند است در بیماریهای سر، و رطوبت و تری معده،
~~و دردبندگاهها، و قولنج، و قی، و فالج، و لقوه، واسترخا، و سستی، و
~~گرانی زبان.
~~صنعت آن: بگیرند مصطکی و سنبل الطیب و سلیخه و زعفران و اسارون و
~~حب البلسان و دارچینی - از هریک پنج درم - [صبر اسقوطری مثل جمیع
~~ادویه1، بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند. شربتی دو درم باشد. و از جملهآ
~~داروهائی است که از شش ماه تا چهار سال قوت دارد. و قومی این ایاره را در
~~عسل خام بشرند].

PageV01P098

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0075.png)

~~بعضی «بقول» خوانند وبعضی «جرجر». دو نوع است: نبطی، و مصری. نبطی
~~قبض بسیار دارد و خلط و فضله انگیزد، و اگر نه چنان بودی که دیرهضم
~~شدی و بادانگیختی هیچ طعام از این بیشتر ms048 غذا ندادی، و خون قوی و غلیظ
~~انگیزد. و بهترین باقلی آن بود که بزرگ و فربه بود و بدترین باقلیها، باقلی تر
~~باشد. و نزدیک به اعتدال است. و گویند سرد است و غذا و رطوبت بد دارد
~~خاصه باقلی تر.
~~کلف را پاک گرداند، و تندرستی را نگاه دارد، و چون پوست آن را باز
~~کرده به دو نیمه گردانند و در بینی نهند1 خون باز دارد.
~~و از خواص او یکی آن است که چون در مرغ خانگی آویزند تخم ننهد، و
~~چون در زهار کودک طلا کنند موی بر نیارد، و بهق را جلا دهد، و درد سینه و
~~سرفه و خلطی را که از گلو آید نافع بود، و چون در پستان که آماه کرده باشد
~~و آماه دیگر که گرم باشد ضماد کنتد سود دارد، و چون در چشم ضماد کنند

PageV01P099

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0076.png)

~~اتساع و فراخ شدن حدقه را سود دارد. و چون نرم بکوبند و به روغن بادام و
~~شکر بپزند و نیم گرم باز خورند سرفه و خشکی سینه را و گلو را نافع بود. و
~~باقلی چون بخورند خوابها را تیره کند و باد انگیزد و خواب بد بیند. و چون با
~~پوست بپزند و بخورند بادش زیادت باشد و گرانی سر آورد. و چون با نمک و
~~آویشن و زیره1 و دارچینی و پودینه و فلفل بخورند و بعد از آن زنجبیل پرورده
~~و بعضی از گوارشهای گرم در عقب آن خورند دفع مضرت آن بکند2.
~~1adeni بادنج
~~نارجیل است و در باب نون گفته آید.
~~adruبادروج ز
~~روغنش مانند روغن مرزنگوش باشد. قوت متضاد دارد: چنان که جرمش
~~بستگی کند و آبش مسهل است. نیکوتر آن باشد که پاک و خوشبو بود.
# گرم است به درجهآ دوم و خشک است به اول درجهآ اول. و قومی گفتهاند
~~سرد و تر است. تحلیل کننده است و اگر کسی خورد ms049 و خلطی بد در اندرون
~~دارد براند و اگر ندارد قبض کند.
# عصارهآ آن با کافور و سر که فتیله ساخته به آن تر کنند و در بینی نهند خون
~~باز بندد، و چون عصارهآ آن در چشم کشند روشنائی چشم دهد، مقوی دل
~~است، و شیر بیفزاید، و در زخم کژدم و زنبور نهند نیک شود.
# و صاحب کامل گوید که در خوردن او هیچ منفعت نیست. ندیدم الا استعمال

PageV01P100

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0077.png)

~~به ضماد کردن، و تحلیل کننده است. و خلط سوداوی برانگیزد، و تاریکی
~~چشم آورد، پرپهن1 اصلاح آن باشد.
~~ba2ad, bi22d بارزد = بیرزد
~~جدوهای است و «قنه» خوانند. سه نوع است: بیابانی، و دریائی، و کوهی. و
~~بهترین همه عسلی قوام باشد صافی رنگ قوی بوی.
~~گرم است به درجهآ سیم و خشک است به درجهآ دوم. و بعضی گفتهاند نرم
~~است. نافع است عرق النسا را، و نقرس و جرب پلک را، شربتی دو درم باشد. و
~~زیانکار است در شش. اشترک اصلاح او کند.
~~badranbuya(-e) بادرنبویه
~~بادرنجبویه است2. نیکوتر آن باشد که تازه بود.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ اول. و گفتهاند معتدل
~~است در گرمی و خشکی، و سودمند است در جملهآ علتهای بلغمی و سوداوی.
~~بوی دهن را خوش کند، و سدهآ دماغ و جرب و قوت دل و جگر را سود دارد،
~~و نشاط آورد، و خفقان را ببرد، و مدد هضم بدهد، و فواق یعنی اشکذه را سود
~~دارد، و ذهن و خاطر را صافی کند، یک شربت آن بیست درم باشد، و در
~~مقعد زیانکار است، و جدوهآ تازی اصلاح آن کند، [و در تفریح مثل وزن او
~~ابریشم، و ثلث وزن او پوست ترنج سبز یا فرنجمشک یا نعناع است]2.

PageV01P101

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0078.png)

~~5ade(a)nian بادنجان
~~بادنجان را «انب» خوانند1. و نیکوترین آن باشد که میانش شیرین طعم باشد و
~~کهنه نباشد و ms050 تازه بهتر باشد. زیانکاری زود ظاهر نشود که غذای با قوت است.
# گرم و خشک است به درجهآ دوم [و در او غلظت است]2 و تلخ بیخلاف،
~~گرم و خشک است. و آنچه تازه باشد حرارت کمتر دارد. زنه اطلاق بستگی
~~کند به او3، چون به روغن بپزند اطلاق کند و چون به سماق بپزند احتباس و
~~بستگی آورد. و در تهیگاه و معده درد بادید کند و عتیق آن دهان را زیان دارد
~~و سودا انگیزد، و بواسیر آورد، و رنگ روی سیاه کند، و راه گذرها بسته دارد.
~~و باید که پیش از پختن در آب نمک آغارند و بعد از آن به چربش بسیار و
~~سرکه و کروپا4 بپزند.
~~abua(-e) 5بابونه
# دو نوع است: یکی گل زرد، و یکی گلی بزرگ دارد، و نیکوتر آن باشد که
~~زرد و رسیده و تازه و خوشبوی بود که با سپیدی گراید.
# گرم و خشک است به درجهآ اول، و گویند گرم است به درجهآ دوم، و گویند

PageV01P102

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0079.png)

~~قوت او نزدیک قوت گل [سرخ] است1. گشاینده و لطیف کننده و محلل
~~است بی آن که چیزی به خود کشد. و دردسر را که از سردی باشد نیک است.
~~و چون بیزند و آن کس که سنگ گرده دارد در میان آن نشیند سنگ پاره
~~شود. و کمیز براند و حیض بگشاید، و فرزند که در شکم مادر باشد اخراج
~~کند، و به آماهی جگر چون ضماد کنند سود دارد، و به گلو زیان دارد. و عسل
~~اصلاح آن کند و اگر نیابند قیسوم که برنجاسف است بدل آن باشد.
~~bdarard 2بادآورد
~~خار سفیدی است که ماند خسک است3 الا آن که سپیدتر است و خار دراز
~~دارد و برگش مانند حماما است الا آن که باریکتر است. و ساقش دو ذراع
~~است. و دانهآ آن بغایت گردتر از قرطم است. و نیکوتر آن است که برگ
~~رسیده4 ms051 و تازه دارد.
# گرم و خشک است به درجهآ اول، و گویند سرد است. و بیخ آن سرد و
~~خشک کننده است و مسهل و بلغم دوسنده است و قوت بلغم را تحلیل کند و
~~گشایندگی دارد. در آماه سرد و تشنج و تب که از مادهآ بلغم بود، و ضعف
~~معده، [و کرم و کرم روده]9، و درد دندان، و زخم هوام و کژدم سود دارد.

PageV01P103

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0080.png)

~~شربت آن یک درم و نیم باشد. و در شش زیان دارد. افسنتین اصلاح آن کند.
~~و شاهتره قائم مقام باد آورد است در تب بلغمی.
~~بان1 5211
~~دانهآ آن بزرگتر از نخود است و مغزش چرب است و اندک تلخی دارد
~~آمیخته به قبض. و نیکوتر آن است که بزرگ و رسیده و خوشبوی بود.
~~گرم وخشک است به درجهآ دوم، و گویند گرم و تر است.
~~پوستش قابض و جلادهنده است و گوک2 را از بیخ بردارد، و کلف و بهق
~~ببرد، و آماه سخت را چون در میان مرهم به کار دارند نرم گرداند، و گر3 را و
~~عصب را سود دارد، و خون بینی بسته کند و به آن قبض دهد، و راه گذرهای
~~جگر بگشاید، و به سپرز نیک باشد، و یک مثقال از آن بلغم را نرم کند، و
~~معده را زحمت دهد، و ناخوشی آورد.
~~رازیانه اصلاح آن کند، و روناس برابر آن، و سلیخه نیمهآ آن، و بسباسه ده
~~یکی آن بدل آن باشد.
~~asliyun باسلیقون
~~سودمند است در خارش چشم، و تاریکی، و سبل، و جرب کهنه بی گرمی.
~~صنعت آن: بگیرند کف دریا و اقلیمیاء سیم - از هریکی ده درم - مس سوخته
~~- پانزده درم - نمک هندی و قرنفل و اشنه - از هریکی یک درم - نمک اندرانی

PageV01P104

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0081.png)

~~و سادهآ هندی و اسفیداب قلعی و دارفلفل و سنبل و سرمه -از هریکی دو درم -
~~صبر وعصارهآ مامیثا - از هریکی ms052 پنج درم - مر صافی و مامیران و نشادر و
~~زردچوبه - از هریکی سه درم - پوست هلیلهآ زرد - چهار درم - بکوبند و به
~~حریر ببیزند و درهم آمیزند و مانند سرمه در چشم کشند.
~~1ablo5 بابلس]
~~او را «خشخاش زبدی»1 خوانند. گرم است بغایت. در افعال همچو یتوعات
~~است در اسهال کردن]2.
~~Ooxur e-unanyan بخور مریم - درخت مریم
~~گویند گیاهی است و بیخ آن عرطنیثا است3.
~~گرم است به درجهآ سیم و خشک است به درجهآ دوم. تحلیل کننده و مسهل
~~است چون استعمال کنند یا در زیر ناف طلا سازند، و چون بخورند کرمهای
~~خورد و بزرگ که در روده باشد بیرون کند، و فرزند که در شکم مادر مرده
~~باشد بیرون آرد، و حیض براند، وحب القرع را نیز هم سود دارد، و در یرقان
~~سود دارد، و کلف را از بیخ ببرد، و چون در سپرز ضماد کنند نافع آید.

PageV01P105

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0082.png)

~~5ereng-e-aboli برنگ کابلی
~~دانهها است. و دو نوع است: بزرگ و کوچک. و نیکوتر آن بود که کوچک
~~و سرخ بود. و بزرگ قی کننده است.
# گرم و خشک است. گرمی به درجهآ اول و خشکی به درجهآ دوم. و دو درم
~~از این، مسهل بلغم دوسنده است. و کرم که در رودهها باشد بکشد، و در
~~دردبند گاهها سودمند است اما در رودهها زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند.
~~[بداشغان
~~و «بداسقان» و «بد کشان» نیز گویند. و او بدل «گشت برگشت» است1. فرا
~~گیرند از وی صورتها2(؟) و او حشیشی است که او را «قاتل ابیه» گویند و هم
~~«کف الکلب» نیز خوانند.
~~و او گرم و خشک است و ملطف و محلل، و سودمند است اصحاب بلغم را
~~و رطوبت را.
~~برام
~~همچو بهرامج3 است در افعال. و او از شجرهآ ام غیلان است. [برگ او خبط
~~نامیده میشود].

PageV01P106

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0083.png)

~~1aبرغشت 5فک
~~نامی است به پارسی از آن قنابری. او ms053 را تملول نیز گویند1. در باب قاف
~~گفته آید]4
~~Oereniasf برنجاسف
~~او را «قیسوم» نیز گویند2. نباتی است که در میان کشتزارها باشد و مانند
~~افسنتین است. و دو نوع بود: نوعی شاخ کوتاه دارد و برگ بزرگ، و نوعی
~~ندارد. نیکوتر آن باشد که زرد بود.
# گرم است به درجهآ دوم و خشک است به اول. و گفتهاند سرد است و تر.
~~اگرچه لطیف کنندهآ بادها و گشایندهآ راهها است در دردسر که از سردی بود
~~طلا کنند سود دارد. و همچنین در سر گردیدن و دوار نیک بود، و سنگ گرده
~~و مثانه پاره کند، و چون زنی در آبی نشیند که در آن قیسوم پخته باشند حیض
~~بگشاید، و شربتی دو درم باشد، و اگر بسوزانند و خاکستر آن خشک کنند و
~~در فرج زنان ریزند خشک شود، و چون ضماد کنند در موضعی که خلطی
~~باشد دفع کند. و وقتی شاید ضماد کردن که اندرون را از خلط بد پاک کرده
~~باشند، و خوردن قیسوم در گرده زیان دارد، و انیسون اصلاح آن کند.

PageV01P107

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0084.png)

~~Par-e-siyavo(n/5a1n 1پرسیاوشان
# گشنیز چاه نیز خوانند. گیاهی است باریک که بر کنارهای آب بروید و
~~شاخههای آن سیاه باشد و برگش سبز، و هیچ تخم و شکوفه ندارد2. و قوتش
~~زود باطل شود. و بر گش مانند برگ کرفس است.
# و معتدل است میان گرمی و سردی. و سه درم از این مسهل بلغم و سودا
~~است. و بعضی گویند طبع را بسته کند. و خاکستر آن با روغن مورد در سر
~~مالند موی دراز کند و نگذارد که ریزه ریزه شود. و آبی را که از گوشهآ چشم
~~آید و سینه و شش را از خلطهای غلیظ پاک گرداند، و سپرز و یرقان را نیک
~~بود. و بول براند، و سنگ مثانه را ریزه کند، و اخراج مشیمه کند و آن پوستی
~~باشد که دور فرزند پیچیده باشد ms054 بیرون آید، و در زخم سگ گزیده و
~~مار گزیده سود دارد. و چون در شراب حل کرده و باز خورند در زخم
~~حیوانهای دیگر نافع است، در سپرز زیانکار است، مصطکی اصلاح آن کند.
~~ors, be5 برس
~~این پنبه است و در باب قاف در قطن گفته شود.
~~935umm برشوم

PageV01P108

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0085.png)

~~barsiyam-dar0 برسیان دارو
~~این دارو را «بطباط» و «عصی الراعی» نیز گویند1. گیاهی است. نیکوتر آن بود
~~که خاک رنگ بود. و گویند رنگش به سبزی گراید.
~~سرد و خشک است به درجهآ دوم. شربتی یک درم باشد. و چون بکوبند و در
~~چشم ضماد کنند درد بنشاند، و چون به آب آن حقنه کنند2 سحج و ریش
~~روده را [و اسهال خون را]2 سود دارد، و چون آب آن با کافور در بینی اندازند
~~خون بینی بسته کند، و اگر در آماه گرم و معدهآ گرم ضماد کنند نیک باشد.
~~و اسحاق گوید معده و رودگانی را پاک کند، و حیض بسته بگشاید، و در
~~شش مضرت است. و بسد اصلاح آن باشد.
~~[جالینوس گوید بدل او عنبالثعلب است. و ابن ماسویه گفته بدل او برای
~~کسانی که درد شکم دارند لسانالحمل است]4.
~~بردی dlق
~~چیزی است که مصریان به کاغذ کنند5 و قوت کاغذ دارد، و چون بسوزانند6
~~و خشک کنند و بر مثال ذرور بر زخم ریزند سود دارد.

PageV01P109

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0086.png)

~~سرد است در درجهآ دوم و یابس، و چون بسایند و در سر که آغارند و خشک
~~کنند در علت ناسور به کار آید، و خاکستر آن به دهانی که خوره در آن
~~باشد ریزند نافع آید، و بردی مصری غذادهنده است و پیوسته مصریان چون
~~نیشکر میشکنند.
~~bar-5-baran برابران
~~او به فارسی سطاریون است و به زودی در باب سین ان شاءالله بیاید.
~~1eu7f1برطانیقی
# گویند بستانافروز است. برگ آن مانند برگ ترشهآ بیابانی است لیکن به
~~سیاهی گراید و خشنتر ms055 است.1 و برگش قابض بود و به جراحت سود دارد.
~~و عصارهآ آن نیک باشد در ریش پوسیدهای که در دهان باشد.
~~برود کافوری
~~داروی چشم است و او را «منجح» گویند. سودمند است حرارت گرمی چشم
~~را و درد چشم را که از گرمی بود.
~~صنعت آن: بگیرند توتیاء پرورده - پنج درم - و کافور -دانگی - بکوبند و
~~درهم آمیزند و مانند سرمه در چشم کشند [و این را ذرورلجاح خوانند]2.
~~برود حصرم مبرد
~~یعنی داروئی که به آبغوره پرورده باشند.

PageV01P110

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0087.png)

~~سرد کننده است، و حرارت و گرمی چشم را سود دارد، و آب ریختن از
~~چشم باز دارد.
~~صنعت آن: بگیرند توتیا و بکوبند و با آبغوره درهم آمیزند و چند روز در
~~آفتاب نهند، و بعد از آن صاف کنند و بنهند تا خشک شود، و بکوبند و به
~~حریر ببیزند و در چشم می کشند.
~~برود حصرم حاد
~~سود دارد در رطوبت، و تری چشم، وجرب، وسبل، و آب ریزیدن،
~~وسلاق.
~~صنعت آن: توتیا و زردچوبه و پوست هلیلهآ زرد -از هریکی بیست درم -
~~زنجبیل و دارفلفل و مامیران - از هریکی ده درم - نمک اندرانی - دو درم -
~~بکوبند نرم، و به حریر ببیزند، و در آب غورهآ تازه بسرشند، چند روز سر اناء
~~استوار کرده در آفتاب نهند، و بعد از آن دیگر باره بکوبند و در انائی کنند و به
~~کار میدارند.
~~برود هندی
~~نافع است در علت سبل، و آب ریزیدن چشم، و پرده و پوشش که در چشم
~~باشد، و باد که در پلک چشم باشد.
~~صنعت آن: بگیرند توبال مس و مس سوخته و زنگارپاک - از هریکی هشت
~~درم - بورهآ ارمنی و صبر و نمک اندرانی - از هریکی چهار درم - فلفل سیاه و
~~زنجهیل و زاج مصری سوخته - از هریکی دو درم - بکوبند و بیزند [و در سرکهآ

PageV01P111

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0088.png)

~~کهنه آمیزند و خشک گردانند و بسایند و مانند ms056 سرمه به کار میدارند]1.
~~برودالفم
~~سودمند بود آماه گلو را، و درد دهان را، و فرو آمدن ملازه را، و بثرهها که
~~در دهان باشد.
~~صنعت آن: بگیرند نشاسته - پنج درم - طباشیر - یک درم - تخم پرپهن2 و
~~عدس پوست کنده - از هریکی چهار درم - کافور - دودانگ - تخم گل - سه
~~درم - بکوبند و ببیزند و در دهان میدمند و در بن دندانها میمالند و گاهگاه
~~جلنار و سماق و گزمازو و پودنه - از هریکی یک مثقال - و زعفران - نیم مثقال
~~- به آن اضافت می کنند.
~~برود اسود
~~سودمند است دردهای چشم را.
~~صنعت آن: بگیرند افیون - ده درم - کافور و مشک - از هریکی یک درم و
~~نیم - زعفران - دو درم - مر- پنج درم - مس سوخته - دو درم - اقلیمیا زرنیخ
~~- درم- جدوه تازی - چهل درم- توتیای هندی و قاقلهآ کبار-از هریکی یک درم -
~~سرمه - بیست درم - مرقشیشا - دو درم -نبات -دانگی - حضض - پنج درم -
~~گلنار و سادج - از هریکی یک دانگ - مجموع را کوفته و بیخته به حریر ببیزند
~~و به آب صمغ محلول بسرشند و بعد از آن بسایند و در چشم کشند.

PageV01P112

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0089.png)

~~که سودمند است مربادی سبل و گر چشم و مجموع درد چشم را از آب
~~ریختن و از پوشش و از خارش، واین دارو مجرب است.
~~صنعت آن: بگیرند توتیای جشری - دوازده درم - سرمهآ اصفهانی - یک درم -
~~فلفل سفید - یک درم - نوشادر- یک درم -افیون و زنجار و توبال - از هریکی
~~چهاردانگ - کافور -نیم درم - بکوبند و ببیزند و به آبغوره بپرورند و به آب
~~هلیله و به آب مرزنجوش و به آب گشنیز تر و به آب کاسنی و به آب حضض
~~و به آب دانهآ به، پس بسایند و بار دیگر استعمال کنند.
~~برود لین
~~که سودمند است ریش چشم را.
~~صنعت آن: بگیرند شادنج مغسول و مس سوخته و افیون و نشاسته - از
~~هریکی شش درم - جدوهآ تازی - سی درم -اقلیمیاء سیم - چهل درم - اسفیداب
~~قلعی ms057 - شصت درم - کوفته و به حریر بیخته استعمال کنند]4.
~~بر
# گندم است و در باب حا در لغت حنطه گفته آید.
~~بزرالکرسب [البستانی]
# تخم کرسب بوستانی گرم و خشک است به درجهآ دوم.
# حیض فرود آرد، و بول براند، و سدهها بگشاید که در گرده و در جگر باشد،

PageV01P113

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0090.png)

~~و اشکدهای1 که از امتلای معده بود سود دارد. و شربتی سه درم است. و در
~~شش زیانکار است. حماما اصلاح او کند.
~~بزر الکرسب الجبلی
# تخم کرسب کوهی است و او را «فطراسالیون» گویند. نیکو آن باشد که
~~رسیده و زرد باشد.
# گرم و خشک است به درجهآ سوم2. و داروی نیک است. بثرهها را خشک
~~گرداند، و اندرون اعضا را پاک کند. یک شربت آن سه درم باشد. در شش
~~زیانکار است. اصلاح او به انیسون کنند. [جالینوس گفته: بدل او نصف او
~~بزر کرفس بستانی است. و گفته شده بدل او نصف وزن او افسنتین است]2.
~~بزرالرازپانج
~~رازیانه مانند انیسون است الا آن که ضعیف تر است [و گرمی3 بیشتر است و
~~خشکی کمتر]5. و بهترین رازیانه سبز و رسیده باشد. شیر انگیزاند، و بول براند،
~~و باد که در شکم باشد دفع کند.
~~bazr-eکa1una 6بزرقطونا
# دو نوع است: زمستانی، و تابستانی. و نیکوتر از همه [اسفیوش سیاه رنگ

PageV01P114

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0091.png)

~~است و]1 آنچه در بن آب نشیند، و سپید سردتر از سیاه است.
~~سرد و تر است به درجهآ دوم، و گفتهاند معتدل است در خشکی و تری.
~~حرارت غریب را باز نشاند. و درشتی رودهها و دهان را نرم دارد. و چون بریان
~~کنند در شکم راندن نافع بود. و لعاب اسفیوش در آماه گرم ضماد کردن نافع
~~آید. و چون به سر که بیزند و در موضع نقرس طلا کنند نافع آید. و اگر با
~~گلاب بیزند و بر پیشانی طلا کنند دردسر گرم را سود دارد. و چون موی به ms058
~~آب آن بشویند نرم دارد.
~~و اسفیوش کوفته چون بخورند خطر دارد. و کوفته سرد و تر بود و به خشکی
~~آماه سود دارد، و چون بسیار بخورند خطر باشد. و چون خورده شد دفع
~~مضرت آن با سفید باج و فلفل و خلتیث و مثلت پخته باشد. [و بدل آن بزرالبقلة
~~است. و گفته شده بدل آن به دانه یا بزرمرو است]2.
~~بزر الغطمی
# نیکوتر آن باشد که رسیده و سیاه بود.3
# سرد و خشک است، و گویند معتدل است در گرمی و تری. بهق را سود
~~دارد چون طلا کند به سر که آمیخته و در آفتاب نشینند. سرفهآ گرم را و پلیدی
~~سینه را نافع باشد و پاک کند. و در ضمادهائی که از برای درد پهلو سازند به
~~کار آید. و درشتی رحم و بستگی شکم را سود دارد. و سنگ مثانه پاک کند.

PageV01P115

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0092.png)

~~مانند تخم خطمی است الا آن که کوچکتر باشد. قویتر و بهتر از تخم
~~خطمی باشد.
~~خشونت و درشتی سینه را زایل کند. و سحج و ریش رودهها را سود دارد.
~~و چون بخورند دفع زهرها بکند. و زخم رتیلا را که نوعی از عنکبوت است
~~سود دارد.
~~بزر الآنجره
~~تخم انجره است و درباب الف شرح انجره داده شد. اما تخم او گرم و
~~خشک است به درجهآ دوم و لطیف کننده. و قومی گفتهاند تر است. آماههای
~~سخت را نرم کند خاصه آماهی که در پس گوش باشد. و در قوت مجامعت
~~بیفزاید چون مثلث حل کرده خورند. و در علت خوره چون بکوبند و در آن
~~پراکنند سود دارد. و چون جوشانیده باز خورند اسهال صفرا و بلغم کند. و به
~~قولنج نیک باشد و به استسقا نافع آید.
~~و شربتی نیم مثقال به آب گرم و عسل حل کرده خوردن این تخم، سرفهآ
~~قوی پدید آرد و آن کس که از مضرت آن ترسد کشکاب1 ms059 و شراب بنفشه
~~دفع ضرر آن کند.
~~بزرالرطبة
~~تخم اسپست است. گرم و تر است. و نیکوی آن رسیده و زرد باشد، و در
~~قوت مجامعت بیفزاید، و شیر براند.

PageV01P116

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0093.png)

~~نیکوتر آن باشد که سیاه و بستانی باشد.
~~سرد و خشک است. تیزی صفرا را فایده کند. و در سپرز زیانکار است.
~~شربتی دو درم. رازیانه دفع آن کند.
~~بزرالکراث
~~تخم گندنا است. بهتر و نیکوتر گندنای شامی باشد.
~~گرم و خشک است. و چون دندان به افراط درد کند طلا کنی ساکن شود. و
~~کرم بکشد و بیندازد. و پیچش شکم را سود دارد. و خون که به سرفه بر آید
~~چون یک درم از این بخورند منقطع گرداند. و در سنگ گرده، و پیچش، و
~~زحیر مقعد که از بلغم و سودابود سود دارد. و در شش زیانکار است. اصلاح
~~آن به عسل کنند.
~~بزرالمرو - تغم مرو
~~نیکوتر آن باشد که تازه بود و به سرخی گراید.
~~گرم و خشک است به اعتدال. و چون بریان کند به سحج و ذوسنطاریا نافع باشد.
~~شربتی دو درم. آماه را پخته گرداند. و ریم که در اعضا بود گرد گرداند و سخت
~~کند. و سر دنبلها شکافته گرداند. و در شش زیان دارد. گلنار اصلاح آن کند.
~~بزر البنج
# تخم بنگ است. قوتش مانند افیون است و نیکوش سپید و بدترین سیاه و
~~کشنده است.

PageV01P117

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0094.png)

~~سرد و خشک است و سفید سردی کمتر دارد. سودمند است خونی را که از
~~سرفه بیرون آید. و دردها ساکن کند و بخواباند. و عقل فاسد کند. و خناق
~~پدید کند. و مداوات به قی باشد بعد از آن به شیر و مرغ خانگی پخته و
~~اسفتداج اصلاح آن کنند.
~~بزر الخس = تخم کاهو
~~بهترین تخم کاهو آن باشد که سیاه و سپید بود.
~~سرد و خشک است. شهوت جماع باز نشاند. و احلام کمتر زحمت دهد.
~~و ms060 تیزی صفرا را بنشاند. و مخدر است. و شربت آن یک درم باشد. و چون بر
~~پیشانی طلا کنند دردسر بنشاند، و آب گرم که از چشم آید ساکن گرداند. و
~~منی را خشک گرداند. و خواب آرد. مصطکی اصلاح آن کند.
~~بزرالفنجنگشت
~~نیکوتر آن بود که خوشبوی بود.
~~گرم و خشک است. دو درم از این تخم با بیست درم سکنجبین بخورند
~~آماس سپرز را بنشاند. و چون به سر که بجوشانند و در سپرز کماد کنند نافع
~~آید و شهوت کلبی ببرد.
~~بزرلسان الحمل
~~مانند تخم ترشه است در بعضی افعال. نیکوترین آن سیاه و رسیده باشد.
~~سرد و خشک است. اسحاق گوید گرم و خشک است و قابض. سودمند
~~است بستگی راههاء جگر و گرده و علت عرقالنسا را. شربت آن سه درم باشد.
~~در شش زیانکار است. اصلاح آن به عسل کند.

PageV01P118

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0095.png)

~~زیانکار است. با تخم خربزه اصلاح آن کنند.
~~بزرالحندقوقی = تخم کاسنی دشتی
~~نیکوتر آن باشد که بیابانی رسیده باشد.
~~گرم است و خشک. معده را پاک گرداند. شربتی نیم درم باشد. سودمند
~~است در زخم گزندگان چون با سکنجبین خورند اما جرب آورد. کتیرا اصلاح
~~آن کند.
~~بزر البصل = تخم پیاز
# گرم و خشک است. رطوبتی زیادتی دارد. محرک قوت شهوت جماع است.
~~بزر الخیری
# نیکوتر آن باشد که زرد بود.
# گرم و خشک است. بادها بشکند که در رودگانی و معده باشد، و گرم
~~گرداند به اعتدال، و طعام را هضم کند. و اشکدهای که از امتلای معده باشد
~~ساکن گرداند، و کمیز و حیض براند. و فرزند که در شکم مادر باشد بیرون
~~کند چون بکوبند و به عسل بخورند.
~~بزرالکتان
# قوت آن نزدیک قوت شنبلیده است. و نیکوتر آن باشد که تازه و نو باشد.

PageV01P119

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0096.png)

~~گرم است به درجهآ اول، و معتدل است میان گرمی و سردی چنان که بعضی
~~گفتهاند اما به درست گرم ms061 است و معتدل است میان تری و خشکی. جراحت
~~دنبلها را پخته گرداند. و با نطرون در کلف طلا کنند سود دارد. و آماه گرم و
~~سرد را از اندرون و بیرون سودمند باشد و نرم گرداند. و با موم آمیخته در
~~ناخنها مالند که سپیدی در آن پدید آمده بود نیک آید. و چون بر آتش ریزند
~~زکام بگشاید. و چون بریان کرده بخورند شکم ببندد. و شربتی سه درم باشد. و
~~کمیز براند. و اگر بپزند و زنی در آن نشیند که در رحم آماهی دارد تحلیل
~~کند. و در معده بد باشد و دیرهضم شود و غذا اندک دهد. و در خایه زیان
~~دارد. عسل اصلاح آن کند.
~~بزرالجزر البستانی = تخم کزر
# مانند تخم کرفس است. تیز و سوزنده و خوشبوی است. تخم کزر بیابانی به
~~قوت تر باشد و بر گش مانند برگ رازیانه بود.
~~نیک است ریشهائی را که خوره خورده باشد چون بکوبند و ضماد کنند. و
~~قوت شهوت و مجامعت بیفزاید.
~~بزر بقلة الحمقا
~~تخم پرپهن1 است. سرد است به درجهآ سیم و تر به درجهآ دوم.
~~سودمند است درد جگر را که از حرارت بود، و سوزش معده را، [و تبهای
~~حاره و سرفهای را که از حرارت و گرمی باشد]. و شربتی پنج درم باشد.
~~بکوبند و شیر آن را بگیرند و صافی کنند و پارهای شکر در آن حل کند و

PageV01P120

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0097.png)

~~بیاشامند. اما در شهوت جماع و سپرز و معده که از سردی و بلغم بود زیان
~~دارد. شکر اصلاح آن کند.
~~بزر الجزر البری
~~و او «دوقو» است، در باب دال گفته آید.
~~بزرالرازیانج الرومی
~~و او انیسون است و در باب الف گفته آمد.
~~بزرالسداب = تخم سداب
~~نیکوتر آن باشد که سیاه و سفید بود.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم. نافع است در اشکدهآ بلغمی. و چون یک
~~درم تا سه درم بخورند ms062 مقاومت با زهرها کند خاصه چون با انجیر و مغز جوز
~~خورند1 در علت عرقالنسا سودمند است اما منی را منقطع گرداند. کتیرا اصلاح
~~آن کند. [و عسل نیز]2. [بدل او شو نیز و بزرالکراث است]2.
~~بزرالنمام = تخم سیسنبر
# نیکوتر آن بستانی و سیاه باشد.
# گرم و خشک است. خون بسته بگشاید4 [و زایمان را آسان کند. و استفاده از
~~سه درم آن نافع است در اخراج بادهای شکم]5. و اشکده که از امتلاء معده

PageV01P121

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0098.png)

~~قوی تر از [سایر اجزاء] ترب1 باشد. و نیکوترین آن سرخ باشد که به
~~سیاهی گراید.
~~گرم است به درجهآ سیم [و خشک در درجهآ دوم]2. سودمند است برش3 و
~~نمش و کلف و اثر زخم و بهق سپید را که با کندش طلا کنند و بخصوص در
~~گرماوه بمالند. دردبند گاهها را هم سود دارد. و باد که در شکم باشد تحلیل
~~کند. و دفع زهرها و حشرات کند. شربتی دو درم باشد. و محلل و گدازندهآ
~~اخلاط است بغایت چنان که ریم اندرونی را تحلیل کند. و در جگر زیانکار
~~است. سپستان اصلاح آن کند. [و بدل آن بزرالشلجم است]2
~~نیکوترین گل سرخ است. و جوری5 سرد و خشک است و قابض. بیخ
~~دندانها سخت کند. و در قلاع چون بکوبند و در دهان گیرند نیک بود. و درد
~~چشم را نافع بود. و معده را و رودگانی را پاک کند. و در اسهال که از خلط
~~تیز باشد سودمند بود. و نگذارد که مواد در حدقه ریزد [و نافع است در

PageV01P122

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0099.png)

~~وردینج]1. و شش را زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند.
~~بزرالریحان
~~تخم شاه اسفرم است. نیکوتر آن باشد که سیاه و رسیده و کوچک باشد و
~~خوشبوی.
~~گرم و خشک است. و گویند معتدل است در گرمی و سردی. سرگردیدن، و
~~خون از بینی آمدن، و اسهال را که از مادهآ صفرا باشد سود دارد، ms063 و سحج و
~~ریش روده را سود دارد. و گرده را زیانکار است. مرزنگوش اصلاح آن کند.
~~بزرالهندبا = تخم کاسنی
~~طعمش تلخ است و هرچه سیاه تر بود نیکوتر است.
~~معتدل است میان سردی و گرمی. نافع است در تب صفراوی. و بستگی راه
~~جگر که آن را سده گویند بگشاید. و یرقان که از سده باشد بگشاید. شربتی دو
~~درم است. و گویند در سپرز زیان دارد. سکنجبین اصلاح آن کند.
~~بزرالاکشوث = تخم اکشوث
~~تلخی زیادتر از تخم کاسنی دارد و در بیشتر حالها مانند تخم کاسنی باشد.

PageV01P123

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0100.png)

~~[بزر التربد الآسود
~~این تخم را جبلاهنگ خوانند و در باب جیم یاد کرده آید]1.
~~بزرالجرجیر
# تخم کر کج است. و در مطبوخ بدل خردل باشد. و بهترین آن بود که
~~موزون بود.
# گرم و خشک است به درجهآ سیم. و گویند بستگی راه کمیز بگشاید، و بول
~~براند، و درد ساق را سود دارد، و قوت مجامعت بیفزاید، و در نمش، طلا
~~کردن نیک بود. شربتی یک درم باشد. چون با سکنجبین و آب گرم خورند
~~بلغم را ببرد. اما در مثانه زیان دارد. کتیرا رفع آن کند.
~~بزرالقثا = تخم خیار
~~بادرنگ بهتر از تخم خیار باشد. و نیکوتر آن بود که زرد باشد.
~~سرد و تر است. بول براند. و جلادهنده است. چون بکوبند و در اندام طلا
~~کنند رنگ را پاکیزه گرداند و براق کند. اسحاق گوید که در شیر زیانکار
~~است. سکنجبین اصلاح آن کند.
~~بزرالخیار = تخم کبار2
~~مانند قنا است در همهآ افعال. بهترین آن بود که خیارش زرد نشده باشد و
~~رزین بود.
~~سرد و تر است. تیزی صفرا را بنشاند. اسحاق گوید که شش را زیان دارد. و
~~کتیرا اصلاح آن کند.

PageV01P124

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0101.png)

~~بزرالبطیخ - تخم خربزه
~~نیکوتر آن باشد که شیرین بود.
~~گرم و تر است. رودهها را پاک کند. و در قوت مجامعت بیفزاید. و شربتی
~~دو درم ms064 باشد. و در سپرز زیانکار است. عسل اصلاح آن کند.
~~بزرالشبت - تخم شبت
~~گرم و خشک است به اعتدال. شیر بیفزاید. و بواسیر را قطع کند. و در مادهآ سودا
~~سود دارد. شربتی دو درم باشد. و در مثانه زیانکار است. عسل اصلاح آن کند.
~~بزرالکا گنج
# این حب کاکنج است و در باب حا گفته آید.
~~بزرالهلیون
# گرم و تر است به درجهآ دوم. منی بیفزاید. و قوت مجامعت زیادت کند. و
~~شیر بیفزاید. و سده بگشاید. شربتی دو درم. در سپرز زیان دارد. و عسل اصلاح
~~آن کند.
~~بزرالسیستان
# عبدوس می گوید که تخم سپستان، سنکسبویه است و در باب سین بیاید.
~~بزرالعصفر
# این قرطم است و در باب قاف گفته آید.
~~بزرالقنب
# این شهدانه است و در باب شین یاد کرده آید.

PageV01P125

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0102.png)

~~بهترین آن بود که سنگین و رزین بود.
# گرم است به اعتدال. معده را پاک کند. و در شش زیانکار است. کتیرا
~~اصلاح آن کند.
~~بزر الرمان البری
# این است که او را «حب قلقل» می گویند و در باب قاف گفته آید.
~~بز الکرنب، بزر الکرنب - تخم کرنب
# نوعی از قنبیط1 است. گرم و خشک است. چون بخورند و شراب بر سر آن
~~خورند دیر مست شوند. منی بیفزاید. و سبوسه2آ سر را پاک کند. شربتی یک
~~درم یاشد. و در شش زیانکار است. عسل اصلاح آن کند.
~~بزرالاسفاناخ = تخم اسفاناخ
# نیکوتر آن بود که به سرخی گراید.
# تر است. درد دل [و تب]3 را سود دارد. و شربت آن یک درم باشد. در سپرز
~~زیان دارد. و گل مختوم اصلاح آن کند.
~~بزربقلة الیمانی
# نیکوتر بستانی و رسیده باشد.
# معتدل است در گرمی و سردی. و گفته شده سرد یابس است. در تبهای
~~صفرائی سود دارد. شربتی سه درم. در گرده زیانکار است. سکر اصلاح آن کند.

PageV01P126

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0103.png)

~~نیکوتر آن باشد که بستانی رسیده باشد. معتدل است و ms065 گویند گرم است.
~~جلادهنده است و قوت نرمی دارد. در مادهآ سودا دفع کردن نیک بود. معده را
~~پاک کند. و سده بگشاید، و یرقان را که از سدهآ کبد باشد. در مقعد مضر
~~است. شکر و گلاب اصلاح آن کند]1.
~~بزرالطرخون = تخم طرخون
~~سرد و تر است. و در ریش شش سودمند است. شربت آن دو درم است. و در
~~مثانه زیانکار است. تخم کرسب و گل ارمنی اصلاح آن کند.
~~بزراللوف
~~شفا دهندهآ بواسیر بینی است تا حدی که سرطان شده باشد. و باید که پشم
~~پارهای به آن باز گردانند و در سوراخ بینی نهند.
~~بزرگ دارو2
# از جملهآ داروهای فارسیان است و بزرگ است و بسیار منفعت. و این دارو
~~مانندهآ شیشان3 است و مانندهآ تریاق، و در قولنج منفعتی دارد بزرگ.
# صنعت آن: بگیرند زعفران و تخم بنگ -از هریکی چهار درم - افیون و
~~فرفیون - از هریکی بیست درم - سنبل الطیب و لبنی -از هریکی هشت درم -
~~سادهآ هندی و قرنفل - از هریکی چهار درم - فلفل سفید و مروارید سفته و

PageV01P127

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0104.png)

~~نوشادر و تخم سداب بیابانی و مشک و کافور و قاقله و دارچینی و سلیخه - از
~~هریکی یک درم - قسط - بیست درم - سنبل و عاقرقرحا و دار فلفل - از هریکی
~~چهار درم - سکبینه و جاوشیر - از هریکی دو درم - زرنباد و درونه و روغن
~~بلسان - از هریکی هشت درم - داروها را کوفته و بیخته، و آنچه جدوهها است
~~در مثلث آغارند و معجون کنند، و بعد از آن شش ماه استعمال کنند. شربتی
~~مانند جوزی یا کوچکتر به قدر علت و مزاج.
~~بزرماورد
~~غذائی است. و چنان سازند که گوشت بریانی نرم بکوبند و به روغن پالوده
~~کنند و گلاب و آبلیمو در هم بپزند1، و پارهای نعنع در سر آن کنند.
~~گرم و خشک است و غلیظ، و خداوندان ریاضتهای سخت را موافق بود، و چون
~~هضم شود غذای بسیار ms066 دهد، و اگر معدهآ ضعیف دارد مثلث از بعد آن باز خورند یا
~~حلوای شکر یا عسل، [و اگر نرم آورد(؟) به نخود پخته سازند بهتر و نکوتر بود].2
~~05r بسر
~~خرمای نارسیده است. و نیکوتر آن بود که اند کی قبض دارد.
~~سرد و خشک است به درجهآ دوم، و گفتهاند گرم است در درجهآ اول. و هرچه
~~شیرین ترگرم تر است و در وی قبض و بستگی نیست. و چون بیزند طبع را بسته
~~گرداند، و سوزش و حرارت بنشاند، و حرارت غریزی را نگاه دارد. و هرچه

PageV01P128

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0105.png)

~~سبزتر باشد بستگی و حبس بیشتر آرد اما دیرهضم شود. و درد دندان و دهان را
~~زیان دارد، و سده آورد، و باد انگیزاند. و سکنجبین ساذج اصلاح آن کند.
~~1a5basa (-e) 1بسباسه
~~مانند برگهای مختلف است از سرخی و زردی، و همچو کبابه گرد و خوش
~~طعم است2 و خوشبوی. و گویند پوست جوزبویا است. و قوت آن مانند
~~نارمشک است اما لطیف و گرم و خشک است. و بعضی گویند معتدل است. و
~~گویند سرد است.
~~لطافت و گرمی اندک دارد. و بادها بشکند. و صلابت ورمها را تحلیل کند. و
~~در میان موم روغن به کار داشتن بوی دهان خوش گرداند و شکم ببندد و قوت
~~معده دهد. بدل او جوزبویا است.
~~b35-1aya3 3بسفایج
# چوبی گردرنگ است4 و سیاهی و سرخی اندک دارد و مانند کرمی است
~~که پای بسیار دارد. و طعمش مانند قرنفل است. و چون بشکنند میانش سبز
~~باشد مانند رنگ فستق. از بهر آن «بسفایج فستقی» خوانند.
# گرم است و مسهل سودا باشد. شربتی سه درم.
# و اگر گوشت خروس بپزند و بسفایج سوده در مرق آن حل کنند و بخورند

PageV01P129

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0106.png)

~~مسهل بلغم باشد و اسهال پیچش باشد. و چون در داروهای دیگر آمیخته
~~خورند - یک درم شربتی باشد - شیر ببندد.
~~و در گرده زیان دارد. نمک ms067 هندی اصلاح آن کند. و بدل آن افتیمون باشد یا
~~.اندک نمک هندی.
~~5o5521, e55ad بسد
~~او اصل مرجان است1. بعضی سیاه باشد و بعضی سرخ و سفید. و نیکوتر آن
~~بود که سرخ باشد و باریک، و استعمال آن بعد از حرق کنند. صنعت سوختن
~~آن چنان باشد که کوزهآ سفالین نو در گل گیرند، گلی پاک، و بسد در کوزه
~~نهند و سرش استوار کنند و در تنور نهند یک شب، و بامداد بیرون آورند، و
~~سوخته باشد.
~~سرد است به درجهآ اول و خشک است در درجهآ سیم، و خشکی کننده و
~~قابض، و خشکی زیادت از قبض است.
~~خون باز بندد، و قوت چشم2 دهد و تری ببرد، و جلا دهد، و اثر ریش چشم
~~ببرد، و مقوی است، و در بستگی کمیز و بول و ریش رودهها سود دارد. و
~~شربتی یک درم باشد. و اسحاق گفته در گرده زیانکار است. اصلاح آن به
~~کتیرا یا مسک کنند.
~~25al بصل = پیاز
# تیز است و برنده. و در وی تلخی و قبض است. و هرچه درازتر است تیزتر

PageV01P130

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0107.png)

~~است. و سرخ تیزتر از سپید است. و خام تیزتر است از پخته. و خشک تیزتر از
~~تر است [و بهترین آن سپید آبدار است]1. و رطوبت فضلهای دارد.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم2. و گویند تر است در درجهآ دوم.
~~لطیف کننده و قطع کننده است. و خون را بیرون کشد. و در قوت جماع
~~بیفزاید. و طبیعت را نرم کند. و چون آب پیاز در گوش چکانند، آواز گوش را
~~نافع بود3. و روشنائی چشم را جلا دهد. و ابتداء نزول آب از چشم دفع کند. و
~~چون آب پیاز در چشم چکد، سپیده را ببرد. و موی را زود بیرون آرد. و چون
~~بکوبند و به عسل بسرشند و در ناخنها نهند که غلیظ باشد، ببرد. و بهق و قوبا ms068 و
~~زخم سگ گزنده و داءالثعلب و گزیدن مار همه را سود دارد. و درد سر آورد.
~~و اگر بسیار خورند به عقل زیان دارد. و آب دهن آرد. و بواسیر بگشاید.
~~سرکه و شیر ترش و کاسنی اصلاح آن کند.
~~[بستان آفروز
# گفتهاند او برطانیقی است. خوب ترین آن بود که به سایه خشک کنند.
# سرد و خشک است. معده و رودهها را پاک کند. جراحات را بروباند. شربتی
~~دو درم است. اسحاق گوید که گرده را زیان دارد. اصلاح آن به کندر کنند.
~~بستج ت02518

PageV01P131

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0108.png)

~~پیازوا1 باشد. و چنان سازند که گوشت پارههای باریک بیزند و در میان روغن
~~اندازند و پارهای دارچینی، و چندان که گوشت باشد دوچندان پیاز باشد، پارهای
~~سداب و زیره و گشنیز و نمک درهم اندازند و میپزند تا حل شود.
~~گرم و تر باشد. منی بیفزاید. و در معدههای گرم زیان دارد. سماق با و
~~زرشک با دفع مضرت آن کند.
~~بصل الفار
~~این پیاز عنصل است و او را اسقیل نیز گویند. ذکر آن کرده آمد.
~~بصل النرجس =- پیاز نرگس
# گرم است. جراحتها را بشکافد. و چون ضماد کنند آماس را پخته گرداند. و
~~قی آورد چون بجوشانند و بازخورند.
~~626a1-o-212 بصل الزیز
# پیاز بلبوس خوانند. مانندهآ عنصل است در قوت و طعم، و به بدل او به کار
~~برند اما از آن ضعیف تر است. و در درد رحم که از سردی بود سود دارد. و
~~دفع زهرها کند. و زخم کژدم و رتیلا که نوعی از عنکبوت است را چون بر آن
~~موضع طلا کنند سود دارد.
~~1osax بصاق الانسان = خیوآدمی
~~چون ناشتا یا گرسنه باشد قوی تر باشد خاصه از آن گرم مزاجان، و سودمند

PageV01P132

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0109.png)

~~بود خاصه چون با کافور خورند. در قوبا طلا کنند نافع آید. در طرفه و سپیدی
~~که در چشم باشد نافع آید. و چون در دهان مار ms069 و حشرات دیگر اندازند بمیرد.
~~و در گوش اندازند که کرم در آن باشد بمیرد. و جراحات پخته گرداند چون
~~گندم بخایند و در آن موضع نهند.
~~بطیخ حلو = خربزهآ شیرین
~~نیکوتر سمرقندی بود.
~~سرد و تراست در اول درجهآ دوم، و گفتهاند گرم است در آخر آن. بول
~~براند. و کلف و بهق و وسخ ببرد. و تخمش قوی تر ازجرم او است. و چون
~~پوست خربزه در پیشانی دوسانند منع مادهها که در چشم باشد بکند. و چون
~~خربزه بخورند سنگ گرده و مثانه پاک گرداند. و چون دو درم از بیخ خربزه
~~بخورند قی آورد به آسانی. و خربزه مستحیل آن خلط شود که در معده غالب
~~باشد از این سبب هیضه آورد. و چون در معده فساد پذیرفت زهر شود. و
~~سکنجبین اصلاح آن کند.
~~بطیخ هزاوتفه
~~یعنی خربزهآ می خوش یا می طعم.

PageV01P133

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0110.png)

~~سرد و تر است به درجهآ دوم. در بیماریهای گرم و تبهای سوزان و مزاجهائی
~~که صفرا غالب باشد نیک بود. و تشنگی بنشاند. و چون با سکنجبین باز خورند
~~بول براند و مثانه را بشوید. و آب خربزهآ هندی با شکر خوردن سردی بیشتر
~~کند، و دیرهضم شود، و مزاجهای سرد و پیران را زیان دارد. و خلطها را خام
~~گرداند. و چون شکر با عسل از قفای آن خورند نافع بود.
~~بط (1)621
~~نیکوترین گوشت بط آن بود که در رنگ مختلف بود و هنوز فاپریدن نیامده
~~باشد، و بالهای او سبکتر باشد، و رطوبت بسیار انگیزد، وتر تر ازمرغهای دیگر
~~باشد. و درد را که در عمق بدن باشد ساکن گرداند. و گوشت او آواز را صافی
~~گرداند. و رنگ و روی پاک کند. و شهوت بیفزاید. و چون هضم شود غذای
~~تمام دهد اما دیر هضم شود و خلطهای بد انگیزد. در ابازیرهای گرم پخته شود
~~نیک باشد.
~~bal1nm, bo T111 بطم
~~نوعی از کسوران ms070 است.
~~گرم و خشک است به درجهآ دوم. و گویند در درجهآ اول خشک است چون
~~ترباشد و هرگاه که خشک شود خشکی او در درجهآ سوم باشد. [و او را
~~«وتمشک» خوانند]1.

PageV01P134

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0111.png)

~~در سپرز سودمند است. حیض بسته بگشاید. و بول براند. و در قوت شهوت
~~جماع بیفزاید. و در مادهآ بلغم نیک باشد. و روغن آن در فالج و لقوه
~~سود دارد.
~~albat بطباط]
~~این برنسیان دارو است و «عصی الراعی» نیز خوانند و در باب عین یاد
~~کرده آید]1.
~~بعر (بعر) الماعز
# سرگین بوزینه است.
# گرم و خشک است. خنازیر را تحلیل کند به قوت، و آماه سپرز و آماههای
~~سخت را بگدازد. و چون در خمر بسرشند و در زخم مار گزیده طلا کنند نافع
~~آید. و چون بسوزانند و در سر که بسرشند و در زخم سگ گزیده طلا کنند
~~سود دارد.
~~بعر(بعر) المعزالجبلی = سرگین بز
# در داءالثعلب نفع دارد، و ورمها و سختیهای بند گاهها را تحلیل کند، و در
~~زخم جراحات حشرات سود دارد.
~~بعر (بعر) الضأن = سرگین میشینه
# چون به سرکه بسرشند و برگوک2 طلا کتند سود دارد. و در جائی که
~~سوخته باشد به روغن گل حل کنند و طلا کنند سود دارد.

PageV01P135

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0112.png)

~~نیکوتر آن باشد که سپید بود. گرم و تیز است. و برش1 و کلف و سپیدهای
~~که در چشم باشد، و خارش چشم را سود دارد، و در روشنائی چشم بیفزاید، و
~~سبوسه2آ سر پاک کند.
~~بعر(بعر) الجمال = سرگین شتر
~~گوک را باطل کند. و چون به بینی باز بندند [رعاف را قطع کند]3، و چون
~~در میان داروهای صرع کنند صرع را سود دارد، و بثرهها و خنازیر و آماهها را
~~تحلیل کند.
~~بقلة الیمانیة
~~ترهآ یمانی است4. و در وی هیچ داروئی نیست و هیچ طعم ندارد. و تر
~~کننده تر از کدو و کاهو است. و غذای اندک دهد. ms071 و سرد و تر است در درجهآ
~~دوم. سودمند است در تشنگی و سرفهآ خونی. چون به روغن بادام بپزند و در
~~آماههای گرم ضماد کنند نیک باشد. و عصارهآ آن به روغن گل طلا کنند
~~دردسری را که از گرمی باشد ببرد.

PageV01P136

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0113.png)

~~پرپهن وفرفخ نیز خوانند1.
~~سرد و تر است، به درجهآ سیم. و قابض است. خون آمدن از رحم باز بندد. ده
~~درم از آب آن صفرا را از بیخ ببرد. و چون آب آن باز خورند گوک را و کندی
~~دندان را سود دارد. و در آماه گرم و حمره ضماد کردن نیک و در تبهای تیز و
~~سوزنده نیک باشد. در شهوت زیانکار است و در رودهها هم زیان دارد. و بسیار
~~خوردن او تاریکی چشم آورد. اصلاح او به کرسب و جرجیر و نعناع کنند. و
~~گویند در شکم و رودهها زیانکار است و اصلاح او مصطکی کند.
~~بقلة خراسانیة = ترهآ خراسانی2
~~ترش باشد. و برگش مانند برگ کرنب3 است.
~~سرد و خشک است در درجهآ دوم3 [و گفته شده در اول]5. مادهآ صفرا بنشاند.
~~و شکم ببندد. و اشتهای طعام آورد.

PageV01P137

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0114.png)

~~بقلة حامضة1
# مانند کاسنی دشتی است. سرد و خشک است به درجهآ دوم. یابس است.
~~بقلة مبارکة2
# این بقلة الحمقا است و گفته آمد.
~~بقلة العدس
# این فوتنج دشتی است و در باب فا گفته آید.
~~بقلة الیهودیة4
# گرم است به درجهآ اول و خشک است.
~~5a5a 3 بقم
# چوب سرخ است که از هندوستان آرند و رنگرزان با آب آن چوب رنگها کنند.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. [و او در جرب و حکه و جوشهائی که از
~~بلغم پدید آید هنگامی که بکوبند و ببیزند و مخلوط کنند با آب کرفس و
~~بزرالرازیانج و سر که و روغن گل سود دارد]6.

PageV01P138

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0115.png)

~~بلوط الملک
~~این جوز است و گفتهاند شاه بلوط ms072 است.1
~~b20t بلوط
~~قبضش زیادت از شاه بلوط است. و نیکوتر آن بود که بزرگ و تازه و
~~رسیده باشد.
~~سرد و خشک است به درجهآ دوم. و خون رحم و خون که از سینه آید باز
~~بندد. و چون پخته خورند و هضم شود غذا بسیار دهد. و اسهال شکم
~~را نیک بود. و زهرها را نافع آید. و ریش رودهها را سود دارد. شربتی بیست
~~درم باشد. دردسر آورد. و در مثانه زیانکار است و چون بریان کنند اصلاح
~~آن باشد.
~~be] بل
~~داروی هندی است. و گویند خیار هندی بیابانی است. و مانند خیار کبر تلخ
~~است. به زنجبیل شبیه است.2
# گرم و خشک است به درجهآ دوم. قابض و مقوی اعضا است. سودمند است
~~سختی پی و رطوبت و بیماریهای سرد مانند مفلوجی و لقوه و استرخا و استسقا
~~وقی وبستن شکم را.

PageV01P139

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0116.png)

~~1al-1ye(-1y2) 1بلخیه
~~شکوفهای است همچو برم و بهرامج در افعال2.
~~گرم و خشک است به درجهآ اول.
~~al1la 3 بلیلج
~~طبع او نزدیک است به طبع آمله الا آن که ضعیف تر از آن است و مغزش
~~شیرینی دارد و نزدیک فندق است. و نیکوتر بلیلج آن باشد که زرد بود.
~~سرد است به درجهآ اول، و گویند در درجهآ دوم. و خشک است در درجهآ
~~سیم، و گویند گرم است و قوت لطیف کنندگی و قبض دارد. قوت معده دهد.
~~و به استرخا و رطوبت سود دارد. و بعضی گویند که ملین کند فقط. یک
~~شربت سه درم باشد. قوت چشم دهد، و اشک ریختن باز دارد. و در رودهها و
~~امعاء مستقیم سود دارد4. و اسحاق گفته است در امعاء مستقیم زیان دارد. عسل
~~اصلاح آن کند.
~~aladar - dor بلادر
~~معروف است به خرمای بلادر، و انقردیا نیز خوانند5. مانند استخوان خرمای
~~هندی است و مغزش مانند مغز گرد کان6 است. و عسل او سیاه و غلیظ بود2. ms073 و

PageV01P140

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0117.png)

~~پوست او متخلخل است. و مردمان بعضی او را با جوز خوردهاند و زیان نداشته
~~است. و خوبترین بلادر آن باشد که سیاه رزین بود و چون بشکنند عسل بسیار
~~در میان او باشد.
~~و او گرم و خشک است در درجهآ چهارم. و سودمند باشد آن کس را که
~~بلغم بر او غالب بود، و استرخاء عصب، وفراموشکاری، و فالج، ولقوه، و
~~ذکاء ذهن را. مقدار شربت اگر مزاج احتمال کند نیم درم باشد به هزار احتیاط،
~~و آن نیز خطرناک باشد. و چون بر بواسیر دود کنند نیک و خشک گرداند. و
~~عسل آن سوزندهآ خون و اخلاط است، و سرسام و دیوانگی آورد، و سوزش
~~دهان و معده و رودهها و دنبلها و تبهای تیز. و خاصیت او آن است که به مغز
~~گردکان خورند هیچ زیان ندارد. و مداوات آن کس که خورده باشد کشکاب
~~و روغن بادام و دوغ گاو و لعاب به دانه خوردن و به آب یخ و به آب سرد
~~بستن باشد.
~~12l2san بلسان
# درختی است در مصر و در موضعی رسته است که «عین الشمس» خوانند و
~~روغن بلسان از آن درخت حاصل میشود1. برگ و پوستش مانند سداب است
~~الا آن که سپیدتر است. و روغن بلسان بهتر از دانهآ آن است و دانهآ او بهتر از

PageV01P141

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0118.png)

~~چوبش است به اندک گرمی. و نیکوترین چوب بلسان آن باشد که نرم و
~~خوشبو و سرخ باشد.
~~گرم و خشک است به درجهآ دوم. و دانه گرمتر از چوب است.
~~و چوب بلسان که معروف است به عود بلسان، راه گذرها را گشاید. و در
~~صرع و سر گردیدن و پوشش چشم1 و دما و تنگی نفس و تری رحم و سردی
~~معده و جگر را سود دارد، و دماغ را از رطوبت پاک کند، و مقاومت در برابر
~~سموم و نیش افعی کند. شربتی ms074 نیم مثقال است. و در روده زیانکار است. و
~~کتیرا اصلاح آن کند.
~~بندق 5nd0f 2و
~~نیکوتر آن باشد که بزرگ تر بود. و جوهر زمین بیشتر از گردوک دارد3 و
~~غذا بیشتر دهد و چربی کمتر دارد و دیرتر هضم شود.
~~گرم است به اعتدال، و خشکی اندک دارد. و گویند گرم است در درجهآ
~~سیم و تر در اول. پوستش قابض است. در قوت مجامعت بیفزاید. و در گزیدن
~~حشرات و کژدم سود دارد خاصه با انجیر و سداب. و گویند کژدم از فندق
~~بگریزد. و قومی گفتهاند چون فندق بر پیشانی و پیش سرطفلی که چشمش
~~ازرق باشد طلی کنند نیک شود. و مغزش باد انگیزاند و دردسر آورد. و فانیذ
~~اصلاح آن کند.

PageV01P142

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0119.png)

~~بعضی «رته» گویند1. میوهآ درختی است مانند فندق و ارضیه.
~~گرم و خشک است در درجهآ اول. خنازیر را سود دارد به طلا کردن، و چون
~~در بینی سعوط کنند در سه روز رطوبت را از منخرین روان گرداند. و دردسر و
~~لقوه و مالیخولیا و سبل و آب در چشم آمدن را سود دارد. برای سبل در بینی
~~چکانند و برای آب در چشم به آب مرزنگوش در کشند مانند سرمه، آب
~~آمدن باز دارد. و چون در چشم کشند احولی را ببرد. و دما و هیضه را سود
~~دارد. و چون فتیله سازند و زنان به خود باز گیرند حیض بسته بگشاید، و بچهآ
~~مرده از شکم بیندازد، و عصارهآ آن سودا و بلغم و صفرا براند بی رنج. و برص و
~~یرقان و بهق و کلف و تب ربع و زخم کژدم و امتلا وجملهآ زهرهای زخمها را
~~سود دارد. و فالج و لقوه را نیک بود. و قولنج به سکنجبین بگشاید. و اعصاب
~~را قوت دهد. و پوست اولین او را نرم سوده به قدر یک عدس در بینی چکانند
~~زنبور گزیدن و گزیدن جملهآ حشرات ms075 را سود دارد.
~~0ols00 بلسن
# او را عدس خوانند و درباب عین گفته آید.
~~بلمون2
# عرفج بری است. و از جملهآ یتوعات است. و مسهل است همچو یتوعات. و
~~تخم آن به رنگ آتش است.

PageV01P143

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0120.png)

~~anaf5a(-بنفشج = بنفشه (ع
~~خوب ترین آن لاجوردی باشد خاصه آنچه از رستاق ارجان آرند.
~~سرد است به درجهآ دوم و تر است به درجهآ سیم.
~~چون در آماه گرم ضماد کنند نافع آید. و در درد سر که از حرارت بود به
~~بوی داشتن نافع بود و ضماد کردن همچنین1. و سرفه را که از گرمی بود سود
~~دارد. و سینه را نرم گرداند. شربتی دو درم تا چهار درم باشد. و مسهل صفرا
~~است به قوت جاذبه. و بعضی گویند به لزوجت اسهال می کند. و گویند خونی
~~صالح انگیزاند و معتدل. چون در آماه معده و جگر گرم ضماد کنند نافع آید. و
~~چون در آب بپزند و آن آب به سر ریزند درد سر که از گرمی بود سود دارد. و
~~بعضی گویند درد دل را زیان دارد. و اگر به بوی دارند زکام را که از سردی
~~شده باشد زیان دارد. و اصلاح آن به انیسون و خیری و مرزنگوش کنند.
~~بنفشهآ مربی = بنفشهآ پرورده به شکر
~~سینه را نرم کند. و سرفه که از حرارت باشد سود دارد. و خشکی گلو ساکن کند.
~~صنعت آن: بگیرند بنفشهآ تازهآ پاک کرده از دنبال و از غنچه چنان که برگ
~~خالص باشد نیم من، یک من شکر را خورد کند و به هم بسرشد و در قدحی
~~کند و سرش استوار کند و مدتی در آفتاب نهد و می آمیزند، و اگر خشک
~~شود پارهای دیگر شکر گرم کنند و بر سر آن میریزند و چون محکم شده
~~باشد از آفتاب بردارند و به کار میدارند.

PageV01P144

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0121.png)

~~چیزی است که از یمن میآورند. و او بیخ ام ms076 غیلان است. و نوعی از آن سپید
~~است و بعضی زرد است. و زرد سبک و خوشبوی بود.
~~گرم و خشک است. مقوی اعضا است. و بعضی گفتهاند سرد و خشک
~~است. پوست و اندام را پاک کند. و رطوبت را نشف کند1. و بوی عرق و بوی
~~اندام خوش کند. و در معده نیک بود. و بوی او دماغ را نیک بود که به سردی
~~رسیده باشد.
~~5aua5aبنفشجی 7ل
~~داروی چشم است و در تاریکی چشم و خارش و آب ریزیدن چشم را و آب
~~آمدن را سود دارد.
~~صنعت آن: شادنج - دو درم -خون سیاوشان - دانگی - مس سوخته و دار فلفل
~~و سنبل الطیب - از هر کدام نیم درم - ساذج هندی - دودانگ - قاقله و مشک -
~~از هریکی دانگی - کافور - نیم درم - بکوبند و به حریر ببیزند و مانند سرمه در
~~چشم کشند.
~~بناست
~~صمغ بطم است که او را «علک» خوانند. گرم و خشک است.
~~مانند عدس است و از عدس دیر گوارتر است. معتدل است در خشکی. و

PageV01P145

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0122.png)

~~قابض است همچون عدس. و در فتق ضماد کردن نیک بود. و شکم ببندد. و
~~سودا انگیزد. و روغن بسیار اصلاح آن کند.
~~بن 520
~~مانند آبکامه سازند الا آن که نمک و ابازیر کمتر باشد. و در آفتاب
~~می سریشند تا مخمر شود. بعد از آن در قرابه کنند و آب در سر آن ریزند و
~~بامداد و شبانگاه به هم میزنند تا تخمیر تمام حاصل آید.
# گرم و خشک است. سردمزاجان را و اصحاب بلغم و استسقا را سود دارد. و
~~مزاجهای گرم را زیان دارد. آبلیمو و روغن کنجد اصلاح آن کند.
~~معجونی است برای سردی معده. و با داروها خورند.
~~صنعت آن: بگیرند زعفران و کاشم و تخم کرسب و زنجبیل و حاشا و مغز
~~دانهآ صنوبر - از هریکی شش درم - بکوبند و ببیزند و در سه چندان عسل گرم
~~کرده معجون ms077 سازند.
~~5an2 بنگ
~~سه نوع است: سرخ، و سیاه، و سپید. شکوفهآ او سیاه و ارغوانی باشد. نیکوتر
~~سپید رسیده باشد. سیاه و سرخ را استعمال کردن نشاید. و سیاه البته مضر باشد
~~و نشاید که استعمال کنند.
~~و بنگ سپید سرد و خشک است در اول درجهآ سیم، و سیاه، سرد و خشک
~~است در آخر درجهآ سیم. دردهای سخت را که ضربان کنند سود دارد. چون او
~~را کوفته طلا کنند آن ضربان بنشاند زیرا که تخدیر قطع خون رفتن کند. و
~~چون بر نقرس طلا کنند درد بنشاند. و یک درم از عصارهآ او با یک درم روغن

PageV01P146

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0123.png)

~~گل به هم بسرشند و در گوش چکاند درد گوش بنشاند. و آماس گرم که در
~~پستان پدید آید طلا کنند سود دارد. اما عقل را فاسد کند و خواب بسیار آورد.
~~و ذهن را زیان دارد. و دیوانگی و خناق آورد. و زبان بیاماهد و کف بر آرد. و
~~چشم را سرخ گرداند. و سینه را آماه پدید آرد. و چشم را تاریک کند. و کری
~~آرد. و مداوات به آب گرم باشد و قی کردن و روغن و عسل خوردن. معده را
~~پاک کند و بعد از آن شیر و مرق مرغ خانگی خوردن و اسفیدباج سود دارد.
~~banianoo51 1بنجنگشت
# داروئی است2 که او را «خمسة الاوراق» خوانند. برگ و بیخ او را خورند و
~~میوهآ آن استعمال کنند اما چوب او را استعمال نکنند.3 و در موضعی روید که
~~نزدیک آب باشد. برگش مانند برگ زیتون باشد.
~~گرم و خشک است و قبض دارد. و گشایندگی می کند. و تحلیل کننده است.
~~دردسری را که از سردی باشد چون ضماد کنند سود دارد. و یک درم از این
~~اگر بخورند شیر زیادت کند و منی را تقلیل دهد. و بستگی راه گذرها بگشاید.
~~و به جگر و سپرز نافع آید چون به سکنجبین ms078 خورند. و به خاصیت اگر در زیر
~~بستر نهند احتلام افتادن کم کند و شهوت را زیان دارد. و چون در زیر زنان
~~دود کنند شهوت منقطع گردد. و چون بر آتش نهند حشرات بگریزند. و چون
~~به شربت بخورند زخم مارگزیده را سود دارد. اگر به موضع سگ گزیده
~~ضماد کنتد سود دارد. و قدر شربت یک مثقال بود. و چون بریان کنند درد سر

PageV01P147

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0124.png)

~~بنات وردان1
~~سودمند است درد رحم را و درد گرده را. و بعد از آن که در روغن زیت و
~~موم و زردهآ تخم مرغ آمیخته باشند حیض و بول براند. و چون با قردمانا
~~بسرشند بواسیر را سود دارد، و در دفع زهرهای حشرات نیک باشد، و فرزند از
~~شکم مادر بیندازد.
~~5u21-dan بوزیدان
~~و او را «مستعجله»2 نیز خوانند. چوب هندی است و قوتش مانند قوت بهمن
~~است. و بعضی باریک و بعضی غلیظ باشد. [و بهتر آن سپید غلیظ باشد که
~~خطهای بسیار دارد و تازه بود، و آنچه باریک و سپید باشد زیانکار بود]23.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم، و رطوبتی زیادتی دارد. و لطیف کننده
~~[است در مفاصل و دربند گاهها و علت نقرس]4. و خلطهای سرد بلغمی را سود
~~دارد. و در قوت شهوت بیفزاید. و در خایهها زیان دارد. خردل اصلاح آن کند.
~~nraبورق ارمنی ک
~~بورهآ ارمنی را نطرون نیز خوانند. و بوره مانند نمک است الا آن که قوی تر از
~~نمک است. و در کوزهآ سفالین نو کنند و بر اخگر بسوزانند. و بهترین بورهآ

PageV01P148

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0125.png)

~~ارمنی سپید سبک بود، یا گلرنگ1، یا افریقی، و او قوی ترین است.
~~گرم است در آخر درجهآ دوم و خشک است در اول درجهآ سیم. جلادهنده
~~است به قوت. و خلط غلیظ را دفع کند. و پیچیدن شکم را سود دارد خاصه
~~چون به زیره بکوبند و با می پختج ms079 باز خورند. طبع را نرم کند. و بادها بشکند.
~~و خارش اندام و برص را سود دارد با طلا کردن. و دملها را پخته گرداند. و
~~کری زایل کند. و در استسقا به انجیر ضماد کردن سود دارد. و سپیدهای که در
~~چشم باشد ببرد اگرچه کهنه بود. و تبهای نوبتی را سود دارد. و چون بر شکم
~~ضماد کند کرم که در شکم باشد بکشد. و بسیار خوردن بوره، روی را سیاه
~~گرداند و معده را زیان دارد. جدوهآ تازی اصلاح آن کند. [و بدل او هم وزنش
~~نمک تلخ یا نمک انبدرانی باشد. و گفته شده بدل او هم وزنش شب یا
~~هم وزنش نمک اندرانی است]2.

PageV01P149

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0126.png)

~~سبوسه1آ سر چون بدان سر را بشویند سود دارد. و در گرفتگی بینی و سدهها و
~~استسقا و سپرز و ریش گوش چون در آنجا چکانند نیک بود.
# کمیز مردمان است. چون به خاکستر چوب انگور در زهار طلا کنند خون که
~~از رحم آید باز بندد. و در خارش اندام و سبوسهآ سر و خشکریش که در سر
~~باشد و برص، در بوره حل کرده مالند سود دارد. و آماس سپرز و زخم گزیدن
~~افعی و حشرات را سود دارد خوردن و طلا کردن.
~~بول الکلب - بول سگ
~~چون بر گوک2 مالند از بیخ بر آورد.
~~بول الصبیان = کمیز کودکان
~~در حمره3 سود دارد. و چون در انائی4 مسین کنند و در چشم کشند سپیدهآ
~~چشم را ببرد. و در جرب و گزیدن کژدم و گزیدن مار و در سگ گزیده با
~~بورق سود دارد. و خارش و گر و برص و آنچه از گوش آید چون به پوست
~~انار درهم آمیزند و در جذام و زخم جملهآ حیوانات سود دارد.
~~بول البقر = بول گاو
~~بهترین بول، بول گاو نر باشد. بهق را سود دارد. و سبوسهآ سر را ببرد. و درد
~~سر که از سردی بود ms080 و بواسیر و معده را سود دارد.

PageV01P150

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0127.png)

~~سودمند است درد عصب را و تشنج و تمرد را در بینی سعوط کردن، و
~~خوردن آن استسقا را سود دارد.
~~بولالجاموش
~~با مر و صبر سودمند است درد گوش را که از سردی باشد.
~~بوقیصا
~~نباتی است که غلاف و میوهآ آن تری دارد.
~~سرد است. و اندک قبض دارد. جلادهنده است. و چون بکوبند و در گری و
~~ریش پلید کودکان مالند نافع بود و جراحات را به هم بازبندد. و چون بپزند و
~~آب آن بر استخوان شکسته ریزند نیک بود. و یک مثقال در آب سرد بلغم براند.
~~بوصیر
~~گیاهی است1. بهترین او ذهبی الشکل باشد. محلل است و زداینده به اعتدال.
~~موی را سرخ گرداند. و پختهآ آن آماه را سود دارد. و ریش2 را چون به انگبین
~~ضماد کنند سود دارد. و گفتهاند آنچه ورق او سپید و سیاه باشد اسهال کهن
~~باز دارد.

PageV01P151

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0128.png)

~~بوحا1
~~این «بیش موش» است. و گیاهی است که در همسایگی بیش روید و چون
~~بیش بخورند او دوای زهر بیش بکند. و به جای تریاک باشد و همهآ زهرها را
~~تریاق بود.
~~بوش دربندی
~~شافهای است که از ارمن آورند و در طلای بثرههای گرم نیک بود.
~~بهرامج
~~بید بلخی است. و از جملهآ ریاحین بود. سودا آرد. بادهای غلیظ را که در سر
~~باشد تحلیل کند و شکم را نرم کند.
~~al1111a0 بهمن
~~مانندهآ پارههای چوب است اگرچه بیخ گیاه است. دو نوع است: سرخ، و
~~سپید است. گویند بیخ گزردشتی است.
# گرم و خشک است به درجهآ دوم. فربهی آورد. و قوت دل دهد. و در خفقان
~~نیک بود. و در منی بیفزاید. و سنگ مثانه را پاک کند. و شربتی یک درم
~~باشد. و اسحاق گوید که در مقعد زیان دارد. و انیسون اصلاح آن کند.
~~aar بهار
# داروئی است که «گاو چشم» ms081 خوانند.4 گل زرد دارد و برگ سرخ. بزرگتر از

PageV01P152

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0129.png)

~~گل بابونه است. و بهترین او زرد است.
~~گرم است به درجهآ اول، و گفتهاند در دوم، و خشک است در درجهآ اول.
~~تحلیل کننده بود. و چون به بوی دارند بادهای غلیظ که در سر باشد دفع کند. و
~~چون در روغن آمیزند و در آماه سخت ضماد کنند سود دارد.
~~بیش 015
~~دانهای است که بغایت خشک و تیز است. و به سبب تیزی برص را سود دارد
~~به طلا کردن، و جذام را با داروهای دیگر نافع آید. و اسحاق گوید مقدار
~~شربت آن یک دانگ است. [و گمان من این است که این مقدار جدا
~~خطرناک است]1. و بیش زهر قاتل است و مضرت آن بیشتر در دماغ بود و
~~چون خورده شود دلیل آن آماه لبها و زبان و سرگردیدن و غشی باشد که همه
~~عارض گردد. قی باید کردن به روغن گاو و تخم شلغم و بعد از آن پادزهر یا
~~مسک با آب پادزهر.
~~بوبایس
# بیشتر او که استعمال کنند بیخ او باشد و صمغ او و عصارهآ او. و صمغ او
~~قوی تر از عصارهآ او باشد.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم. محلل است. و موافق عصب است. و
~~فضول غلیظه را که در سینه باشد براند. و شش را سود دارد و قرحهآ او را به
~~بخور دادن و آشامیدن. و درشتی سپرز را سود دارد.

PageV01P153

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0130.png)

~~بهرم و بهرمان2
~~هر دو را عصفر خوانند و در عین گفته آید.
~~o562eو ba72a بیض
~~تخم مرغ خانگی است. بهتر آن باشد که نیم برشت باشد و بعد از آن به
~~سر که و آبکامه پخته، و به اندک روغن زیت نیکوتر باشد.
~~سپیدهآ آن سرد است و زرده گرم، و گفتهاند معتدل است میان گرمی و
~~سردی. و نیم برشت زود هضم شود و غذای نیک ms082 دهد. و درد گلو و سل و
~~علت سرفه را سود دارد. و در قوت شهوت بیفزاید. و زردهآ پخته دردهای
~~گزید گی را سود دارد و در کلف، طلا کردن با عسل هم نیک بود. و در
~~سوختن اندام به آتش یا به آب گرم نیک بود. و در مقعد و زهار سود دارد. و
~~چون در سر که پخته باشد بستگی طبع آورد و درد و سرطان را نافع آید، و دیر
~~هضم شود خاصه چون بغایت پخته باشد و تخمه آورد و بیم قولنج بود. و چون
~~بسیار خورند کلف پدید کند. و اقتصار به زرده باید کردن. و فلفل و دارچینی
~~با زرده آمیخته خورند و بعد از آن زنجبیل پرورده خورند اصلاح او باشد.

PageV01P154

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0131.png)

~~خایهآ بنجشک است. در قوت شهوت مجامعت بیفزاید و بیشتر از همهآ خایهها
~~قوت دهد.
~~بیض الحجل = خایهآ کبک
~~لطیف تر از خایهآ مرغ خانگی است. کسانی را که از بیماری برخاسته باشند
~~نیک باشد اما آن کسانی که ریاضت کشند نشاید خورد که زیان دارد.

PageV01P155

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0132.png)

~~1annl تامول
# تنبول نیز خوانند.
# قبض دارد. و مقوی معده است. برگش مانند برگ نبات لوبیا است1 و در
~~نواحی بلاد عرب و عمان باشد. طعمش مانند طعم قرنفل است و هندوان2
~~پیوسته خایند و دهان را سود دارد.2
~~t2zar7, 1ada7 تدرج = تذرو
# پرنده ای است مانند دراج، و گوشتش بهتر از دراج بود، و بهتر از مرغان
~~دیگر است. گرم بود. و در قوت دماغ و فهم بیفزاید.

PageV01P156

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0133.png)

~~[olnm0s ترمس
~~باقلی مصری است و اما سپید و پهن و گرد است. شکل باقلی ندارد و به دارو
~~نزدیک تر است تا به غذا.
~~گرم است. و گویند خشک است به درجهآ دوم. جلادهنده است و
~~تخلیل کننده و زایل کنندهآ کلف و بهق و برص و بثرههای سوداوی در روی، و
~~خنازیر و آماهها. و ms083 در جرب و ریشها و خواره1 نیک بود. و آرد ترمس و آرد
~~جو در جراحتها نیک باشد و در علت نار فارسی2 که در سر باشد، و بستگی
~~سدهآ جگر و سپرز را نیک بود خاصه چون با عسل و سر که و سداب پخته
~~باشند. شربتی سه درم باشد. و آنچه تلخ باشد گرم تر باشد. کرم شکم بیرون
~~آورد، و حیض براند، و فرزند از شکم اخراج کند. و کمیز براند و شکم ببندد.
~~[جالینوس گفته بدل آن باقلی است. و گفته شده بدل او فودنج است. و گفته
~~شده بدل او شیح ارمنی است]2
~~aran8()abin ترنجبین = ترانگبین
# خاری است.4 و از خراسان آورند. و آنچه از ماوراء النهر آورند نیکوتر باشد.
~~و هرچه سپیدتر باشد نیکوتر است.

PageV01P157

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0134.png)

~~معتدل است در گرمی و سردی. و لطیف تر از شکر است. و رطوبت دارد. و
~~ملین است. در سرفه و نرمی سینه و تشنگی سود دارد. و صفرا به رفق براند.
~~شربت او ده درم تا بیست درم1 است. [مصلح او تمر هندی است. و گفتهاند
~~بدل او ماءالحاج با شکر طبرزد است. و گفتهاند بدل او شکر طبرزد است. و
~~گفته شده بدل او آب کشک و شکر طبرزد است]2.
~~2orbod تربد
~~چوبی است که از چین آرند. سپید باشد و چون بشکنند مجوف باشد. و
~~اندک تیزی دارد.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم. در بیماریهای اعصاب سود دارد. مسهل
~~بلغم و خلطهای سوخته است. شربتی نیم درم تا یک درم. و گویند خلط غلیظ
~~که در سرون3 باشد براند. و خشکی آورد. و در رودگانی زیان دارد. و باید که
~~پوست آن بتراشند تا آن وقت که سپید شود. و به روغن بادام اندک چرب
~~کنند و کتیرا به اضافت آن پزند تا از مضرت ایمن باشد. و هرچه زرد و سیاه
~~باشد به مضرت همچون خربق سیاه [و غاریقون سیاه] ms084 باشد به احتیاط تمام
~~باید خورد. و بعضی گفتهاند نشاید خورد. [و گفتهاند بدل او نصف وزنش
~~غاریقون و ربع وزنش صبر است، و ربع ربع وزنش حنظل است. و گفتهاند بدل
~~او ترمس است]5.

PageV01P158

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0135.png)

~~کنگرژد1 است. «جدو حرشف» نیز خوانند. و چون باز خورند قی آرد. و در
~~وباب کاف بیاید ان شاءالله.
~~ترس
~~گیاهی است مانند سیر. گرم و خشک است در درجهآ اول. خشک کننده
~~است به اعتدال. کلف را جلا دهد. جالینوس گفته است که در زخم سگ
~~گزیده بغایت سود دارد.
~~(1417a تریاق الفاروق
~~یعنی تریاق بزرگ. گرم و خشک است. و در علتهای بسیار و زخم تمامت
~~حشرات و هوام مانند مار و کژدم و داروهای کشنده سود دارد. شربت به قدر
~~قوت علت و زخم گزیدن حیوانات و حشرات میباید داد. و گفتهاند دانگی
~~باشد تا مثقالی3. و اگر در موضع زخم مار طلا کنند نافع آید. و قوت دل دهد.
~~و منع زهرها کند در جملهآ بیماریهای سرد که در تن باشد و بعضی که سرد
~~نباشد و فساد خللها به اصلاح آورد. و ریش رودهها را نیک باشد. و شکم
~~ببندد. و چون اسهال بسیار بود قولنج و بستگی شکم بگشاید. و خون که از گلو
~~و مقعد آید باز دارد. به ضعفها همه نیک بود. و راه گذرها که خلطی در آن
~~باشد پاک و گشاینده کند. و سرفه و تنگی سینه و درد پهلو و شش ساکن
~~گرداند. و باد معده و رودگان و پیچیدن شکم بشکند. و کمیز بسته و خون
~~حیض روان کند. و در استسقا و آماس احشا و تهیگاه نیک بود. و کرمهای

PageV01P159

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0136.png)

~~کدودانه که در رودهها باشد بکشد و بیرون آرد. و دردسر و صرع و درد شقیقه
~~و گرانی گوش و تاریکی چشم و جذام و برص و بهق و دردبندگاه[ها] و هر
~~علت که از بلغم ms085 و سودا بود سود دارد اما در علتی که از مادهآ صفرا بود چندان
~~منفعت ندهد. و در مزاجهای گرم و خشک زیان دارد. اما کشکاب و آب
~~کدوی تر و امثال آن دفع گرمی تریاق بکند.
~~صنعت آن: بگیرند قرض عنصل - بیست وهشت مثقال - قرص افعی و قرص
~~اندروخون و فلفل سیاه و افیون مصری - از هریکی بیست و چهار مثقال - گل
~~سرخ و ایرسا و تخم شلغم بیابانی [و دارچینی]1 و غاریقون و ربالسوس و
~~روغن بلسان - از هریکی دوازده مثقال - مر و زنجبیل و زراوند و زعفران و
~~فنجنگشت و پودینه و فراسیون و فطر اسالیون و قسط و فلفل سفید و دارفلفل و
~~کندر ذکر و مشکطرامشیع و فقاح اذخر و صمغالبطم و سلیخه سیاه و
~~سنبل الطیب وجعده - از هریکی شش مثقال - لبنی و تخم کرفس و سیسالیوس
~~و سپندان بابلی و کماذریوس و نانخواه و کمافیطوس و عصارهآ لحیة التیس و
~~ناردین و شیح جبلی و سادهآ هندی و مو و جنطیانا و زراوند و گل مختوم و زاج
~~سوخته و حماما و وج و حب بلسان و جدوهآ تازی و قردمانا و انیسون و اقاقیا
~~-از هریکی چهار مثقال - دوقو و قنه و مقل الیهود و جاوشیر و قنطوریون و
~~زراوند گرد- از هریکی دو مثقال - و عسلی که منج حاشا خورده باشد- پنج من -
~~داروها را جمله بکوبند و ببیزند و آنچه جدوهها است جمله با شراب کهنه پخته
~~خوشبوی دو من آغارند تا حل شود و عسل در میان آن ریزند و شبانهروزی
~~بگذارند. بعد از آن داروی کوفته را در طبقی کنند و به روغن بلسان چرب
~~کنند و در عسل و شراب آمیزند آمیختنی محکم و در انائی از نقره یا رصاص

PageV01P160

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0137.png)

~~یا چینی کنند و نگذارند که انا پر شود. و بعد از شش ماه به کار دارند. و قومی
~~گفتهاند بعد از پنج سال به کار ms086 آید و قوتش تا سی و دو سال بماند بغایت قوی،
~~و تا شصت سال تمامی ماند، و بعد از آن ضعیف شود و دافع زهرها نشود و
~~لیکن مانند معجونی بزرگ باشد که بیماریها را دفع کند.
~~و امتحان تریاق چنان کنند که خروسی را داروی کشنده دهند یا ماری بر او
~~مسلط کنند تا زخم بر وی زند و تریاق به وی دهند. اگر نمیرد تریاق نیک
~~است و اگرنه نه. و اگر داروی مسهل مانند محموده یا شحم حنظل به کسی
~~دهند تا بخورد و از عقب آن که دارو در کار خواهد آمد و آغاز نهاده باشد
~~تریاق بدهند اگر فعل دارو باطل کند بدان که نیک است و تریاق کامل مجرب
~~بسیار منفعت است. و اگر به ضد این باشد تریاق نیک نیست.
~~تریاق اربعه
~~چهار دارو است. و دفع زهرها کند. و بادهای غلیظ بشکند خاصه باد که در
~~معده و در رودهها باشد. و درد معده و جگر و سپرز و خفقان و صرع را سود
~~دارد. و شربت آن یک مثقال باشد به آب سرد حل کرده.
# صنعت آن: بگیرند جنطیانای رومی و حب الغار و مر صافی و زراوند طویل
~~- از هریکی یک درم - عسل گرم کرده و کف گرفته - سه چندان - جملهآ ادویه

PageV01P161

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0138.png)

~~و ریوند چینی و قیمولیا و قسط تلخ و جنطیانای رومی- از هریکی دوازده
~~مثقال- فقاح اذخر وعصارهآ لحیة التیس ومقل ازرق - از هریکی هشت مثقال -
~~عاقرقرحا و دارچینی و رازیانه و گوگرد و تخم کرنب و تخم شبت و اسارون و
~~قردمانا و افربیون و افیون و ماردین و شکوفهآ انگور و شکوفهآ کرنب و گل
~~باقلی و تخم کرفس کوهی و دوقو و افتیمون و فقاح سنبل رومی - از هریکی
~~سه مثقال - سلیخه و گل سرخ وقرص اندروخون - هریکی نه مثقال - کتیرا و
~~خشخاش سفید و فلفل سیاه - از هریکی سه مثقال - بزرالبنج - بیست ms087 و هشت
~~مثقال - تخم سداب - یک مثقال - تخم ترنج پوست کنده و سماق شامی -
~~هریکی دو مثقال - روغن بلسان - بیست و چهار مثقال - سنبل رومی - سه متقال
~~و نیم - عصارهآ قیسوم - بیست مثقال - برگ ترنج - سه مثقال - فقاح مر -چهار
~~مثقال و نیم - داروهای خشک را بکوبند و ببیزند و جدوهها را در شراب یا در
~~مثلث آغارند و در سه چندان همهآ داروها عسل گرم کرده و کف گرفته
~~بسرشند و در انای چینی کنند و بعد از شش ماه به کار دارند. - شربتی یک
~~مثقال - ومدت هفت سال قوت وی بماند.
~~تراب الطرق
# و او را «خاک چهارراه» خوانند. معتدل است و خشک کننده و سبک.

PageV01P162

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0139.png)

~~101a0 تفاح
~~سیب باشد. نیکوترین سیبها سیب شامی است و بعد از آن سیب اصفاهانی. و
~~آنچه طعم ندارد به هیچ کار نیاید و بد باشد. و خام، سرد و تر، و ترش،
~~قابض و سرد و غلیظ باشد. و آنچه شیرین بود و آبناک، میل به گرمی دارد، و
~~ترش که قابض باشد سرد و خشک است. و شیرین پخته، معتدل باشد در
~~گرمی و سردی.
~~منع خلطها کند خاصه برگش. به جراحت نیک باشد. و قوت دل دهد. و به
~~ضعف معده نافع باشد. و چون در خمیر گیرند و بریان کنند آرزوی طعام پدید
~~کند و سود دارد در دفع کرم و ذوسنطاریا. و پوست سیب شیرین قوت معده
~~دهد، وقی باز دارد. و سیب ترش و شیرین چون بخورند خلط بد که در معده
~~باشد باز دارد، و اگر معده خالی باشد شکم ببندد، و در زهرهای گرم سود
~~دارد. و چون آب برگ سیب بگیرند و باز خورند در گزیدن کژدم و حرارت
~~زهرهای گرم نافع بود. و سیب خام تب آورد و خلط را عفن گرداند و چون
~~بسیار خورند درد عصب آورد خاصه سیب بهاری و سیب ترش. گلنگبین و
~~گوارش نعنع ms088 دفع مضرت آن کند.
~~تفاح بری
# او را «زعروره نیز خوانند و در باب زا یاد کرده آید.
~~تفاح مربی - سیب پرورده

PageV01P163

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0140.png)

~~بیرون کنند و در دیگ سنگین کنند و شکر طبرزد چندان بر سر آن کنند که
~~ناپدید شود، و اندک جوش سبک زند و سه روز بگذارند و بعد از آن
~~بجوشانند تا چندان که آب هیچ نماند و اندک زعفران در آن حل کنند و به
~~وقت حاجت به کار میدارند.
~~[تفاحیه
# بهترین آن باشد که میخوش و خوشبوی بود. و او سرد و خشک است.
~~سودمند است از درد شکم که گوناگون صفرا و سودا رود. و جگر گرم را و
~~معدهآ ضعیف را فایده دهد. و سعال را زیان دارد. و قولنج را زیان دارد. و
~~شهوت جماع را هم زیان دارد. و عصب و مفاصل را زیان دارد. اصلاح او آن
~~است که او را به مرغ خانگی فربه بپزند. و ساختن او چنان باشد که سیب ترش
~~را از پوست و دانه پاک کنند و بکوبند و آب از وی بردارند و بعد از آن بیزند
~~همچنان که غوره بپزند.
~~8f5i7a تفسیا
# واوثافسیا است و در باب ثا یاد کرده آید.
~~تقده، تقده، تقده1
# این گشنیز است و درباب کاف گفته آید.
~~تقرد2
# این کرویا است و درباب کاف گفته آید.

PageV01P164

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0141.png)

~~تمرالبلادر
~~این بلاذر است و گفته آمده.
~~1ensa تمساح
~~سرگین او سودمند است در سپیدی چشم]1
~~1nr تمر =خرما
~~گرم و تر است در درجهآ اول و گرمی بیشتر از تری دارد. در منی بیفزاید. اما
~~دردسر آورد. بادام و خشخاش اصلاح آن کند و بعد از آن سکنجبین ساده.
~~تمر هندی
~~و او را «حومر» و«صبارا» نیز خوانند. لطیفتر از آلوسیاه است و نیکوتر آن
~~باشد که تازه وخوش طعم و ترش باشذ.
# سرد است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دوم، و خشک ms089 است در درجهآ
~~دوم. مسهل است. تشنگی و حرارت تب بنشاند. و قی کردن را سود دارد. و در
~~سرفه و سینه زیانکار است. شراب بنفشه و خشخاش اصلاح آن کند.
~~تنین بحری
# او را شکافند و بر موضعی که گزیده شده باشد ضماد کند سود دارد.
~~تنوب، تنوب
# درختی بغایت عظیم بود در کوهستان روم. و قطران نیکو از او گیرند. و
~~«قوفی» نوعی است از او. و تخم او «قضم قریش» است و او را «ینبوت» گویند.
~~قابض است. و چون در آماه گرم ضماد کتند نیک بود. و چون با پیه مرغ

PageV01P165

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0142.png)

~~آبی و مرداسنگ و کندر در جراحتها طلا کنند نافع آید و نگذارد که جراحت
~~فساد پذیرد.
~~و جدوهآ این درخت منفعت بسیار دارد و سرفهآ دیرینه را ببرد.
~~و نوعی ازرق است. یک مثقال از این در جگرهای آفت رسیده به آب عسل
~~باز خورند نافع آید، و خوردن آن شکم رفتن و کمیز ببندد.
~~[enlar, 1anl5f تنکار
~~دو نوع است: معدنی، و عملی است. و عملی چنان کنند که بگیرند نمک
~~- یک جزو - و قلیا - یک جزو - و نطرون -سه جزو - و به شیر گاو میپزند تا
~~بسته شود. و در انائی کنند و در آفتاب بنهند تا رسیده شود. بردارند و به کار
~~میبرند: و دندانی را که خورده شده باشد به خاصیت سود دارد.
~~تنوریه
~~بهتر ینش آن باشد که به گوشت بره یا گوساله باشد. و چنان سازند که
~~گوشت را پاره کنند پارههای میانه، و در دیگ نهند، و زیره و گشنیز در آن
~~ریزند و بر سر آتش نهند تا عرق برآورد، و دارچینی و نخود پوست کنده در
~~سر دیگ اندازند و چندان آب در دیگ کنند که پارهای بر سر گوشت باز
~~ایستد. و بجوشانند و کف بردارند و پارهای شبت در آن اندازند. و بجوشانند و
~~دیگرباره کف بردارند و شبت بیرون ms090 کنند و مغز جوز کوفته بر او ریزند.
~~و او گرم و تر است. تن را فربه کند. و در قوت مجامعت بیفزاید. و در
~~پیچیدن شکم که از سردی باشد سود دارد. و در معدهآ ضعیف زیان دارد. و
~~پس از آن ترشیها خورند تا اصلاح کند.

PageV01P166

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0143.png)

~~مانند انجیر است در پخته گردانیدن اما غذای بد دهد، و در معده بد باشد، اما
~~نیکوتر آن باشد که بزرگ و شیرین باشد. و سپید گرم است و تربه درجهآ اول،
~~و بعضی گفتهاند سرد است.
~~و چون برگ توت و برگ انگور و برگ انجیر سیاه به هم بپزند موی را سیاه گرداند.
~~و چون با خرما بخورند زود از معده برود اما در رودگانی دیر بماند. و کمیز
~~براند. و در معده نیک نباشد و فساد کند. و پیش از طعام باید خورد بعد از آن
~~سکنجبین خورند.
~~توت حامض - توت سیاه
~~معروف است به توت شامی. خوبتر آن است که سیاه و بزرگ باشد. و خام
~~را چون خشک کنند قائم مقام سماق باشد.
~~و او سرد و خشک است در درجهآ دوم. و گفتهاند تر است و خشکی او در
~~درجهآ اول است. و در وی قبض است. آماه دهان و گلو را سود دارد. و بر گش
~~در خناق و ذبحه1 سودمند است.
~~و توت خشک شکم ببندد و در ذوسنطاریا نافع است. و پوست درخت توت،
~~تریاق شوکران است. یک وقیه و نیم عصارهآ آن تریاق زخم رتیلا است و چون
~~بخورند پیچیدن شکم پدید آرد. اطریفل کوچک آن را اصلاح کند. [اسحاق
~~گوید برای شش مضر است و مصلح آن انار است]2.

PageV01P167

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0144.png)

~~1darr 1تودری
~~دو نوع است: یکی تخم سیاه دراز دارد و مانند سپندان تیز است، و نوع دیگر
~~گرد است و زرد.
# گرم است در درجهآ دوم و گویند تر است در درجهآ اول. در علت ms091 سرطان به
~~عسل طلا کردن سود دارد. و آماس سخت و نقرس و ریش چشم را نیک بود.
~~و چون در شراب بیزند و بخورند قوت مجامعت بیفزاید. [جالینوس گفته بدل
~~تودری عرطنیثا است]2.
~~1tiy3 توتیا
~~اصل توتیا دودی است که مرتفع میشود از پاک کردن مس و از سنگ ریگ. و
~~هرگاه که آن بخار متصاعد گردد او را «اقلیمیا» خوانند، و چون متصاعد گردد و
~~تمام شود توتیا است. [و رسوب آن اقلیمیاء، سندروس نامیده میشود].3
~~و توتیا سه نوع است: سپیدهندی سبک باشد، بعد از آن زرد، و بعد از آن
~~کرمانی و فستقی. و هرچه تازه تر بهتر. و آنچه رنگ طباشیر دارد منفعت بسیار
~~ندارد و سرد است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. خشکی کند

PageV01P168

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0145.png)

~~بی آن که خبر دهد. و آنچه شسته باشد بهتر بود. در بوی بغل و ریشها و درد
~~چشم نیک بود. منع خلطها کند که در عروق و رگ چشم خواهد ریخت. و
~~تندرستی چشم نگاه دارد. و آنچه ناشسته باشد در ریش و آماه مقعد و عورت
~~سود دارد.
~~11bal, 1upal توبال النحاس
~~پلیدی که از مس بیفتد لطیفتر از مس سوخته باشد. و نیکوترین توبال، سیاه
~~قبرسی باشد که میل به سرخی دارد. و بباید شستن بارها پیش از آنک بکوبند.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم و قبض کننده. در گوشت زیادتی و
~~درشتی پلک چشم سود دارد، و تاریکی چشم را جلا دهد. و اندک نشاسته در
~~آن پاشند تا تیزی او را بشکند. مسهل بلغم و زرد آب است به خاصیت. شربتی
~~نیم مثقال باشد با مصطکی.
~~توبال الحدید
~~پلیدیهای آهن قوی تر از توبالهای دیگر است.
# خشک کننده و قابض است و در ریشها نیک بود.
~~daniyun تودریون
# در خوردنش خطر است و اگر بخورند عقل را زایل گرداند، و اندام را به هم
~~کشد، و ms092 لبها بازلین جهد مانند کسانی که خنده کنند.1 دفع آن به آب و عسل و
~~شیر خوردن و در آب نیم گرم نشستن باشد.

PageV01P169

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0146.png)

~~تین رطب = انجیر
~~در نفس خود طبعی دارد. و برگها و شیر آن هم طبعی. و نیکوتر انجیرها
~~نوعی است که او را «وزیری»1 خوانند. سپید است. و سپید بهتر از سرخ و سرخ
~~بهتر از سیاه. و اندک گرمی دارد. و گویند گرم است به ابتدای درجهآ دوم. و
~~آنچه خام باشد سرد و تر است. در گوک و بهق ضماد کردن سود دارد.
~~و انجیر رسیده غذا بیشتر از میوههای دیگر دهد، و زود در قعر معده افتد، و
~~فربهی آورد، و در صرع و درستی گلونیک بود، و موافق سینه و شش است، و
~~تشنگی بنشاند اگر مادهآ تشنگی بلغم باشد. و در ریگ کلیه و مثانه نافع بود. و
~~اگر زنی که حیض او بسته باشد شیر انجیر بر گیرد گشاده گردد.2 و چوب انجیر
~~چون بسوزانند و بخورند در اسهال و ذوسنطاریا سود دارد. و شیر انجیر در نیش
~~کژدم و رتیلا سود دارد.3 و آنچه خام باشد در سگ گزیده نیک باشد. و چون
~~انجیر خورده باشند از زهرها ایمن باشند. و چون گوشت به چوب انجیر پزند
~~زود مهرا شود. و اگر پیش از آن که برگ بیرون آورند چوب او را بیفشارند و
~~عصارهآ آن در دندان نهند که خورده باشد نیک شود. و اگر به عسل بیامیزند و
~~در ابتدای آب فرو آمدن به چشم در کشند نافع آید. و برگش گرم کنده و
~~جلادهنده است. و عفونتها که در پوست شروع کند دفع کند.
~~انجیر باد انگیزاند و خلط بد در معده حاصل کند. سکنجبین ساده دفع آن
~~کند و از پس آن غذاهائی بخورند که آبکامه در آن باشد.

PageV01P170

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0147.png)

~~انجیر خشک است.
~~گرم است در آخر درجهآ اول و ms093 معتدل است در تری و خشکی. لطیف کننده
~~و جلادهنده است. و اخلاط را پخته گرداند و تحلیل کند. و در آماه سخت
~~ضماد کردن سود دارد. و دنبلها را پخته گرداند. و در صرع و درشتی گلو و
~~سینه سودمند است. وشش را موافق بود. و چون به شراب بپزند و بخورند سرفهآ
~~دیرینه را سود دارد. و سده و راه گذرهای جگر و سپرز بگشاید. و درد گرده و
~~مثانه را نیک بود. و در زهرها سود دارد. و چون بپزند و به آب آن غرغره کنند
~~خناق بگشاید و پخته گرداند و تحلیل کند. و خون نیک انگیزاند. و در جگر و
~~سپرززیان دارد و باید که با جوز مغز و روغن بادام خورند. و چون به پودنه و
~~حاشا خورند سینه و گرده و مثانه را پاک گرداند.

PageV01P171

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0148.png)

~~و با تا (تافسیا) نیز خوانند.
~~جدوهآ سداب بیابانی است و طعم او مانند طعم بادروج است. و آنچه تازه تر
~~باشد نیکوتر است و کهنه ضعیف است.
~~گرم و سوزنده و خشک کننده باشد و رطوبتی زیاد دارد از برای آن لذع و
~~گزیدن نمی کند. و گویند گرمی در درجهآ سیم دارد و مسهل است و
~~پخته کننده و به خود کشنده کشیدنی سخت.
~~موی را برویاند. و در داءالثعلب و استرخا و نقرس و دردبند گاه[ها] که از
~~سردی باشد سود دارد. شربتی نیم درم باشد. و در ماءالعسل در علت استسقا
~~نافع آید. و اسهال کننده است و قی آرنده، و چون بسیار بخورند کمیز ببندد، و
~~زبان آماه کند، و باد معده بدید کند، و گلو و معده را بسوزاند، و رنگ روی
~~سرخ گرداند، و غثیان آرد. و چون بسیار از او بخورند قی آرد، و چشم از خانهآ
~~خویش بیرون خیزد، و تنگی نفس آرد. و چون بسیار از او خورده شود شیر و
~~مسکه و کشکاب باید ms094 خوردن، و غرغره با شیر کردن. روغن گل اصلاح او
~~باشد و دفع مضرت او به تخم سداب کنند. و چون بخورند ماشرا آورد، و باشد
~~که بوی آن به دماغ رسد و خون از بینی روان شود و باز نایستد تا مرد ضعیف
~~شود و روی آماه گیرد و خون قطع نشود تا بمیرد.

PageV01P172

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0149.png)

~~52d, 5edy5 وada ثدی
~~پستان باشد و گوشتش سست بود مانند غدد و طعمش خوش باشد. و نیکوتر
~~آن بود که از حیوانی معتدل فرا گرفته باشند.
# گرم و تر است. و بعضی گویند سرد است. و غذائی نیکو دهد لیکن
~~خلط بلغمی انگیزد غلیظ بطی استمراء که دیر هضم شود. نمک و آویشن
~~اصلاح آن کند.
~~58nnnu0 ثرمون
~~نباتی است. و تخمش بغایت گرم است. حیض و کمیز براند. و فرزند که در
~~شکم مرده باشد بیرون آرد. شربت نیم درم باشد. زیادتی اسهال خون کند.
~~اصلاح آن به کتیرا کنند.
~~ثفا
# او حرف است وحرف بزرالرشاد است.1
~~521ab ثعلب
# [روباه است].2 چون بیزند و در آب آن نشیند دردبند گاه[ها] و مفاصل را
~~بغایت سود دارد3. و اندرون را از اخلاط فاسد پاک کند چون تن را به آن آب

PageV01P173

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0150.png)

~~بشویند. و پیه روباه دردبند گاه [ها] را سود دارد و مفاصل را بغایت. و چون در
~~گوش چکانند درد گوش ساکن گرداند. و یک درم از شش او دمادما1 را
~~سود دارد.
~~So12ثفل
~~نیکوترین ثفلها ثفل روغن زعفران است و ثفل عصیر زیتون.
~~گرم است در درجهآ اول و گویند گرم و خشک است در درجهآ سیم. و ثفل
~~روغن زعفران دندان را زیان دارد و دندان را رنگ کند و آن رنگ دیر بماند.
~~و ثفل عصیر زیتون ریشها که در اندام باشد خشک و مندمل گرداند.
~~ثلج 5217
~~برف3 باشد، و بعضی جلید4 باشد، و نیکی و بدی آن به آبها تعلق دارد، هرچه ms095
~~آب خوبتر، جلید آن پاکیزهتر و به همین قیاس نیکی و بدی او را. آنچه در
~~معادن بسته باشد به هیچ کار نیاید. و بهترین یخ آن بود که بر سنگهای سخت
~~بسته بود.
~~سرد و خشک است و خشکی او در آدمی هیچ اثر نکند که طبع اصلی او تر
~~است و خشکی عارضی است. و آب سرد به درد دندان که از گرمی بود نیک
~~بود. و قوت هاضمه را مدد دهد. و چون یخ به آبهای بدحل کنند آن آب
~~نیک شود.

PageV01P174

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0151.png)

~~و برف تشنگی آورد از برای آن که حرارت را جمع کند. و پیران را و
~~سردمزاجان را و کسانی را که در اندام ایشان خلطی سرد باشد زیان دارد. و در
~~معده و در عصب مضر باشد. و صاحب سعال را زیان دارد. و میسزد که او را
~~اندک اندک خورند. و آبی که از برف و یخ گداخته باشد بد است به واسطهآ
~~آن که آنچه لطافت بود از او زایل شده در حالتی که فسرده بوده.
~~[ثلج چینی
~~سرد و خشک است. دق را سود دارد. و چشم را جلا دهد.
~~ثمرة الطرفاء
~~و این را «گزمازک» خوانند. و به جیم نیز خواند «جزمازج»1. در باب کاف
~~گفته آید.
~~ثمرةالشوک [المصری]2
~~و او را «جفت آفریده» گویند.3 و در باب جیم گفته آید.
~~ثمرةالعلیق [= تمشک]
# او را به پارسی «درا»4 گویند. مانند فرصاد5 است. چون پخته گردد سیاه شود.
# در وی اندک حرارت است. و غالبا سرد است و لیکن خشک کننده است. به

PageV01P175

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0152.png)

~~اختلاف خون و درد شکم برخاستن سود دارد. و اسهال را باز دارد. و ضعف
~~معده را قوت دهد که از گرمی باشد. و درد دهان را سود دارد.
~~خیار کبر است. به دارو مانندهتر است و به غذا کمتر. و چون در سرکه و
~~نمک نهند لطیفتر شود.
~~گرم است در ms096 درجهآ سوم، و گویند در درجهآ چهارم. سده بگشاید. و جگر و
~~معده و سپرز را پاک گرداند. و طبع را نرم گرداند.
~~ثمرة العرعر
~~این را «ابهل» خوانند و در باب الف گفته آمد.
~~ثوم = سیر 8010
~~بستانی باشد و بیابانی. آنچه را بیابانی باشد «اسقوردیون» گویند. تلخ است و
~~قبض دارد. و گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و گویند در درجهآ سیم.
~~خشکی قوی تر از گرمی است. و قویتر از پیاز است. باد بشکند. و به اختلاف
~~آبها سود دارد. و چون سیر کوهی بپزند و آب آن را بخورند قمل را بکشد. و
~~چون بسوزانند و خاکستر آن را با عسل در بهق طلا کنند نافع آید و داء الثعلب

PageV01P176

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0153.png)

~~و جرب. و پختهآ آن آواز صافی گرداند. و چون ساق و برگ آن بپزند و در آن
~~آب نشینند حیض و کمیز بسته بگشاید، و مشیمه بیرون کند، و طبع را نرم
~~گرداند، و گزیدن مار و کژدم و سگ دیوانه را نیک بود. و چون به شراب
~~بخورند سرفه و سردی را ببرد اما دردسر و ضعف چشم آرد. و چون پخته کنند
~~تیزی و گرمی او کمتر شود. ترشیها و گوشت فربه و روغن اصلاح او باشد.
~~ثیادریطوس
~~معجونی بسیار منفعت است. و این نام پادشاهی است که این معجون را برای
~~او ترکیب کردهاند.
~~سودمند است در فساد مزاجی که سرد است. و درد جگر و معده و سپرز و
~~گرده و رحم را سود دارد. و حیض و قولنج بگشاید. و بیماریهای کهنه، و
~~امتلاء که از خلط کهنه باشد، و فراموشکاری، و تاریکی چشم، و تنگی نفس،
~~و خلط بد را بی مشقت براند. و مزاج را گرم کند به اعتدال. و بادها بشکند. و
~~سدهآ جگر بگشاید. و به درد پهلو و سینه نیک باشد. و رنگ زرد که از
~~کم خونی در اندامها ms097 باشد زایل گرداند. و به آروغ ترش سود دارد. و بستگی
~~خون که از سردی باشد، و از علت استسقا، و دما، و درد همهآ اندام، و جذام، و
~~برص، ومادهآ سودای سوخته، و بلغم، و لقوه، و رعشه، و فالج همه را نافع بود،
~~و به تندرستی خوردن اندرون احشا را قوت دهد و پاک گرداند. و اندرون
~~رگها را پاک گرداند. و خلطهای بد بگدازد و به طریق کمیز بیرون برد. و
~~سنگ مثانه و گرده براند. و خناق و صرع را سود دارد. و جراحت غریزی را
~~قوت دهد از برای آن که خوشبوی است. و به قدر عدسی در بینی دمند صرع و

PageV01P177

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0154.png)

~~لقوه را نیک بود چون به آب شهدانه حل کرده باشند. شربتی چهارمثقال باشد
~~به مطبوخ افتیمون وغاریقون.
~~صنعت آن: بگیرند صبر سقوطری - پانزده درم - غاریقون - بیست درم -
~~زعفران و دارچینی و وج و مصطکی و روغن بلسان وحب البلسان و افربیون و
~~فلفل سیاه و سفید و دارفلفل و مرمکی وجنطیانا و فقاح اذخر و مو و حماما - از
~~هریکی دو درم - افتیمون و قسط تلخ و کماذریوس - از هریکی چهار درم -
~~اسارون وسلیخه و محموده - هریکی شش درم - سنبل الطیب - سه درم و نیم -
~~جمله را بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به روغن بلسان چرب کنند و در سه
~~چندان عسل گرم کرده و کف گرفته بسرشند و به وقت حاجت به کار دارند.
~~شربتی چهار مثقال به آب گرم. و این داروئی است که تا چهار سال قوت دارد.
~~51l, 8277el ثیل
~~گیاهی است. معروف است به نجمه.
~~سرد و خشک است در درجهآ اول. و گویند معتدل است. سودمند بود در
~~جراحات دیرینه. و منع نزلهها کند. و بیخ و تخمش قی باز دارد. و تخم آن را
~~لعوق سازند و لعوق مانند آردهاله1 بود. و چون بخورند سنگ مثانه بیرون کند.
~~و در ms098 میان داروها بپزند ریش مثانه را نیک بود.

PageV01P178

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0155.png)

~~[avars 1جاورس
~~سه نوع است و گویند نیکوترین زرد است. در قوت مانند برنج است، اما
~~غذائیت برنج بیشتر است.
~~سرد است به درجهآ اول و خشک است به درجهآ دوم و گویند خشک و سرد
~~است در درجهآ سیم. و لطیف و قابض است. در پیچیدن شکم و رودهها چون
~~گرم کرده کماد کنند، نافع آید. و کمیز بسته بگشاید. و شکم ببندد. و خون بد
~~بدید کند. و دیر هضم شود و غذا اندک دهد. روغن بادام و کنجد اصلاح
~~آن کنند.
~~جاوشیر 205]
# جدوهآ درختی است.2 برگش نزدیک زمین باشد و مانند برگ زیتون بود

PageV01P179

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0156.png)

~~بغایت سبز. و ساق آن درخت مانند خیار بادرنگ بود. بر گش بغایت کوچک
~~است و شکوفهآ زرد دارد و خوشبوی. و جدوهآ او از اصل درخت آید. و نیکوتر
~~آن باشد که از شهر فارس آورند و ظاهرش زرد و باطنش سپید باشد.
~~بغایت تیز است. و بوی قوی دارد. و زود در آب حل نشود. و آن جاوشیر را
~~که سیاه و نرم باشد به اشترک مغشوش کنند. و گرم و خشک است در درجهآ
~~سیم. در عرق النساء و دردبند گاه[ها] که از سردی بود طلا کردن آن سود دارد.
~~و سودمند است مالیدن آن به دندانی که متأکل شده باشد. و دردسر و صرع و
~~استسقا و سختی رحم وادرار حیض و قولنج و زخم گزیدن حشرات و سرفهآ
~~کهنه که از مادهآ بلغم باشد، و بادهای غلیظ همه را سود دارد. و در تیزی چشم
~~بیفزاید چون در چشم کشند اما در عصب و خایه زیانکار است. و فرزند که در
~~شکم باشد بیندازد. و مرماحوز اصلاح آن کند.
~~12d[ جادی
~~زعفران است و در باب زا یاد کرده آید.
~~2avard 1جاورد
# گیاهی است گرم در درجهآ سیم و خشک است به درجهآ دوم. ms099
~~جارالنهر
~~نباتی است مانند نیلوفر. قابض است و سرد.
~~جاسوس
~~در قوت و طبع مانند جبلاهنگ است. شربتی نیم درم باشد.

PageV01P180

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0157.png)

~~جبن الرطب - پنیر تر
~~از شیر میسازند و پنیرمایه در او کنند. خوش و لذیذ میباشد و میل به
~~شیرینی دارد. و بهترین پنیر تازه باشد.1
~~سرد و تراست در درجهآ سیم2. فربهی آرد. و غذا دهد. و طبع را نرم گرداند.
~~و منع آماه و جراحتها کند. و در سنگ مثانه و سدهها زیان دارد. مغز جوز و
~~عسل و زیتون اصلاح آن کند.
~~جبن عتیق - پنیر کهنه
# گرم و خشک است به درجهآ سیم. و جلادهنده است در ریشها. و چون بریان
~~کرده بخورند خلط بد و تیز بگدازد و لاکری آرد. و چون او را به روغن زیت
~~بسایند و بر مفاصل که سده باشد طلا کنند نافع بود. و در معده زیان دارد. و
~~دیرهضم شود. و بستگی آرد. و سنگ گرده آورد. و میسزد که او را در میان
~~طعام خورند تا مضرتش کمتر باشد.
~~205In جبسین
~~اسبیداب آهک است و در باب الف یاد کرده آمد.
~~2b1ahan8 جبل هنج
# جبل هنگ هم گویند. تخم دانهای است و آن را «دند» گویند3. در هندوستان

PageV01P181

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0158.png)

~~باشد و فعلش مانند فعل خربق است. چون بسیار خورند ناخوشی معده آرد تا به
~~حدی که خناق کند و غشی آورد و عرق سرد کند و قوت ساقط گردد. دوای
~~او به قی است به آب گرم و حقنه که در آن تخم حنظل باشد، و شیر خوردن.
~~و چون تشنج پدید آید به موم و روغن چرب کنند و در میان آب نیم گرم
~~نشیند و تدبیر تشنج که از خشکی پدید آمده باشد کنند.
~~جدوار 1275
~~چوبی است1 مانند زراوند، و باریکتر است از وی. و در پهلوی بیش روید و
~~بیش را ضعیف گرداند. و بهترین جدوار آن است که ms100 کنار بیش روید.
~~گرم و خشک و لطیف است. و تریاق زهرها است حتی زهر بیش و افاعی.
~~زرنباد سه چندان بدل آن باشد.
~~جدال
~~برف را گویند. در ثلج ذکر آن رفت.
~~جذب
~~نام جمار است و ذکر آن خواهد آمد.
~~جرجیر a11Tل
# کرکج باشد.3 دو نوع است: بیابانی، و بستانی. بیابانی را «ایهقان» خوانند.4 و

PageV01P182

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0159.png)

~~نیکوتر بستانی باشد و آن که تیزی کمتر دارد.
~~گرم است به درجهآ سیم، و گفتهاند به درجهآ دوم، و خشک است به درجهآ
~~اول. آب او اثر ریشهای پلید را ببرد. و شیر بیفزاید. و در مجامعت قوت دهد. و
~~طبع نرم کند. و رحم را سود دارد. و دردسر آرد. و کاهو و کاسنی و پرپهن و
~~سرکه اصلاح آن کند.1
~~جرجیرالماء
~~[این را «قرةالعیون»2 خوانند و «سیرنر» خوانند. وکرسب این است. و در باب
~~سین یاد کرده آید.
~~[e11er جرجر
# این باقلی را گویند و در باب با یاد کرده آمد.
~~جردان]3
# چون بشکافند و در زخم کژدم نهند ساکن گردد.
~~جرجانیه
# غذائی معتدل است و موافق معده و جگر است اما در سینههای ضعیف زیان
~~دارد. و مهلبیه اصلاح آن است.

PageV01P183

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0160.png)

~~صنعت آن: بگیرند مویز و اناردان ترش و پاک، بکوبند و بشویند نرم و فرو
~~پالایند، و اندک سر که در آن ریزند و مغز بادام سپید کرده و کوفته و شکر
~~اندک در آن ریزند و حل کنند. بعد از آن گوشت گوسفند یا گوشت مرغ
~~خانگی در روغن کنجد و گشنیز در دیگ کنند تا عرق بر آورد و پارهای آب
~~در وی ریزند و بخورند.
~~315d جراد = ملخ
~~آن نیکوتر بود که فربه بود و بال ندارد.
~~گرم و خشک است. پایهای ملخ، گوک را از بیخ بر آرد. و اگر دوازده ملخ
~~را سروپا بیندازند و اندک بسوزد و مورد خشک بروی پاشند و بخورند استسقا
~~را سود ms101 دارد، و کمیز را که قطره قطره چکد نافع بود، و چون در بواسیر دود
~~کنند نافع آید، و اگر بریان کنند و بخورند زخم کژدم را سود دارد. و گفتهاند
~~چون ملخ را که دراز بود بر گردن کسی بندند که تب ربع گیرد دفع شود. و او
~~غذائیت کم دارد و مضر است.
~~جرهدانق
~~کرم دانه است و در باب کاف یاد کرده آید.
~~1a2ar 1[جزر = گزر [= هویج
~~نیکوتر آن بود که سرخ بود و شیرین و زمستانی باشد. غذا کمتر از شغلم دهد.
~~گرم است در آخر درجهآ دوم و تر است در درجهآ اول. شهوت مجامعت را

PageV01P184

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0161.png)

~~قوت دهد. و مسهل بود. و لطیف است. کمیز براند. و دیرهضم شود. و باد
~~انگیزاند. و خون بد از وی پدید آید. و باید که بغایت پخته باشند و بعد از آن
~~خورند. و او را به سرکه و آبکامه و خردل باید خورد.
~~جزر بیابانی
~~گفتهاند بیخ او بهمن است. و او گرم است و لطیف. شهوت مجامعت را یاری دهد.
~~جزر پرورده = گزر پرورده
~~استسقا را سود دارد. و قوت مجامعت بخشد. و درد سینه و پشت را نیک بود.
~~صنعت آن: بگیرند گزر تر، و پوست باز کنند، و میانش بشکافند و اگر چیزی
~~میان آن یابند بیندازند و پنج من آب در دیگی کنند و یک من و نیم عسل و
~~چندان آب که بر سر آن بایستد در وی ریزند که ناپدید شود و به آتش نرم
~~بجوشانند تا نیک پخته شود. بعد از آن بیرون آورند و از آن آب پاک کنند و
~~دیگرباره در دیگ کنند و چندان عسل در سر آن کنند که گزر ناپیدا شود، و
~~به آتش نرم میجوشانند، و چون پخته شد در برنی کنند و تعهد می کنند تا سرد
~~شود بعد از آن میخورند.
~~جزمازج = گزمازو n22a7ح2]
# بار درخت گز است. گرم ms102 است در اول درجهآ اول و خشک است در آخر
~~همان درجه.1
# خون که از بینی آید باز بندد. و چون به آب بپزند و به سپرز ضماد کنند نافع
~~آید. و چون بخورند ریش شش را سود دارد. اسحاق گوید: سر را زیان دارد.

PageV01P185

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0162.png)

~~اصلاح او به دوقو کنند. [بدل آن نصف آن پوست انار و هم وزن او انزروت
~~سرخ است].
~~xosfa (ov) drn 2جسره دارو
# گرم و خشک است. و تحلیل کننده است. گرده را گرم گرداند. و شهوت
~~جماع برانگیزاند. و در قولنج نیک بود.
~~جص (5)25/
~~اسفیداج جصاصین است در همهآ افعال. سرد و خشک است. در سرکه
~~بسرشند و در پیشانی طلا کنند خون بینی ببندد و استخوان شکسته را نافع بود.
~~1212(10da) جعده
~~فولیون هم گفته میشود.3 نوعی از درمنهآ ترکی است. گرمی و تیزی دارد
~~اندکی، و او قضبان و شکوفه است و شیرهآ آن سفید مایل به زرد است. و
~~نیکوتر شامی باشد.
# کوچک آن گرم است در درجهآ سیم و بزرگ آن در درجهآ دوم و هر دو
~~آنها خشک است در درجهآ دوم.
~~گرم کننده و گشاینده و لطیف کننده است. در جراحتهای تر و خشک فایده
~~دهد. در ریش پلید نیک است. و سپرز را به ضماد کردن فایده دهد خاصه
~~چون با سر که بود. و در یرقان سیاه نیک باشد. بستگی حیض بگشاید. و کرم

PageV01P186

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0163.png)

~~که در شکم باشد بکشد. و گزیدن کژدم را فایده دهد. چون بر آتش نهند
~~چنان که دود آن به خانه رسد همهآ حشرات بگریزند. یک درم از آن اگر
~~بخورند فراموشکاری و نسیان را ببرد. و اگر عصارهآ آن در چشم کشند با عسل،
~~روشنائی بیفزاید. و در معده زیان دارد. و دردسر آرد. اسحاق گوید: حماما
~~اصلاح آن کند. و بدل آن در ادرار حیض و اخراج کرمهای شکم، پوست بیخ
~~انار ترش ms103 و پوست چوب سلیخه است.
~~جعفیل، جعفیل [= گل جالیز]
~~سرد و خشک است.
~~2o4-ol-balnt 1جفت البلوط
~~پوست اندرون بلوط را «جفت بلوط» گویند. سرد و خشک است در درجهآ
~~دوم وقابض.
# خیلان رحم را و خون آمدن را فایده کند. و بر فتق ضماد کردن نافع آید.
~~2o4-3and جفت آفرید
# گیاهی است صنوبری شکل. در سر آن دو خار است. گویند مانند بادام است.
~~قوت مجامعت بیفزاید.
~~1olban جلبان
# دانهای است بر شکل کرسنه. و گفتهاند او کرسنه است. و او را «خرفی» و
~~«خلر» گویند.

PageV01P187

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0164.png)

~~1o113b جلاب
~~معتدل است. میل به سردی و تری دارد. و تیزی حفظ را نیک بود. حرارت
~~معده را بنشاند و معده را قوت دهد. و تیزی تب و تشنگی بنشاند. و در ذرب1 و
~~زلق2 و سحج2 زیانکار است. شراب سیب اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: یک جزو شکر طبرزد با نبات و سه جزو گلاب در آتش نرم
~~بجوشانند و کف بردارند و فرو گیرند. چنان باشد که یک جزو آب باشد و
~~یک جزو گلاب و شکر چندان که این هردو را شیرین کند.
~~نوع دیگر چنان باشد که پنج من آب و پنج من شکر بگیرند و به هم بیزند و
~~کف بردارند و دو رطل گلاب در وی ریزند و جوش نرم بدهند و کف
~~بردارند و فرو گیرند.
~~10l جل
# گل است و آن را به عربی «ورد» خوانند. و در باب واو گفته آید.
~~جلبوب ام121
~~لبلاب است در باب لام گفته آید.
~~1o17olan جلجلان
# کنجد است. و او را «سمسم» خوانند به تازی. در باب سین گفته آید.

PageV01P188

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0165.png)

~~جلنارالجوری
~~او را «خلر» خوانند و در باب خا گفته آید.1
~~جل نسرین = گل نسرین
~~گرم و خشک است. بوی او درد سر را که از سردی باشد بردارد. و در معده
~~و جگر سرد طلا کردن سود دارد.
~~[olnar, [0llanar جلنار ms104
~~او را «ثمرهآ شوک مصری» خوانند. و او شکوفهآ انار فارسی بری یا مصری
~~است. واو سرخ باشد و سفید. و عصارهآ او همچو عصارهآ لحیة التیس است. و
~~بهترین آن پارسی است. و او سرد است در آخر درجهآ اول و خشک است در
~~درجهآ دوم. سیلان را ببندد. و فتق را سود دارد. و چون او را استعمال کنند سده
~~آرد. و سستی بن دندان را سود دارد. و ریش رودهها را مفید است. و در سر
~~زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند.
~~ed جلد
# پوست نزدیک پایچه است. و نیکوترین پوستها پوست شیرخواره بود از برای
~~رطوبت. معتدل است. غذای اندک دهد. پوست داخلی سنگدان و چینهدان
~~پرندگان را خورد کنند و بکوبند و باز خورند درد معده را نیک بود. و پوستهای
~~دیگر در معده دیر هضم شود. و چون کسی را چوب زده باشند پوست گوسفند
~~در پوشد نافع آید. و پوست خارپشت گرم و خشک است، تب سه روزه را سود
~~دارد. چون خشک کنند و بکوبند و با عسل در داءالثعلب طلا کنند منفعت دهد.

PageV01P189

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0166.png)

~~چون ناسهآ پوست بز را بر سیلان خون طلا کنند ببندد(؟)1 و چون کسی را به
~~تازیانه زده باشند پوست بز که گرم باشد در وی پوشند نافع آید و آزار کم
~~کند و درد بنشاند. و چون کسی را مار افعی بزند پوست بز که همان ساعت باز
~~کرده باشند در وی پوشانند زهر بکشد و راحت بخشد.
~~جلد ابن آوی
~~پوست شغال. چون بر کسی بندند که سگ دیوانه او را گزیده باشد از آب نترسد.
~~. جلد الخف - پوست موزه
~~بهترین کهنه باشد آنچه در زیر موزه باشد چون بسوزانند و در آنجا که بر
~~آتش بسوزانیده باشند پاشند فایده دهد. و جائی که موزه ریش کرده باشد
~~فایده دهد. و جوزان ریش گردد سود دارد(؟)2 و بواسیر را هم سود دارد.
~~جلد ms105 القنفد - پوست جوجو
~~هرچه پیرتر باشد به باشد. گفتهاند گرم و خشک است.
~~آن را بسوزانند و بخورند تب ربع را سود دارد. و شربتی از او نیم درم باشد. و
~~چون پوست او را خشک کنند و بکوبند و به عسل معجون کنند و بر داءالثعلب
~~طلا کنند فایدهآ نیک دهد. و اسحاق گفته در سر یانکار است و اصلاح او به
~~عسل و کتیرا شود.

PageV01P190

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0167.png)

~~جلوز 212]
~~گفته شده بندق است. و ذکر شد]1.4
~~جلوز 212]
~~دانهآ صنوبر بزرگ است و غذا بیشتر از جوز دهد اما دیرتر هضم شود و
~~مرکب است از جواهر آبی و زمینی، و هوائی کمتر باشد. و چون در آب
~~آغارند تیزی آن کمتر شود. و او گرم است در درجهآ اول، و گفتهاند در درجهآ
~~دوم. و گفتهاند معتدل است. درد عصب و درد پشت و درد عرق النسا و استرخا
~~را سود دارد. و شش را از خلطهای غلیظ پاک کند. و سنگ مثانه بریزاند. و
~~شهوت جماع را قوت دهد. و با انجیر خشک زخم کژدم را نافع بود.
~~جلنجبین السکری = گلنگبین شکری
~~سودمند است معده را. و بلغم را زایل کند. و ضعف هاضمه را نیک بود.
~~صنعت آن: بگیرند گل سرخ جوری تازهآ پاک کرده از هر چیز - یک جزو -
~~و بکوبند و درهم آمیزند و سرپوشیده در آفتاب نهند و هر بامداد و شبانگاه
~~درهم می سرشند و به هم میزنند و آمیزند مدت یک ماه، بعد از آن بردارند و
~~استعمال کنند.
~~جلنجبین عسلی2 = گلنگبین
# نیک بود در سردی معده و استسقا و سردی جگر و ضعف هاضمه که از
~~سردی باشد. و ساختن او همچو ساختن گلنگبین شکری است.

PageV01P191

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0168.png)

~~جمار o11narر
~~دل خرما است.1 نیکوتر شیرینتر است و آن که تازهتر باشد.
# سرد و خشک است در درجهآ اول، و گفتهاند در درجهآ دوم. و او قابض
~~است. در خشکی ms106 و در سستی حلق و اسهال و زخم زنبور ضماد کردن سود
~~دارد. و اندرون احشا را قوت دهد. و درد سینه و گلو را زیان دارد. و در معده
~~دیر بماند و درد آورد. خرما و عسل اصلاح آن کند.
~~جمارالنهر = جارالنهر
~~نباتی است. شکوفهآ آن مانند نیلوفر است. در میان آب غوص می کند و
~~برمی آید.
# سرد و قابض است. در ریشهای پلید و خارش نیک بود.
~~1ohnlnur-r جمهوری
~~شراب کهنهآ سه ساله را گویند. شرابی است که از مثلث گرفته باشند و آب
~~در آن کنند و بجوشانند و بنهند تا پخته شود.
~~جمیز، جمیز
~~[گفتهاند نوعی از انجیر است که در مصر و شام یافت میشود]2. تیز است و
~~قوتی دارد که جذب بادها کند که در عمق بدن باشد. و در آماه سخت نیک
~~بود. و تحلیل کند. و خنازیر بگدازاند. و چون به آب بجوشانند در جراحات
~~نافع آید. و به آرد جو در آماه صلب ضماد کند نافع باشد. و در معده بغایت

PageV01P192

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0169.png)

~~an- asfaran 2جمسفرم
~~گفتهاند او ریحان سلیمان است. قوت او همچو قوت درمنهآ ترکی است.
~~سدهها بگشاید. و بادها بشکند. و خلطهای لزج را بگدازد.3
~~جنطیانا
~~برگش مانند برگ جوز است. و بعضی مانند لسان الحمل باشد. و رنگش
~~سرخ باشد. و ثمرهای در غلاف دارد. و در کوه و جای نمناک و سایه روید. و
~~بیخش دراز است مانند زراوند دراز. و از برای آن جنطیانا خوانند که اول کسی
~~که او را بشناخت جنطیان الملک بود.
~~و عصارهآ او چنان باشد که پنج شبانه روز در آب آغارند، و نیک بپزند،
~~و آب از وی جدا کنند، و به آتش نرم بجوشانند و مرق گردانند تا همچون
~~عسل گردد. و بهترین آن رومی باشد. و او بغایت سرخ و سخت باشد. و
~~چوبش در ستبری باشد.
# و گرم است در درجهآ سیم و خشک است ms107 در درجهآ دوم. بیخ و عصارهآ آن

PageV01P193

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0170.png)

~~بهق را سود دارد. و اگر کسی از جای بلندی درافتد و او را بدهند نافع آید. و
~~سدهآ جگر و سپرز بگشاید. و حیض بسته و بول بسته بگشاید. و چون به شراب
~~حل کنند و بخورند دفع زهرها کند چون مار و کژدم و غیر آن و تمامت
~~حشرات. شربتی نیم مثقال. به عسل بسرشند و به آب نیم گرم حل کرده
~~بازخورند. و اگر بیخ آن را شیاف کنند و به خود بردارند فرزند از شکم
~~بیفکند. و سینه را زیان دارد. اسقولوقندریون اصلاح آن کند. و اسارون یک
~~وزن و نیم بدل آن باشد و پوست بیخ کبر نیم وزن آن.
~~2onl- e 1o1d2512r جند بیدستر
~~خایهآ حیوانی است بحری که آن را «قندز» خوانند.1 و دو به هم دوسیده باشد
~~و او را به جاوشیر و جدو دیگر به خون بسرشند و اندک جند به آن بیامیزند و
~~خشک کنند مغشوش باشد. و اگر دو بهم باشد نیک باشد.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم و گویند در درجهآ دوم. و لطیف کننده و
~~گرم کننده است عصب سرد را. و بخور آن فالج و رعشه و خدر و فراموشی و
~~دردسری را که از سردی باشد سود دارد. و بادها را بشکند. و حیض بسته
~~بگشاید. و در زخم حشرات سود دارد. و بچه که به شکم مرده باشد بیرون آرد.
~~و جفت که آن را مشیمه گویند بیرون آرد. و چرکی که در طبقهآ قرنیه مانده
~~باشد بزداید.
~~و جندبیدستر گردرنگ باشد. زهر قاتل است. اگر بخورند سرسام پدید آید.

PageV01P194

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0171.png)

~~و سیاه رنگ نیز هالک است. مداوات آن کس که خورده باشد قی کردن است
~~به شبت. و پوتینک و سپستان و عسل و ترشی ترنج خوردن پادزهر است. و
~~ربوب فواکه هم پادزهر است یا شیرخر یا سر که. ms108 و وج برابر او باشد و در بدل
~~او نیم برابر فلفل.
~~20a0 جناح1 = بال
~~بهترین بالها بال مرغ خانگی فربه باشد به شرط آن که جوان باشد. معتدل است.
~~آن را که از بیماری به صحت آمده باشد سود دارد ولی به بدنهای قوی مضر
~~است. و جراحتهای گرم را زیان دارد. و بال مرغ پیر لاکر در همه حال زیان
~~دارد. روغن اصلاح آن کند. و گویند برورشان - یعنی کبوتر - چون خون بال
~~او را با بنگ بیامیزند برابر، و در خمیر کنند و بدو بیامیزند و بسوزند و بر خنازیر
~~طلا کنند سودمند باشد. و گویند آن کسی که خنازیر دارد از این نان بخورد
~~سود دارد. و گفتهاند این نان اسهال کند.
~~[2al جنجل
# طبع او نزدیک است به طبع هلیون.
~~جوز - گردک2 - گردوک3 576]
# نیکوترین گردک آن باشد که زود بتوان شکست و پوست تنک دارد و زود
~~دست بدارد.

PageV01P195

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0172.png)

~~تیز است. رطوبت غلیظ دارد. و چون کهنه شود آن رطوبت زایل گردد. و
~~چون بریان کنند قبض کند. پوست و بر گش قابض است. مغزش در آماه
~~[سوداوی]1 ضماد کنند سود دارد.
~~و گردوک گرم و خشک است. در ریشهای گرم نافع باشد چون در آن
~~پراکنند. و پیچیدن شکم و اسهال بلغمی را سود دارد. و چون به آبکامه خورند
~~اسهال کند [و کدودانه براند]2. و چون به سداب و انجیر خورند زهرها را دفع
~~کند. و به ضماد کردن در زخم گزیدن سگ دیوانه سود دارد. و چون بسوزانند
~~و در سر طلا کنند موی را سیاه کند، و درد سر آرد، و گرانی زبان [و آماه
~~دهان و گلو]2 آرد. سکنجبین با خشخاش و مغز بادام اصلاح آن کند.
~~صمغ جوز در ریش تر، سودمند است.
~~و چون مغز جوز را با انجیر و سداب بخورند کرم شکم را بکشد. [و مغز
~~گردوک که کهنه باشد نشاید خوردن]4 و ms109 بسیار کس باشد که از خوردن او
~~غثیان و غشی و کرب [و ناخوشی معده]5 آرد. [و نزدیک به آن باشد که
~~عنصل خورده باشد. و علاجش مانند علاج عنصل کردن است]: علاج آن
~~باشد که ربوب ترش همچون ربوب غوره و ریباس و سیب خورد. و او گرم و
~~خشک است.

PageV01P196

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0173.png)

~~گرد کان پرورده در معده و گرده سود دارد و قوت شهوت بیفزاید.
~~صنعت آن چنان باشد که: بگیرند جوز تازه و پوستش باز کنند چندان که
~~خواهند و در دیگی سنگین کنند و نبات را حل کرده بسرشند و بر سر آن
~~ریزند چندان که بر سر آن بایستد و به آتش نرم بجوشانند و فرو گیرند و در
~~ظرفی آبگینه کنند و تعهد می کنند تا وقتی که هیچ آب نماند، و دیگرباره
~~بجوشانند واستعمال کنند.
~~جوز جندم (ج 5)
~~این گوز گندم است. [چرب است همچون سرگین کبوتر]1.
~~سرد و خشک است. فربه کننده و لطیف است و اندک خشکی کند. و
~~گفتهاند که در وی حرارت است. در قوبا سود دارد. و در شهوت بیفزاید.
~~جوز اسفرم
~~نباتی است. وجود را پاک کند و لطیف کننده است.
~~جوز السرو2 (س رو)
# سرد و خشک است و قابض، و گفتهاند گرم است. چون با سریش و سریشم
~~در فتق ضماد کنند فایده دهد. و خون باز بندد. و عصب را قوت دهد. و چون

PageV01P197

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0174.png)

~~بکوبند و به انجیر بیامیزند و فتیله کنند و در بینی نهند که گوشت زیادت باشد
~~نافع بود. و در سرفهآ کهنهآ بلغمی سود دارد. و اگر قدر نیم درم به شراب بخورند
~~تنگی نفس و فراموشکاری را نافع آید. و اگر زنی از خروج رحم ایمن نباشد
~~بپزد و در آن آب نشیند نافع آید. همچنین در بیرون آمدن مقعد نیک بود.
~~پوست انار و کنجد سرخ بدل آن باشد.
~~جوزالقییء (ق یآ 2)
~~مانند خربق ms110 سپید است در قوت.
~~گرم و خشک است. قی بلغم آرد. رطوبت بگدازد. سودمند است در فالج و
~~القوه ومانند آن.
~~جوز ماثل (ث)
~~آنچه نیکوتر باشد مخدر بود. از جملهآ زهرها است. به شکل همچون جوز
~~القیء است الا آن که بر درخت او خارهای ستبر کوتاه است. و دانهآ او همچون
~~دانهآ ترنج است.
~~سرد است به درجهآ چهارم و تر. سود دارد در حرارت به افراط سوزان چون
~~قدر دانگی از آن بخورند. دماغ را زیان دارد. و یک دانگ دل را زیان دارد. و
~~یک درم از او همان روز بکشد. و او قی آورد و خواب آورد. و علاج به قی
~~کنند به آبی که در وی نطرون و روغن جوشانیده باشند سپس با روغن و شیر،
~~و سر کهای که در آن آویشن و انجدان و پودنهآ کوهی پخته باشند.
~~جوزالمرج (م ن)
~~کاکنج کوهی را گویند. در باب کاف گفته آید.
~~جوزالابهل (آب ه)
~~نفس ابهل را گویند و او میوهآ عرعر است و در باب الف یاد کرده آمد.

PageV01P198

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0175.png)

~~2a7e-bnya, I2ye-bavya جوز بویا
~~او را «جوز خوشبوی» گویند. مقدار مازوئی است زرد، بتوان شکست. و
~~پوست زود باز دهد.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم. خوبترین آن بود که میل رنگ او به
~~سرخی گراید. و در وی قبض است خاصه آن که سیاه بود و رزین. نمش را
~~سود دارد. و بوی دهان خوش کند. و سبل را نافع بود. و قوت جگر و معده
~~دهد. و در بستگی کمیز و درد سپرز دیرینه سود دارد. و منع قی کند. شربتی دو
~~درم باشد. و سنبل الطیب - یک وزن و نیم - بدل آن باشد. و اسحاق گوید در
~~شش زیانکار است. عسل اصلاح آن کند.
~~جوز هندی
~~نارجیل است و در باب نون گفته آید.
~~[2v2re5 جوارش الفندادیقون
~~سودمند است به جگر سرد و ضعیف، و بادهای ms111 غلیظ بشکند. و این گوارش
~~رومی است.
~~صنعت آن: بگیرند زنجبیل و فلفل و سنبل الطیب - از هریکی شش درم -
~~مصطکی و نانخواه و انیسون - از هریکی چهار درم - تخم کرسب و نعنع
~~خشک - از هریکی پنج درم - کمون کرمانی و سلیخه و حب البلسان و
~~عاقرقرحا -از هریکی دو درم -سادهآ هندی - یک درم - کوفته و بیخته درهم
~~آمیزند و در سه چندان عسل گرم کرده معجون سازند.

PageV01P199

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0176.png)

~~سودمند است سردی معده و رطوبتی را که غالب شود بر معده و ضعیفی
~~هاضمه را، و بادهای غلیظ و تب سه روزه و تبهای بلغمی را، و کمیز براند.
~~صنعت آن: بگیرند فلفل سپید و فلفل سیاه و دارفلفل - از هریکی پانزده درم -
~~عود بلسان - هفت درم - سنبل الطیب و حماما - از هریکی چهار درم - زنجبیل و
~~تخم کرسب و سیسالیوس و سلیخه و اسارون و زرشک - از هریکی یک درم -
~~بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و سه چندان عسل صاف بسرشند و
~~معجون سازند.
~~گوارشی آزموده است. قوت معده دهد و ضعف هاضمه را سود دارد.
~~صنعت آن: سنبل و قرنفل و دارچینی و جوزبویا و قاقله و سک خوب - از
~~هریکی یک مثقال - فلفل سفید و زنجبیل و جندبیدستر -از هریکی دو مثقال -
~~کندر سفید - چهارمثقال - نبات - برابر همه دارو - بکوبند و ببیزند و درهم
~~آمیزند و عسل کف گرفته بسرشند. شربتی سه مثقال.
~~[ayanes-ol-13nr جوارش التمر - گوارش تمری
~~در بستگی کمیز و درد قولنج و درد معده نافع است.
~~صنعت آن: بگیرند بورهآ ارمنی و زیرهآ کرمانی و فطر اسالیون و زنجبیل و
~~فلفل سپید - از هریکی یک جزو - و محموده - دو جزو - خرمای هیرون - و او
~~بهترین خرما باشد - از دانه بیرون کرده و مغز بادام و برگ سداب -از هریکی
~~چهار جزو - کوفته و بیخته به هم بیامیزند، و خرما را یک شبانه روز در سرکه

PageV01P200

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0177.png)

~~آغارند، و ms112 بعد از آن نیک بکوبند و داروهای کوفته و بیخته به هم بیامیزند و در
~~عسل کف گرفته معجون کنند.
~~سودمند است سردی معده را و آروغ ترش را که از معده بر آید، و شهوتی
~~که معروف است به شهوت کلبی، و تبهای بلغمی و سوداوی، و سردی خایه، و
~~اشکده [= فواق] که از بسیاری بلغم و فضول در معده باشد براند. و از جملهآ
~~معجونهای رومی است.
~~صنعت آن: بگیرند زیرهآ به سر که مدبر کرده - یعنی در سر که آغشته یک
~~شبانه روز - در سایه خشک کرده - یک من - فلفل سیاه - سه وقیه - زنجبیل
~~چینی - چهار وقیه - بورهآ ارمنی - ده درم - برگ سداب که خشک شده باشد
~~در سایه - سه وقیه - جمله را کوفته و بیخته در سه چندان عسل مصفا بسرشند. و
~~بعضی اطبا سلیخه و دارچینی و سنبل و قرفه و قرنفل و حب بلسان و مصطکی
~~- هریکی چهار درم - زیادت کردهاند.
~~به شکم راندن و ضعف هاضمه و به سردی معده سودمند است.
~~صنعت آن: بگیرند قسط تلخ وسلیخه و قرفه و سنبل الطیب و حب بلسان و
~~اسارون - هریکی ده درم -جوز بویا - پنج عدد - قاقله کبار و قرنفل و انیسون و
~~اکلیل الملک و نارمشک و شیطرج هندی - از هریکی چهار درم - بسباسه و
~~پرنگ - هریکی سه درم -اشنه و ریوند چینی و زراوند گرد - از هریکی دو درم
~~- زنجبیل و سعد -از هریکی چهار مثقال - قصب الذریره و فلفل سیاه و دارفلفل

PageV01P201

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0178.png)

~~- از هریکی پنج درم - هلیلهآ سیاه ده مثقال - هلیلهآ دانه بیرون کرده - ده عدد -
~~دانهآ مورد خوب - دو درم - همهآ داروها را بکوبند و ببیزند و به شیرهآ عسل
~~طبرزد کف گرفته1 معجون سازند و بعد از دو ماه به کار دارند.
~~جوارش السوسن
~~گوارش رومی است. سودمند بود به ضعف معده و جگر و رودهها و
~~ابتدای استسقا.
~~صنعت آن: انجدان سیاه رومی - نیم من ms113 - بیخ سوسن آسمانگونی - نیم رطل -
~~رازیانه و نانخواه و تخم کرسف - از هریک چهار وقیه - فلفل سیاه - دو وقیه -
~~بکوبند و ببیزند و به سه چندان عسل کف گرفته گرم کرده معجون سازند
~~و بخورند.
~~جوارش طالیسفر
~~هندی است. دردسر و سرد شدن معده و سرد شدن جگر و دفع بادهای غلیظ
~~را سودمند است.
~~صنعت آن: بگیرند طالیسفر - پنج درم - زنجبیل - بیست درم - دارفلفل
~~- دوازده درم - هیل بویا و قرفه - از هریکی شش درم -نبات2 - دو من و نیم -
~~در آب حل گردانند و دارو را کوفته و بیخته در آن معجون کنند و بردارند.
~~جوارش البسباسة = گوارش بسباسه
~~فارسی است. بادهای غلیظ را بشکند، و ضعف هاضمه را قوت دهد.

PageV01P202

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0179.png)

~~صنعت آن: بگیرند بسباسه و قرفه و قاقلهآ کوچک و زنجبیل و دارچینی و
~~دارفلفل و اسارون - از هریکی یک درم - قاقلهآ کبار - پنج درم - فلفل سیاه - دو
~~درم - قرنفل - دو درم -نبات - بیست درم - کوفته و بیخته درهم آمیزند و
~~بسرشند باسه چند همه عسل مصفا معجون کنند.
~~جوارش الحبة الخضرا = گوارش کسبوران
~~و او را «اوبمشک» خوانند. بواسیر و سردی معده و ضعف هاضمه را
~~سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند کسبوران و عسل بلادر و کنجد پوست کنده - هریکی
~~پنج درم - نبات - نیم من - پوست هلیلهآ کابلی و پوست بلیله و شیر آمله و
~~زنجبیل و دارفلفل و پرنگ و سادهآ هندی و شیطرج هندی - هریکی چهار درم -
~~و قرنفل و بسباسه - هریکی یک درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و اندک
~~روغن گاو چرب کنند و بعد از شش ماه به کار دارند. شربت دو درم باشد به
~~دوغ گاو.
~~جوارش خبثالحدید =- گوارش پلیدی آهن
~~در استرخاء مقعد و بواسیر و فساد مزاج و فساد معده و پاکی رنگ و قوت
~~شهوت همه را سود دارد.
# صنعت آن: هلیلهآ سیاه و پوست بلیله و شیر آمله وفلفل و دارفلفل و زنجبیل ms114 و
~~سعد و شیطرج هندی و سنبل - از هریکی ده درم - [بزرالشبت و بزرالکراث - از
~~هر کدام چهار درم -]1، پلیدی آهن کوفته و بیخته و چهارده شبانه روز در سر که

PageV01P203

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0180.png)

~~آغشته و خشک کرده بریان کنند. صد درم دارو را جمله بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند و به روغن بادام چرب کنند و دو درم مشک در آن ریزند و با
~~عسل کف گرفته بسرشند و بنهند و بعد از شش ماه به کار دارند. شربت دو درم.
~~باد بشکند. و هضم طعام کند. و بوی دهن خوش کند.
~~صنعت آن: پوست ترنج خشک - سی درم - قرنفل و جوزبویا و دارفلفل و
~~فلفل وخیربویا و دارچینی و خولنجان - هریکی یک درم - مشک - دانگ و
~~نیم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به عسل کف گرفته گرم کرده بسرشند
~~و معجون کنند.
~~جوارش الملوک - گوارش پادشاهان
~~و معروف است به داروی سال. گفتهاند هر که یک سال مدام بخورد بقای
~~عمرش به صحت و سلامت باشد و هیچ علت در اندرون وی بنماند. و حکایت
~~کردهاند که دواءالملوک مداوا می کند ناصور و دردبند گاه[ها] را، و در روشنائی
~~چشم و سیلان اشک و قوت شهوت هیچ زیانکار نیست و آن کس که خورد
~~مزاجش هیچ گرم نشود و دیر سرد شود. و گفتهاند بهترین معجون است. و
~~گفتهاند سرور همهآ داروها است.
~~صنعت آن: بگیرند هلیلهآ سیاه و پوست بلیله و آملهآ پاک -از هریک سی و
~~شش مثقال - و شونیز - بیست و چهار مثقال - فلفل و اشق1 و دارفلفل و زنجبیل
~~و فلفلمویه - هریکی دو مثقال - کبابه و بلادر - هریکی شش مثقال - جداجدا

PageV01P204

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0181.png)

~~بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و شصت مثقال فانیذ نیکوی نیم کوفته در
~~دیگی روئین کنند و آتش نرم در زیر آن بیفروزند تا گداخته شود و بعد، از آن
~~دارو در آن ریزند و درهم ms115 آمیزند و دست را به روغن گاو چرب کنند یا
~~به روغن زیت، و حبها سازند هریک دو مثقال، و هر بامداد به آب سرد حل
~~کرده میخورند.
~~جوارش المفرح
~~و «انوش دارو» نیز خوانند. این گوارش کبدی مفرح مشهور است. اندوه ببرد.
~~و تن و معده را قوی گرداند. و رنگ و روی صافی گرداند. و بوی دهن و عرق
~~خوش کند.
~~صنعت آن: بگیرند گل سرخ -شش درم - سعد - پنج درم - قرنفل و مصطکی و
~~سنبل [الطیب] واسارون - از هریکی سه درم -قرفه و زرنب - هریک دو درم -
~~بسباسه و قاقله و هیل و جوزبویا - هریکی یک درم - جداجدا بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند و نیم من آمله در پنج من آب بپزند تا به نیمه آید، به دست بمالند و
~~فرو پالایند و دیگرباره در دیگ کنند و نیم من فانیذ برنهند و میپزند تا همچو
~~آرد هاله شود و از آتش بردارند و داروهای کوفته و بیخته در آن کنند و
~~می جنبانند تا خمیر شود. شربتی دو مثقال و نیم. در همه مزاجی موافق بود.
# در سردی معده و جگر و بادهائی که در هر دو باشد، و بلغم و آب که از
~~دهان آید نیکو باشد.

PageV01P205

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0182.png)

~~صنعت آن: بگیرند مصطکی - هفت درم - بکوبند و ببیزند و نیم من شکر در
~~دیگ کنند و اندک آب بر آن افشانند تا گداخته شود و مصطکی سوده در آن
~~ریزند و به هم آمیزند و در سنگ پاک که به روغن کنجد چرب کرده باشند
~~پهن باز کنند و بگذارند تا خشک شود و به کار دارند.
~~جوارش العود
~~«گوارش شکر» نیز خوانند. معده را گرم کند و قوت هاضمه را مدد دهد. و
~~بلغم و رطوبت را که در معده باشد، و ناگواریدن طعام همه را سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند سبنل الطیب و مصطکی و جوز بویا و بسباسه و قرنفل ms116 -
~~هریکی یک درم - انیسون و تخم کرسب - هریکی نیم درم - عود هندی - سه
~~درم1 - پوست هلیلهآ کابلی - دو درم2 - قاقله و کبابه و زنجبیل و دارچینی و
~~زعفران و دارفلفل و فلفل - هریکی نیم درم - بکوبند و درهم آمیزند و نیم من
~~شکر در پاتیلهای کنند و به آتش نرم گداخته کنند و دارو را در آن ریزند و
~~درهم آمیزند و در پشت طبقی یا بر سنگی که به روغن بادام چرب کرده باشند
~~سنگبار کنند تا خشک شود و به کار دارند. و به عوض شکر عسل کنند.

PageV01P206

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0183.png)

~~کرسب و رازیانه و انیسون - هریکی چهار درم - حاشا - دو درم - و دوچندان
~~عسل کف گرفته بسرشند و استعمال کنند.
~~جوارش البلادر (ب 5)
~~در فراموشکاری سود دارد. ذهن را صافی کند. و در فکر و رنگ و روی و
~~بوی نافع بود.
~~صنعت آن: بگیرند فلفل و دارفلفل و پوست هلیلهآ کابلی و پوست بلیله و شیر
~~آملهآ پاک کرده - از هریکی چهار درم - پرنگ و عسل بلادر و قسط و شکر
~~طبرزد و حب الغار و سعد - از هریک هشت مثقال - بکوبند و ببیزند و در عسل
~~بلادر آمیزند و به اندک روغن گاو چرب کرده در سه چندان عسل
~~بلادر آمیزند و مصفی معجون کنند و بعذ از شش ماه به کار دارند. شربتی دو
~~درم به آب کرسف.
~~جوارش السماق
~~شکم راندن و قوت احشا را نیک بود.
~~صنعت آن: بگیرند سماق - دو درم -دانهآ مورد - یک درم - اناردانهآ ترش و
~~شیرین - هریک یک جزو - خرنوب نبطی - سه درم - جدو تازی و جلنار
~~- هریک نیم درم - کوفته درهم آمیزند و بر طریق سفوف استعمال کنند. و اگر
~~خواهند دانهآ غوره و دانهآ کنار1 - از هریک یک درم - به او اضافت کند.
~~جوارش السفرجل المسهل

PageV01P207

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0184.png)

~~بوی معده خوش گرداند، و اشتهای طعام آورد، و قوت معده دهد، و در
~~قولنج نافع باشد. ms117
~~صنعت آن: به بلخی یا اصفهانی از دانه پاک کرده - نیم من - به کارد خورده
~~کرده در مثلث آغارند و بپزند تا مهرا شود. بعد.از آن از دیگ بیرون آورند و
~~نرم بکوبند و به موئینه فرو پالایند و یک من عسل در آن آمیزند. زنجبیل و
~~دارفلفل و دارچینی - از هریکی دو درم -هیل و قاقلهآ بزرگ و زعفران
~~- هریکی سه درم - مصطکی - پنج درم و نیم - محموده - ده درم - تربد مجوف
~~تراشیده - سی درم - جمله را کوفته و بیخته درهم آمیزند و در آن عسل
~~بسرشند و در پشت طبق پهن کنند تا خشک شود. و پاره کنند. هر پارهای چهار
~~مثقال. و در میان برگ ترنج نهند و به وقت حاجت به کار دارند.
~~جوارش السفرجل الممسک
# طبیعت دربند آرد. و اسهال شکم، و ضعف معده، و قی کردن، و ناگواریدن
~~طعام، و رنگ روی، و اشتهای طعام را نیک باشد.
~~صنعت آن: بگیرند به، دانه بیرون کنند - یک من - و به کارد خورد کنند پارههای
~~کوچک، و سر که نیک چنان بر سر آن کنند1 که بپوشند. پس بیزند تا پخته شود به
~~آتشی نرم. و در نیم من عسل آمیزند و دیگرباره بر سر آتش نهند و آهسته
~~می جوشانند تا بسته شود. بعد از آن، این داروها را کوفته و بیخته در آن ریزند و به
~~هم آمیزند. و زنجبیل و فلفل و دارفلفل هریکی چهار درم - تخم کرسب و نانخواه -
~~هریکی یک درم - زعفران - یک درم - در پشت طبق پهن باز کنند و چون خشک
~~شود پاره پاره کند و پهن در میان برگ ترنج نهند و استعمال کند.

PageV01P208

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0185.png)

~~ضعف معده و خفقان و بواسیر را نیک بود.
~~صنعت آن: بگیرند مشک - نیم مثقال - خیربویا1 و قاقله و زنجبیل و دارفلفل و
~~قرنفل - هریک ده درم - دارچینی - سه درم - عود هندی - یک وقیه - زعفران -
~~دو درم - شکر طبرزد - به وزن ms118 داروها - بکوبند و ببیزند و به عسل گرم کرده
~~معجون سازند. شربتی یک مثقال.
~~جوارش السقنقور
~~قوت مجامعت بیفزاید. و در گردهآ سرد سود دارد.2
~~صنعت آن: بگیرند تخم پیاز و تخم شلغم و تخم اسپست و تخم گندنا و تخم
~~جرجیر و تخم انجره و کسودان ولسان العصافیر و کنجد پوست کنده و تخم ترب
~~و مغزدانهآ صنوبر وسپندان - هریکی دو درم -نافهآ سقنقور - پنج درم - [زنجبیل و
~~شقاقل و خولنجان و دارفلفل - از هرکدام پنج درم - جوزبویا و دارچینی و بهمن
~~سفید و سرخ - از هرکدام دو درم ]2 اشقیل بریان کرده - سه درم - فانیذ - برابر
~~همهآ داروها. بکوبند و درهم آمیزند و سه چندان عسل کف گرفته بسرشند. شربتی
~~دو درم. به مثلث یا شیر تازه یا به ماء العسل به ناشتا خورند.
~~جوارش المقلیاثا (م)
# در زحیر و پیچیدن شکم و بواسیر نیک بود.

PageV01P209

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0186.png)

~~خشک کرده - نیم جزو - بکوبند و ببیزند و در گلاب بسرشند و استفاده کنند.
~~در ضعف معده که از سردی باشد، و به قوت هاضمه نیک باشد.
~~صنعت آن: بگیرند سیب شامی یا اصفهانی پاک کرده از دانه - نیم من - و
~~شبانه روزی در شراب مثلث آغارند و بعد از آن بجوشانند تا پخته گردد. و نرم
~~بکوبند و به عسل آمیزند و دیگرباره بجوشانند تا بسته گردد. عود هندی و
~~زنجبیل و قرنفل و جوزبویا و زعفران - هریکی نیم درم - و مشک - یک قیراط
~~- بکوبند و ببیزند و در آن آمیزند. شربتی یک مثقال.
~~جوارش العنبر
~~گوارش کسروی نیز خوانند. در سردی معده، و خفقان، و بد گواریدن طعام،
~~و پیران را نیک بود.
~~صنعت آن: قاقلهآ کبار و صغار و بسباسه و دارچینی - از هریکی چهار درم -
~~زنجبیل و دارفلفل - هریکی هشت مثقال - اشنه - دو درم -قرفه -یک درم -
~~قرنفل وزعفران - هر کدام ده درم - جوزبویا - پنج درم - سنبل الطیب و
~~مصطکی و عنبر - هریکی دو درم ms119 - مشک و تخم بنگ و افیون - هریکی یک
~~درم - روغن بلسان -شش درم - افیون را در شراب آغارند و عنبر را به روغن
~~بلسان بگدازند و داروها را در آن چرب کنند و بکوبند و ببیزند و به سه چندان
~~عسل گرم کرده و کف گرفته معجون کند [و به آن افیون اضافه کنند و خوب
~~مخلوط کرده در کوزهای بنهند و بعد از شش ماه استفاده کنند. شربتی نیم
~~مثقال]1.

PageV01P210

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0187.png)

~~[نوعی دیگر ترکیب کردن این گوارش را که قویتر از گوارش اول است.
~~صنعت آن: بگیرند زنجبیل و فلفل و دارفلفل و دارچینی و سنبل الطیب و
~~خیربویا1 و صندل و حب بلسان وقاقله و بسباسه و قرفه2 و نارمشک وطالیسفر و
~~سعد و طباشیر و عود هندی - از هریک پنج درم - کافور و مشک - از هریک
~~دو درم و نیم - شکر -ده وقیه و نیم - بکوبند و در سه چندان عسل مصفی
~~بسرشند و بعد از شش ماه به کار دارند]2.
~~جوارش الانجدان
~~در نفخ و باد معده و باد شکم و آوازی که از شکم آید و آن را «قراقر»
~~گویند سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند فلفل و تخم کرسب - هریکی دوازده درم - فطراسالیون و
~~نارمشک و نعناع خشک و سیسالیوس -از هریکی هشت درم - کاشم - سیزده
~~درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به سه چندان عسل گرم کرده معجون
~~کنند واستعمال کنند.
~~جوارش السمسم (س س)
~~«گوارش کنجد» و «سفوف زنان آبستن» خوانند. شهوتهای بد(1) را که پدید
~~آید نافع بود، و قوت معده دهد، و اشتهای طعام آورد، و رنگ روی را نیک
~~پاکیزه گرداند.
~~صنعت آن: زرنباد و تخم کرسف و نانخواه - از هریکی دو درم - کندر -سه

PageV01P211

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0188.png)

~~درم - زیرهآ کرمانی - دو درم - کنجد پوست کنده - ده درم - زنجبیل و فلفل و
~~دارفلفل وهیل بویا و قاقلهآ بزرگ و دارچینی - از هریکی سی درم - شکر - نیم ms120
~~من - بکوبند و بیامیزند و در انائی کنند و به وقت حاجت استعمال کنند.
~~جوارش شهریاران
~~سردی معده و جگر و زرد آب و سودا را نیک بود و مسهل قولنج است.
~~صنعت آن: زنجبیل و قرفه و دارچینی و سلیخه و سنبل الطیب و جوزبویا و
~~هیل و مصطکی و قاقله و حب بلسان و زعفران - هریکی چهار درم و نیم -
~~محموده - سه درم - تربد مجوف و حبالنیل - هشت درم - شکر سلیمانی - به
~~وزن همهآ داروها - کوفته و بیخته درهم آمیزند و به سه چندان عسل کف
~~گرفته بسرشند. شربتی چهار درم.
~~جوارش مسمن = گوارش فربهی (م س م)
~~در هضم طعام وقوت شهوت و علت بواسیر نافع بود.
~~صنعت آن: زنجبیل - ده درم - دار فلفل - سه درم - فلفل و شیطرج - هریکی
~~دو درم - شقاقل - پنج درم - فانیذ - شصت و پنج درم - مغز گردک و کنجد
~~- از هریکی بیست درم - بلادر - پنج عدد - بلادر را در کرباس تنک ببندند و
~~در یک وقیه روغن کنجد بمالند و صاف کنند و داروهای کوفته و بیخته را در
~~آن روغن چرب کنند و فانیذ در آن بگذارند و چون چند جوش بزند داروها بر
~~آن بسرشند و معجون سازند1.

PageV01P212

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0189.png)

~~جوزاب الموز
~~گرم و تر است. منی بیفزاید. و بول براند. و طبع را نرم کند. و درشتی سینه را
~~سود دارد ولیکن دیر هضم شود. شکر اصلاح آن کند.2
~~صنعت آن: بگیرند موز تازهآ خوب که در درشتی باشد و هنوز تمام نارسیده
~~باشد3، بستانند و پوست از او باز کنند و بیامیزند و در خمیر گندم و شعیر بپزند
~~و او را خمیر کنند تنک چنان که برای قطایف می کنند و بعد از آن کمی
~~مشک فرو ر یزند، و بعد از آن روغن شیر بخت را ندارند4(؟) واین را در آن
~~روغن شیربخت اندازتد، و بعد از آن بردارند و در جلاب اندازند، و بعد ms121 از آن
~~بردارند و بر نبات بسرشند، و بعد از آن در نخود آبی اندازند که مرغ خانگی
~~فربه در وی پخته باشند و به هم بجوشانند و بردارند.
~~جوزاب البطیخ (ب ط)
# خوب ترین خربزه آن باشد که شیرینی او میانه بود. و او معتدل است در
~~گرمی و تری. بول و منی براند ولیکن در خون عفونت پدید کند. اصلاح او به
~~ترشیها کنند که پیش از وی بخورند و میوههای قابض بعد از وی خورند.

PageV01P213

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0190.png)

~~صنعت آن: بگیرند خربزهآ سمرقندی نیکو که هنوز نیک پخته [نشده] باشد و
~~پارهپاره کنند و پوست از وی باز کنند و او را نیز همچو جوزاب موز سازند.
~~جوزاب القطایف
~~خوب ترین آن است که در او جوز و عسل نباشد. گرم است و در رطوبت
~~معتدل است. و گفتهاند خشک است. و سودمند است کسی را که دائم
~~گوشت صید خورد و رنج بسیار کشد. ولیکن عفونت انگیزد. اصلاح او به به
~~شیرین کنند.
~~صنعت آن: بگیرند قطایفی را که ساخته باشند از بادام و شکر و در جوزآب
~~اندازند و نان قطایف در وی اندازند چند عدد. و هر نانی را از این نان قطایف
~~روغن (؟) و بعد از آن بر سر آن شیر تازه بریزند سه رطل1، و نیم رطل شکر
~~طبرزد. و بعضی مردمان به عوض روغن بادام، روغن جوز کردهاند. و بعد از
~~آن بر سر او بیاویزند مرغ خانگی فربه.
~~جوزاب الخبز (خ ب)
# خوبترین آن باشد که به نان مختمر2 کنند و او گرم و تر است. سودمند
~~است لاکران را و کم گوشتان را. فایده کند درشتی را. و طبیعت را نرم
~~گرداند. لیکن احشا و ثرب3 را زیان دارد. و قوابض اصلاح آن کند که پیش از

PageV01P214

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0191.png)

~~آن بخورند. و این سنگریزه در مثانه و گرده به حاصل آورد. و سده انگیزد.
~~اصلاح او به شکر ms122 وعسل باشد.
~~صنعت آن: چنان باشد که بگیرند نان سمید پاک شعر بیزالمختمر1 - یعنی
~~خمیرمایه کرده - در آب یا شیر تازه حل کنند حتی یربولعسل تا براماند. و بعد
~~از آن کلیچه در روی حل کنند و زیر و بالای او روغن شیر بخت ریزند و با
~~عسل یا شکر یا جلاب بخورند.
~~جوزاب الخشخاش
~~خوبترین آن باشد که به شکر و روغن بادام و مرغ خانگی فربه کرده باشند.
~~و او معتدل است در گرمی و تری. و سودمند است بی خوابی را، و سعال و
~~درشتی حلق و سینه و شش را، و آن کسان را که نزلهآ سرد دماغ فرو آید تنک
~~و تیز. لیکن احشا را که ضعیف باشد زیان دارد برای آن که دیر هضم شود.
~~اصلاح او به جلاب وقوابضات همچو به باشد.
# صنعت آن: بگیرند یک من شکر و جلاب تنک سازند، پس بر سر آن ریزند
~~نان خوب سفید خشخاشی، و به آتش نرم بیزند تا پخته شود، و زعفران در وی
~~ریزند، و بعضی با شکر - ربع رطل - یاعسل -نیم رطل - اضافه کند و بعد از آن
~~بردارند و کفک چند در وی ریزند و روغن بر وی ریزند و بر بالای آن مرغ
~~خانگی فربه بیاویزند]2.

PageV01P215

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0192.png)

~~نیکوتر آن باشد که از خرما کنند و عسل و شکر و زعفران در آن باشد. گرم
~~و خشک است. قوت مباشرت بیفزاید برای آن که غذای بسیار دهد. و طبع را
~~نرم دارد. و تن را فربه کند. و در قولنج و بیماریهای سرد نیک بود. اما سده
~~آورد. و در جگر و سپرز زیان دارد. انار ترش اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: بگیرند چهار من خرما و در ده من آب در پاتیله کنند و نیم من
~~شکر کوفته و نیم من عسل و نیم درم زعفران و نیم من مغزنان خورد کرده در
~~آن پاتیله کنند و می ms123 جنبانند، و نیم من روغن کنجد و شصت و پنج درم روغن
~~جوز در میان آن ریزند و به کفچه میزنند تا پخته شود. و بعد از آن در میان
~~نان پارهها شکر مینهند و مغز بادام بر سر آن نهاده میخورند.
~~جیل دارو
~~گیل دارو است. سغبر و سرخس نیز گویند. گیاهی است سخت همچو
~~چوب. گرم و خشک است. به قوت شهوت نیک باشد.

PageV01P216

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0193.png)

~~133a حاشا
~~مأمون نیز گویند.1 گیاهی است که شکوفهآ سپید دارد که به سرخی گراید،
~~و شاخه های باریک دارد مانند قصب اذخر. و شکوفگان آن گرد است و
~~برگش کوچک.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم و بعضی گویند در درجهآ دوم. و محلل
~~است. خون بسته بگشاید. و گرم کننده است تا آن حد که به شراب بیزند و
~~بخورند سرمای زمستان در وی اثر کمتر کند. و گوک را تحلیل دهد. و در
~~عرق النسا با پست جو و شراب ضماد کردن سود دارد. و چون در طعام آمیزند
~~و بخورند قوت چشم را نگاه دارد و اگر ضعف دارد زایل شود. و سینه و شش
~~پاک گرداند. و خون به سرفه برآمدن باز دارد. و شراب او در هضم و شهوت
~~طعام بیفزاید. و بول و حیض بگشاید. و به درد پشت طلا کنند یا بخورند نیک
~~باشد. و بلغم و کرم که در شکم باشد بیرون آرد. و در سر زیانکار است. نعناع
~~اصلاح او کند.

PageV01P217

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0194.png)

~~حافرالبرذون (ف رب ذ)
~~سنب استر است که نه تازی بود. چون بسوزانند در صرع سود دارد. و چون
~~در زیت آمیزند و به داءالثعلب و خنازیر طلا کنند نافع بود.
~~13le حالبی
# اسطراطیقوس است و در باب الف یاد کرده آمده است.
~~1a515 1حاشیش
~~داروئی ارمنی است. و گویند فارسی است. و گویند قوتش قویتر از
~~فرفیون است.
# گرم و خشک است به درجهآ چهارم ms124 و سوزنده. چون زیادت از یک درم
~~بخورند کشنده است. معده را بسوزاند. و قی آرد. و مداوات به شیر و پستجو
~~و ماءالشعیز و یخ و گلاب و دوغ گاو و قرص کافور کنند.
~~حب الاترج
~~دانهآ ترنج است. نیکوتر آن باشد که از ترنجهای بزرگ بود.
# گرم و خشک است به درجهآ دوم. و گفتهاند سرد است. چون بخورند حیض
~~بگشاید. و یک مثقال از آن دفع زهرها کند. و روغن این دانه محل است و بواسیر
~~را سود دارد. و طبع را نرم کند. و فرزند که در شکم باشد بکشد. آب عسل
~~اصلاح آن کند.
~~1obaa حباری]
~~به زبان پارسی »اویا» گویند. قوی ترین آن باشد که به رنگهای مختلف باشد و
~~بسیار پریده باشد پیش از کشتن.

PageV01P218

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0195.png)

~~و او گرم و خشک است. و گفتهاند گرم و تر است. غلظت او بین مرغ
~~خانگی و بط است. بادها را ساکن گرداند. و مفاصل و قولنج را زیان دارد. و
~~دیر هضم شود. و اصلاح او آن باشد که به دارچینی و زیت و سر که پزند، بعد
~~از آن شربتی عسل و زنجبیل پرورده خورند.
~~ob5رa حباقا
~~این را حندقوقی گویند و در همین باب گفته آید]1.4
~~1abat8 حبق
~~به پارسی «پودینه» گویند. و برگ بید را بعضی حبق گفتهاند. سه نوع است:
~~کوهی، و بستانی، و کنارجوئی. آنچه کوهی باشد فلفلمون خوانند. و او نباتی
~~است خوشبو. در طعم او اندک تیزی است [دارای ساقهای مربع و برگ او
~~مانند برگ بید است. و کوهی]2 گرم و خشک است به درجهآ سوم، و بستانی
~~گرم است به درجهآ دوم و خشک است به درجهآ اول، و نهری قوی تر از همهآ
~~انواع است. دفع بادی که از عدس و باقلی حاصل آید کند. و معده را قوت
~~دهد. و چون با انجیر خورند استسقا را سود دارد.

PageV01P219

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0196.png)

~~و ms125 کوچک آن «ضرو» نامیده میشود. و میوهآ آن قابض است. و منفعت صمغ آن
~~مانند منفعت مصطکی است. و صمغ حبة الخضراء بهترین صمغ بعد از
~~مصطکی است. و بهترین آن خضراء رزین است]1.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم، و گفتهاند در درجهآ چهارم. حرارت او
~~قوی تر از خشکی او است. [و صمغ او کمی خشک است]2. گرم کننده و ملین
~~است. و در وی قبض است. اندک محلل است. و اخلاطی را که در سینه است
~~و جراحات را پخته گرداند. و کلف را از روی پاک کند. و جذوهآ او به شکافها
~~که در روی باشد سود دارد. و روغن او مفید است کسی را که رنج و تعب
~~رسیده باشد. و مرهم که از آن سازند ضماد و مسح او در لقوه و فالج و سپرز
~~نافع است. و ادرار بول کند. و شهوت جماع را بیفزاید. و شکم را لینت دهد. و
~~چون به قدر یک فندق بخورند طبع را نرم کند و گرده را جلا دهد. چون از
~~صمغ او به شراب بخورند زخم گزیدگی رتیلا را نیک باشد. و چون او را
~~بسوزانند و بر داءالثعلب طلا کنند موی برویاند. و خوردن او سپرز را زیان دارد.
~~و اشتهای طعام ببرد. کتیرا اصلاح آن کند.
~~حب الرشاد (ر)
~~او را حرف نیز گویند3. و «ثفاء» هم گفته میشود. خوبترین بابلی است. و
~~او سپندان خوش است.

PageV01P220

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0197.png)

~~گرم و خشک است. در زحیر و پیچیدن شکم که از بلغم باشد سود دارد اگر
~~با آب گرم و روغن گل خورده شود. و آنچه سپید باشد گرمی کمتر از سرخ
~~دارد. و در عرق النسا مفید است چون بکوبند و بر سرون ضماد کنند. و چون او
~~را بکوبند و مقدار سه درم بخورند قولنج را سود دارد. بدل او شیطرج است.
~~حب البطیخ (ب ط)
~~خوب ترین آن باشد ms126 که سپید رزین باشد. سدههای جگر بگشاید. و سنگ
~~گرده و مثانه بریزاند. و ادرار بول کند ادراری قوی. و طلا کردن آن بهق و
~~کلف را سود دارد.
~~حب القرع
~~دانهآ کدوی شیرین است.
~~سرد و تر است در درجهآ دوم. در تب صفرائی و سرفه که از گرمی و خشکی
~~باشد نیک بود. و تشنگی بنشاند. و در بستگی بول نیک بود. و اسحاق گوید که
~~در مثانه مضر است. تخم کرسب اصلاح او است. [جالینوس گوید بدل او در
~~شکستن گرمای داروها، کتیرا است]1.
~~[حب الضراط
# مازریون است و درباب میم گفته آید]2.

PageV01P221

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0198.png)

~~حب المحلب1 (م، م، ل)
~~خوب ترین آن است که سنگی باشد.2
# گرم و خشک است. و گفتهاند معتدل است. جلادهنده است. کمیز براند. چون
~~کوفته طلا کنند کلف زایل کند. کرمهائی که در شکم باشد بکشد. و بستگی راه
~~جگر و سپرز بگشاید. و رطوبت که در سینه و شش باشد بیرون آرد.
~~حب البان
~~نیکوتر خوشبوی باشد. تلخی و قبض دارد.
# گرم است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ اول تر است. در سودا و بلغم
~~نیک بود. شربتی دو درم باشد. و جرب و خارش را سود دارد. و گوک از بیخ
~~براندازنده است. و در کلف و بثرهها که در روی باشد نافع است. و بستگی راه
~~گذر جگر و سپرز را سود دارد. و ضماد کردن به آرد کرسنه آماه سخت را
~~نافع آید و نرم کند. دیسقوریدوس گفته بدل او مثل وزنش پوست سلیخه است
~~و ده برابر وزن آن بسباسه. رازیانه اصلاح آن کند.
~~حب الملوک
~~ماهودانه است و در باب میم یاد کرده آید.
~~حب العصفر (ع ف)
~~قرطم است [و کاچیره گویند]3. در باب قاف گفته آید.

PageV01P222

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0199.png)

~~نیکوتر آن بود که ترش باشد.
~~سرد و خشک است و قابض. و گویند گرم است. طبع ببندد. و منع بادهای ms127
~~صفرائی کند که در رودهها ریزد. و منع قی کند. و غثیان ساکن گرداند. و فم
~~معدهآ گرم قوی گرداند.
~~حب الآس
~~دانهآ مورد است. اندک شیرینی دارد. و بهترین آن بستانی است.
~~سرد و خشک است و قابض. و گویند گرم است. طبع را ببندد. و قوت معده
~~دهد. و سرفه و خلط صفرائی که از شکم راند باز بندد. و در ریش اعضای
~~اندرون سودمند است. و شربتی سه درم باشد. و چون به شراب حل کرده
~~خورند در زخم گزیدن رتیلا نافع آید و ریش مثانه را منفعت دهد. و
~~چون به شراب بپزند و ضماد کنند در ریش شدن کف دست و کف پای
~~سودمند است.
~~و اگر مورد تر بکوبند و در شیر سرشند در آماه چشم نیک باشد. و در غرب1
~~و بواسیر و آماه که در مقعد باشد نافع آید. و چون در روی طلا کنند کلف و
~~بهق ببرد. اما مثانه را زیان دارد. و جدوهآ تازی اصلاح آن کند.

PageV01P223

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0200.png)

~~هرچه از به ترش حاصل شود نیکوتر بود.
~~سرد و تر است در درجهآ دوم. ملین است بی آن که قبض کند. در خشونت
~~گلو و قصبهآ شش سود دارد. و حرارت ساکن گرداند. شربت آن دو درم است.
~~در سرفهای که از حرارت باشد لعاب آن به شکر خوردن و همچنین کوفته به
~~شکر خوردن نافع بود. در گرده زیان دارد. و شکر اصلاح آن کند.
~~حب السمنة (س ن)
~~درخت او به اندازهآ یک ذراع است و برگ سپید دارد. و این دانه از آن نبات
~~است. ثمرهآ او مانند فلفل است و روغن آن چرب باشد. و نیکوتر آن باشد که
~~گرد رنگ باشد.
~~گرم و تر است در درجهآ دوم. و فربه کننده است. و چون هضم شود غذای
~~بسیار دهد. و منی و قوت مجامعت زیادت کند. و قدری که خورند ده درم
~~باشد. ms128 و چنان خورند که بکوبند و در آب بمالند تا صافی شود و اندک آرد و
~~شکر و روغن کنجد یا روغن بادام در آن آمیزند و بیزند و بخورند. در
~~اندامهای لاکر نیک بود. و در معده دیر بماند. شکر اصلاح آن کند.
~~حب الزلم (زل)
~~دانهای خوش است و در شهرزور روید1.
~~گرم و خشک است. رطوبت عارضی دارد. منی و شهوت جماع بیفزاید.

PageV01P224

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0201.png)

~~حب البلسان (ب ل)
~~دانهآ بلسان است و هیوفاریقون نیز خوانند.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. در بلغم و سودا سود دارد. شربتی دو درم
~~باشد. و گویند در مثانه زیان دارد. اصلاح او به کتیرا کنند. [و بدل او عودالبلسان
~~است. و گفتهاند بدل او نصف وزنش سلیخه و عشر وزنش بسباسه است]1.
~~حب القطن = پنبه دانه (ق ط)
~~خیسفوج هم نامیده میشود. نیکوتر آن باشد که بزرگ و چرب بود. و
~~گرم کننده است.
~~تر است در درجهآ سیم. و گویند که سرد است. در دمادما2 سود دارد. و برای
~~سینه بسیار نیکو است. و در سرفه نفع دارد. و شکم را نرم گرداند. شربتی سه
~~درم است. در گرذه زیان دارد. شکر اصلاح آن کند.
~~[حب الکمثری (کم را)
# خوبتر آن بود که بزرگ باشد و میل به زردی زند.
# اسحاق گوید، گرم و خشک است. درد شش را سود دارد. یک شربت آن
~~چهار درم است. در گرده مضر است. اصلاح به عناب و بزرقطونا کنند]2.
~~حب العروس
# دانهآ نیلوفر است.
# گرم و خشک است. صفرا براند. و در مثانه زیانکار است. کتیرا اصلاح آن
~~کند. شربت آن سه درم.

PageV01P225

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0202.png)

~~تخم کا کنه1 است. و نامیده میشود به جوزالمرج. بهترین آن بزرگ مایل به
~~سرخی و جبلی است.
~~سرد است به اعتدال. و خشک است. در پیچیدن شکم نافع بود. چون دو درم
~~بخورند کمیز براند. ریش مثانه و گرده را سودمند ms129 است اما چون بسیار خورند
~~از برای دفع ادرار گرده را زیانکار است. اصلاح او گل سرخ است.
~~حب العرعر
~~نیکوتر آن بود که کو چک رزین بود.
~~خشک است در درجهآ دوم. و گفتهاند گرم و خشک است در درجهآ سیم.
~~[پاک کنندهآ معده است. و در درد شش سودمند است]2. شربت آن نیم مثقال
~~است. در مقعد زیان دارد. و گل ارمنی اصلاح آن کند.
~~حب الزبیب - دانهآ مویز
~~سرد و خشک است. در شکم راندن نافع بود. شربت آن تا پنج درم است. در
~~رودهها زیان دارد. کتیرا اصلاح آن کند.
~~حب الفقد (ف ق)
~~این تخم پنجنگشت است. و حبالطاهره نیز خوانند.2 و تخم سیسبان نیز

PageV01P226

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0203.png)

~~گویند1 و در باب با یاد کرده آمده است.
~~حب المقسم2(م قآ س)
~~دانه ای است به اندازهآ فلفل و در رنگ آن امیا زود خورد شود. و مغزش
~~بغایت سپید است و خوشبوی.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. و در معدهآ سرد بغایت سود دارد و
~~قوت دهد.
~~حب النیل
# قرطم هندی است.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ اول، و گویند در
~~درجهآ سیم. و گویند خشک است. در برص و بهق سپید نافع است. و اخلاط
~~غلیظ براند. و سودا و بلغم و کدودانه و کرم که در شکم باشد براند. شربتی
~~دانگ و نیم. غثیان و اضطراب آرد. به روغن بادام و بزر کرسف چرب باید
~~کرد و با هلیله باید آمیختن. و بدل آن در اسهال و نفع در سودا نیم وزن آن
~~شحم حنظل و سدس وزن آن سنگ ارمنی باشد.

PageV01P227

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0204.png)

~~حب القلقل1 (ق ق)
~~ناردانک بیابانی است مانند فلفل سپید و نزدیک به دانهآ گاجیره2 است و چون
~~بشکند مغزش روغن خوشبوی و خوش طعم دارد. و گویند شیرینی اندک
~~دارد. و گفتهاند که بیخ او مغاث است.
~~گرم و ms130 تر است. و گفتهاند خشک است. تنهای سست را قوی گرداند و
~~فربهی آورد. و گرم کننده است. و چون کنجد و شکر اضافت کنند قوت
~~شهوت بیفزاید. و در سر و معده زیانکار است و تخمه آورد و هیضه نیز اتفاق
~~افتد. شکر و عسل اصلاح آن کند. [و بدل آن هم وزنش قدومهآ سفید و ثلث
~~وزن آن حب القثاء ونصف وزن آن ابهل است]2.
~~ححب الغار
~~او حب الدهمست4 است. مانند فندقی کوچک باشد. پوستش سیاه است
~~تنک و بوی خوش دارد.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم. چون دو مثقال در می پختج بخورند در
~~عسرالولاده سود دارد. و قطره قطره چکیدن کمیز را نافع است. و حیض بسته
~~را بگشاید. و در زخم گزیدن حشرات نافع آید. [بدل او نیوند مریم 5 یا بادام

PageV01P228

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0205.png)

~~حب الصنوبر = دانهآ صنوبر
~~نیکوتر دانهآ صنوبر آن باشد که بزرگ بود. و آن را که بزرگ باشد «جلوز»
~~خوانند. دانهآ آن باریکتر از فستق است و پوستش نرم و نیک باشد و مغزش
~~سپید و چرب و لذیذ. و این دانهآ صنوبر بزرگ است. و صنوبر کوچک دانهای
~~دارد مثلث و پوستش سختتر از پوست صنوبر بزرگ بود و مغزش تیزتر و
~~دهان را اندکی به هم کشد.
~~و صنوبر کوچک گرم و خشک است در درجهآ دوم. خلط پخته را تحلیل
~~کند. و فربهی آرد. استرخا و رطوبتهائی را که در شش باشد خشک گرداند. و
~~چون با افسنتین بیامیزند و ضماد کنند معده را قوت دهد. و چون چهار درم از
~~آن با کنجد و شکر طبرزد بخورند منی بیفزاید و قوی گرداند گرده و مثانه را
~~از حبس البول. و سر را زیان دارد و به معده موافق نیست. و بسیار خوردن از
~~حب صنوبر کوچک درد شکم آرد. و تریاق او حبالرمان است. و چون به
~~آب گرم خیسانند و بعد از ms131 آن خورند سوزش معده را منع کند. و چون با عسل
~~خورند اصلاح آن باشد. [بدل او حب المحلب جدا شده از پوست است با
~~نصف وزن آن مغز بادام پوست کنده. ابن ماسویه گفته: بدل او هموزنش تخم
~~خربزه است]1.
~~حب الراسن2 (س)
# این دانهای است که از شهرهای کردها یا از کوههای فارس آورند و «دانج»

PageV01P229

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0206.png)

~~و «بر» نامیده میشود1 و همچنین معروف است به «حب الجایان». مانند شنبلید
~~است الا آن که گردتر و زردتر است و طعم آن تلخ است.
~~سرد است. موی را قوی گرداند و منع آفتها کند خاصه چون بکوبند و در سر
~~طلا کنند.
~~حب الماءالاصفر
~~این داروئی مرکب است.
~~صنعت آن: صبر مغسول و بیخ سوسن آسمانگون و مازریون که در سر که
~~یک شبانه روز آغشته باشند و خشک کرده - هریکی پنج درم -لک پاک کرده
~~و ریوند چینی و عصارهآ غافث وعصارهآ افسنتین وانیسون و سنبل الطیب - از
~~هریکی دو درم - بکوبند و درهم آمیزند و به آب رازیانه جوشانیده بسرشند و
~~حبها سازند و میخورند. زرد آب براند. شربتی نیم درم.
~~حب السلامة
~~مسهل است. قولنج بگشاید و بلغم براند.
~~صنعت آن: بگیرند تربد سپید مجوف تراشیده و پوست از او جدا کرده تا
~~حدی که سپیدی ظاهر گردد - ده درم - حب النیل -سه درم - شبرم و مازریون و
~~کتیرا - هریکی دو درم - تخم کرفس - یک درم و نیم - بکوبند و ببیزند و در
~~آب مقل بسر شند. شربتی نیم درم. در علتهای قولنج و بلغم نافع بود. چون
~~حبهای مسهل مدت دو ماه قوت دارد و بعد از آن ضعیف گردد.

PageV01P230

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0207.png)

~~سودمند است دردبند گاهها و نقرس را.
~~صنعت آن: بگیرند قنطوریون باریک - پنج درم - تربد سپید - هفت درم -
~~[سورنجان -صد درم -سکبینج - چهار درم -عاقرقرحا - دو درم -
~~صبراسقوطری - شش درم]1 شحم خنظل و غاریقون و روناس - هریکی سه درم
~~- کوفته ms132 و بیخته و در آب کرفس سرشته حب سازند. شربتی دو درم باشد.
~~حب النارمشک
~~سودمند است در قولنج و دردبند گاهها و نقرس. در سیری و گرسنگی خورند.
~~صنعت آن: فلفلمویه وسادهآ هندی و صعتر فارسی [=- آویشن] [و فلفل و
~~دارفلفل و ملح هندی و زنجبیل و حبالبلسان و دارچینی]2 و نارمشک - از
~~هریکی یک درم و نیم - هلیلهآ سیاه - سه درم - صبر اسقوطری - بیست درم -
~~بکوبند و ببیزند و در آب عنبالثعلب بسرشند و حبها سازند [و در سایه خشک
~~کنند]2. شربت آن از دو درم تا دو درم و نیم به آب گرم.
~~حب المطرانی
~~نافع است در تب سه روزه و تب بلغمی و قولنج و درد معده و برای جگر

PageV01P231

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0208.png)

~~هلیلهآ زرد وحب النیل و غاریقون و شحم حنظل وشاهتره - از هریکی دو درم -
~~محموده نیم مثقال - صبر - بیست درم - کوفته و بیخته به آب عنبالثعلب
~~بسرشند و حبها سازند. شربتی یک مثقال باشد.
~~حب سرخس
~~زرد آب براند.
~~صنعت آن: بگیرند شیر یتوعات و مثلث - از هریکی یک جزو - و بر آتش
~~نرم نهند و میزنند تا منعقد شود و حبها سازند. شربتی دو حبه یا سه حبه.
~~ححب اشعیا
~~نافع است مرفساد مزاج را، و سهولت در راندن زرد آب کند.
~~صنعت آن: [بگیرند صبر اسقوطری -بیست و دو درم -افتیمون - دوازده
~~درم]1 محموده - هشت درم - سنبل الطیب و سلیخه و تربد سپید و مصطکی - از
~~هریکی چهار درم - زعفران - سه درم -غاریقون -شش درم -حماما - یک درم
~~- کوفته و بیخته به آب بسرشند و حب سازند و در سایه خشک کنند. شربتی
~~دو درم به آب گرم.
~~حب الشبرم
~~نافع است استسقا را.
~~صنعت آن: بگیرند شبرم را و در سر که سه روز خیسانند. پس بردارند و
~~خشک کنند و به روغن جوز بریان کنند تا نزدیک باشد که بسوزد. بعد از آن
~~از او دو جزو بگیرند ms133 و ربالسوس یک جزو بکوبند نیک و به آب بسرشند و
~~حب کنند. شربتی یک مثقال به آب گرم.

PageV01P232

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0209.png)

~~زرد آب براند.
~~صنعت آن: بگیرند مازریون و در سر که خمر1 یک شبانه روز پرورده - دو
~~جزو - و گل سرخ و ربالسوس - از هریکی یک جزو - نیک بکوبند و به آب
~~عنبالثعلب بسرشند و حب کنند. شربتی دو درم به آب گرم.
~~حب النکهة2 (ن ها
~~بوی دهن خوش کند، و بخار زایل کند.
~~صنعت آن: بگیرند جوزبویا و قاقله و قرنفل و کافور و دارچینی و خولنجان و
~~فوفل - هریکی یک درم3 - مشک - دانگی - پوست ترنج و کبابه و بسباسه - از
~~هریکی یک مثقال - سعد - دو درم - کوفته و بیخته به هم بیامیزند و در گلاب
~~بسرشند به آب به یا سیب، و حبها سازند و در دهن دارند.
~~حب ممسک
~~طبع را بسته کند. و اسهال خون باز دارد.
~~صنعت آن: بگیرند سماق - دو درم - پوست انار- نیم درم - مازو - یک درم -
~~دانهآ مورد -ده درم - مویز -سه درم - کوفته و بیخته درهم آمیزند. آب به و
~~جدوهآ تازی در وی حل کنند و حب کنند. شربتی دو درم به رب مورد یا به
~~رب به یا به آب انار ترش و شیرین، و بعد از آن تخم مرغ نیم برشت بخورند.

PageV01P233

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0210.png)

~~حب السعال (س6)
~~نافع است سرفه را چون در دهن گیرند.
~~بگیرند جدوهآ تازی و نشاسته و کتیرا -از هریکی سه درم - مغز به دانه و مغز تخم
~~کدو و مغز تخم خیار -از هریکی دو درم - شکر طبرزد و فانیذ خزائنی - از
~~هریکی هفت درم - بادام پوست کنده و خشخاش سفید -از هریک چهار درم -
~~کوفته و بیخته درهم آمیزند و به لعاب اسبغول بسرشند و حبها سازند مانند ترمس
~~پهن و به دهن میدارند. اگر سرفه از بلغم باشد ربالسوس و مویز دانه بیرون
~~کرده - هریکی چهار درم - و ms134 زعفران - یک درم - به اضافت آن برند.
~~[حب الاصطمخیقون
~~در بیماریها که از سودا و بلغم غلیظ دوسنده باشد نفع دارد، و تن را از اخلاط
~~مختلف پاک گرداند.
~~صنعت آن: حب بلسان و عود بلسان و سلیخه و اسارون و سنبل الطیب و
~~دارچینی و زعفران و مصطکی و بیخ اذخر و وج و عصارهآ افسنتین و
~~زراوند گرد و نمک هندی -از هریک یک درم - صبر - پانزده درم - محموده و
~~غاریقون و شحم حنظل - از هریک سه درم - افتیمون و بسفایج هندی - از
~~هریک شش درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به آب بسرشند، و حبها
~~مانند فلفل بسازند، و در انائی از آبگینه کنند و سرش استوار گردانند و در سایه
~~نهند. شربتی دو درم و نیم باشد.
~~حب الایارج
~~در بیماریهای معده و سر سود دارد.

PageV01P234

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0211.png)

~~صنعت آن: ایارهآ فیقرا- شش درم - تربد مجوف و پوست هلیلهآ زرد - از
~~هریک چهار درم - نمک هندی و انیسون - از هریک دو درم و نیم - بکوبند و
~~ببیزند و در آب کرفس بسرشند و به حبها سازند. شربتی دو درم و نیم باشد. و
~~هر آن کس که خواهد که صفرا براند نیم درم محموده به اضافت آن برد. و
~~اگر خلط مختلف خواهد که براند شحم حنظل به جای محموده یک درم
~~اضافه کند.
~~حب الشیبار
~~حب صبر نیز خوانند. و سودمند بود در دردهای معده و دردهای سر.
~~صنعت آن: بگیرند صبر - سه درم - پوست هلیلهآ زرد و گل سرخ و مصطکی
~~و تربد - از هریک یک درم - بکوبند و ببیزند و به آب بسرشند و به حبها سازند
~~و به سایه خشک کنند. شربت آن یک مثقال تا دو مثقال وقت خواب با
~~آب گرم.
~~حب الذهب
~~دردسر را سود دارد. و جلای چشم دهد. و تن را پاک گرداند.
~~صنعت آن: صبر - بیست درم - پوست هلیلهآ زرد -ده درم - مصطکی و ms135 کتیرا
~~و محموده و زعفران -از هریک سه درم - گل سرخ پاک کرده - پنج درم -
~~بکوبند و ببیزند و در آب بسرشند و به حبها سازند و در سایه خشک کنند. و
~~شربت یک درم تا دو درم و نیم.
~~حب القوقایا
~~او را «حب جالینوس» نیز خوانند. دردسر که از بلغم باشد و روشنائی چشم را

PageV01P235

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0212.png)

~~سود دارد. و فضلههای غلیظ بد از اندرون پاک گرداند.
~~صنعت آن: صبر و عصارهآ افسنتین و ورقه و مصطکی - از هریک یک درم -
~~محموده و شحم حنظل - از هریک نیم درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و
~~به آب کرفس بسرشند. شربتی یک مثقال باشد.
~~حب الافاویه
~~سودمند بود در سودا و صفرا و بلغم که در معده باشد، و غشی که از آن
~~سبب افتد، و ناخوشی معده را.
~~صنعت آن: دارچینی و قصبالذریره و حب بلسان و فقاح اذخر و سلیخه و
~~قرفه - از هریک ده وقیه - بکوبند و درشش من آب باران بپزند تا باز سه من آید.
~~بعد از آن صبر - نیم من - در آن ریزند و هم در این آب میجوشانند و صافی
~~کنند دو بار یا سه بار تا صبر هیچ نماند و به آفتاب نهند تا خشک شود. پس
~~زعفران و مصطکی و مر -از هریک یک وقیه - در آن آمیزند و به حبها سازند
~~مانند دانهآ نخود، و در سایه خشک کنند. شربتی دو مثقال باشد به آبی نیم گرم.
~~حب المنتن (م)
~~در فالج و لقوه و قولنج و دردبند گاه [ها] که از سردی باشد، و درد پشت و
~~ادرار بول و حیض سودمند بود.
~~صنعت آن: سکبینه و اشق و جاوشیر و مقل و سپند و شحم حنظل و صبر و
~~تربد و پوست هلیلهآ زرد و کنجده1 - از هریک سه درم2 - آنچه جدوهها است
~~در آب کنند تا آغارند، و بمالند و داروها را کوفته و ms136 بیخته در آن آب بسرشند

PageV01P236

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0213.png)

~~و به حبها سازند و در سایه خشک کنند. شربتی دو درم تا دو مثقال باشد.
~~حب السکبینج
~~در قولنج و درد رودگانی و درد معده و بواسیر و بادهای غلیظ و حیض
~~راندن سود دارد.
~~صنعت آن: صبر و سکبینه و تخم کرفس و کنجده و پوست هلیلهآ زرد - از
~~هریک پنج درم - تربد - بیست درم - شحم حنظل - سه درم - بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند و به حبها سازند. شربتی سه درم باشد.
~~حب الشیطرج
~~به درد بند گاه [ها] و عصب و فالج و لقوه و بستگی حیض سود دارد.
~~صنعت آن: تربد مجوف - ده درم - صبر -بیست درم - زنجبیل و خردل سپید
~~و نمک هندی و وج و شیطرج - از هریک دو درم - دارفلفل و عاقرقرحا - از
~~هریک یک درم - فانیذ سجزی - چهار درم - بکوبند و ببیزند و در آب
~~کرنب بسرشند و به حبها سازند و در سایه خشک کنند. شربتی دو درم و نیم
~~الی سه درم.
~~حب العشرة الادویة
~~ده دارو است و نافع باشد در درد بندگاه[ها] و نقرس و فالج و لقوه و بیماریها
~~که از سردی باشد.
# صنعت آن: زنجبیل و فلفل و دارفلفل و شیر آمله و شیطرج و هلیلهآ سیاه و
~~پوست بلیله و نانخواه و سعد -از هریک دو درم - صبر - ده درم - بکوبند و
~~بیزند و درهم آمیزند، و عنب الثعلب بجوشانند و صافی کنند و داروها را در آن

PageV01P237

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0214.png)

~~بسرشند و به حبها سازند و در سایه خشک گردانند. و شربتی دو درم باشد به
~~آب حل کرده.
~~حب النفط
~~نافع است در فالج و لقوه و درد مفاصل که از سردی باشد، و نقرس که از سردی
~~باشد، و قولنج و بادهای غلیظ و بیماریهای سرد که از بلغم بود، و عرق النسا.
~~صنعت آن: پوست هلیلهآ زرد و صبر و شحم حنظل ms137 و ماهی زهره و سپند و
~~جندبیدستر و کنجده و اشترک و مقل ازرق و سکبینه و جاوشیر و جذوهآ
~~سداب و نفط سفید - از هریک پنج درم - بکوبند و ببیزند و جدوهها را در نفط
~~آغارند و اندک آب گرم در آن حل کنند و داروها را در آن بسرشند و حبهای
~~کوچک بسازند مانند فلفل، و در سایه خشک کنند. و شربتی دو درم باشد به
~~آب گرم.
~~حبیب
~~اسهال صفرا و بلغم کند. و کرمها از شکم بیرون آرد.
~~حبن (ح ب، ح ب)
# دفلی است و در باب دال گفته آید].*
~~حبنی
# آن چیز از مقل که خوردنی باشد و داخل او عجم2 باشد.

PageV01P238

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0215.png)

~~حجرالمسن (م س ن)
~~حکاکته یعنی آنچه از او بسایند و در آماه پستان طلا کنند صحت یابد خاصه
~~گرم. و در آماه خایه نیز مفید است. و چون بر سینهآ زنان طلا کنند نگذارد که
~~بزرگ شود.
~~حجرالرحی = سنگ آسیا (رحا)
~~چون سنگ آسیا را گرم کنند و سر که بر روی ریزند و سر به بخار آن در
~~آرند خون آمدن بازدارد. و آماه گرم را سود دارد.
~~حجراقریطش
~~چون بسایند و در چشم کشند آن ریم که در چشم جمع شده باشد تحلیل کند.
~~حجر اللبنی
# چون بمالند از میان آن چیزی مانند شیر بیرون آید. و این سنگ خاکستر
~~رنگ باشد و خوش طعم. در آب بسایند و در حقهآ رصاصین کنند. و قوتش
~~مانند قوت شادنه باشد الا از او ضعیف تر بود.
# در ابتدای آماه گرم نافع بود و منع سیلان فضلهها که در گوشهآ چشم
~~باشد کند.
~~حجرالحیة
# سنگ مازو و سنگ پازهر نیز خوانند. سیاه و خاکستر رنگ باشد. و بود که
~~سه خط دارد. و باشد که خط بسیار دارد.
# به نسیان و به مثانه و سنگ گرده نیک بود اما جالینوس این را منکر است. آن

PageV01P239

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0216.png) ms138

~~کس را که مار گزیده باشد و بیاویزد نیک بود. بسایند و به آب باز خورند
~~نافع آید.
~~سنگ جهود است. مانند جوز کوچک به دراز نائی1 و خطهاء بسیار دارد، و
~~بعضی پهن باشد و بعضی زیتونی شکل باشد2، و نیکوترین زیتونی باشد.
~~نافع است در سنگ گرده. و در بستگی کمیز نافع بود. و معده را ضعیف
~~گرداند. و موافق گرده نباشد. و اسقاط شهوت کند. و در سپرز زیان دارد. و
~~اصلاح او به عسل کنند.
~~حجر القیسور
~~سنگی است که چون در کاغذ نوشته مالند کتابت باطل کند. ماسرجویه
~~گوید: و خاصیت آن سنگ این است که نقره را به خود کشد همچون سنگ
~~مقناطیس که آهن به خود کشد2.
# گرم و خشک است. و جلادهنده و لطیف کنده است. دندان را سپید کند. و
~~گوشت بن دندان رویاند. و چون در موضعی مالند که خواهند موی برویاند
~~موی را بسترد.4 و در ریشها گوشت برویاند.

PageV01P240

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0217.png)

~~سنگی است که سیاهرنگ است و از او بوی خوش آید. و نیک
~~خشک است.
~~در جراحات گوشت برویاند [اگرچه] غور بسیار دارد. و به بوی داشتن
~~اصحاب صرع و اختناق رحم را سود دارد. و هوام را بگریزاند. و در داروی
~~نقرس به کار رود.
~~حجرارمنی
~~بعضی لاجوردی و بعضی رملی باشد. نقاشان بدل لاجورد به کار برند.
~~گرم و خشک است در درجهآ اول. و اسهال قوی کند. و معده را بد است.
~~اگر ناشسته خورند قی بیاورد و اگر شسته خورند قی نیاورد.
~~حجر المقناطیس
~~سنگ آهن ربای است. خاصیت او آن است که آهن به خود کشد و چون
~~بسوزانند شادنه باشد. و قوتش مانند قوت شادنه باشد. و سنگ سیاه است که به
~~سرخی گراید و هیچ اجزای دیگر در آن آمیخته نباشد.
# جالینوس می گوید: گرم و خشک است. و جلادهنده است و پاک کننده.
~~خلط بد براند. شربتی یک درم ms139 باشد. و چون در دست دارند درد دست و پای
~~و تشنج ساکن کند.
~~حجراللاجورد
~~نفس لاجورد است و در باب لام یاد کرده آید.

PageV01P241

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0218.png)

~~حجر الحبشی
~~سنگی است که از شهرهاء حبش آرند و به زردی گراید. زبان بگزد و چون
~~بسایند مانند شیر از او حاصل آید. غشاوهآ چشم را پاک کند وقتی که ورم
~~نداشته باشد. و نافع است آثار ریشها را. و ناخنهای که نرم باشد ببرد.
~~حجر احمر
~~سنگی است شبیه بسد. بعضی طبیبان گفتهاند وزن یک دانگ از او قاتل است
~~و او را از جملهآ زهرها شمردهاند که به جوهر خود کشنده است همچنان که
~~بیش. و گفتهاند که مداواتش همچون مداوات بیش باید کرد. و سودمندترین
~~داروی او پادزهر است.
~~حجر العسلی
~~سنگی است که چون بسایند حکاکهآ او بسیار باشد به شیرینی و لیکن همچون
~~حجر لبنی باشد در همهآ افعالها. و او را قوتی است مانند قوت شادنه و اندک
~~گرمی دارد.
~~حجر القمر
~~و او را «بزاقالقمر» نیز خوانند و «زبدالبحر». و او را وقتی گیرند که قمر در
~~زیادت باشد. و او در بلاد غرب یافت میشود. و او سبک باشد. و خاصیت او
~~آن است که چون بر درختی بندند که میوه نیارد چون او را ببندند میوه بیارد.
~~صرع را سود دارد و بر مصروع تعاویذی از آن آویزان کنتد.

PageV01P242

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0219.png)

~~حجر سمطیوس
~~قوت و افعال او همچو شادنه است و از او ضعیفتر است.
~~حجر افروجی
# خشک کننده است.
~~حجرالاسفنج
# سنگی است در میان اسفنج. سنگ مثانه و گرده بریزاند و لیکن قوی نیست
~~در ریزانیدن سنگ مثانه.
~~حجر یطفأ بالزیت
# آن سنگی است که چون روغن زیت برو ریزند آتش فرو میرد1 و چون آب بر
~~او ریزند آتش فروخته شود. و از خاصیت او آن است که هوام از او بگریزند.
~~حجرالدم
# این شادنج است.
~~حجرالروشنائی
# معنی او ms140 آن است که سنگ نور. و او را مرقشیشا نیز خوانند و در باب میم یاد
~~کرده آید.
~~حجر الشیب
# درد معده را جدا سود دارد. جالینوس گوید اگر قلادهای بسازند و برابر معده
~~بیاویزند درد معده و مری را سود دارد و راه گذر طعام و شراب قوت یابد به
~~خاصیتی که او را هست.

PageV01P243

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0220.png)

~~کبوتر است1 و در باب کاف گفته آید.
~~11a1r1 حدید - آهن
~~سه نوع است: شابورقان، و نرم آهن2، و پولاد. و پولاد دو نوع است: معدنی و
~~مصنوع. [و طبیعی معدنی است و شابرقان است. و مصنوع از نرم آهن گرفته
~~میشود]3. و زنگار آهن، خورنده و قابض است و خبث آهن ضعیف تر از
~~زنگار باشد و اما قوی تر از خبث چیزهای دیگر است و به شراب به درد ناخن
~~نیک باشد و در نقرس به سر که پخته طلا کنند مفید باشد. و آن سر که در
~~گوش چکانند که قیح و ریم در آن باشد فایده کند. و آبی که در وی
~~آهن گرم کرده باشند سپرز را سود دارد. و استرخاء معده و ضعف معده را
~~سود دارد.
~~و در توبال آهن4 قوتی است که زرد آب براند. و شرابی که آهن گرم در آن
~~انداخته باشند اسهال دیرینهآ شکم را سود دارد. و نرمی و سستی معده ببرد. و
~~خون که از معده آید سود دارد. و در مقعد و بواسیر نیک بود. و قوت مجامعت
~~بیفزاید. و قطره قطره چکیدن کمیز را نافع باشد. و چون توبال آهن خورند

PageV01P244

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0221.png)

~~دردی سخت در شکم پدید آرد، و دهن خشک کند، و صداع آورد. مداوات
~~آن به شیر تازه یا بعضی مسهلات کنند، و روغن تازه نیز فایده کند، و روغن
~~بنفشه با سر که در دماغ او ریزند1، و اندکی مقناطیس بدهند تا مجموع سفوف
~~را جمع کند و بعد از آن ms141 مرق گوشتهای چرب به روغن گاو دهند دفع کند.
~~حد
~~گلنار جوری است. عصب را زیان دارد. تشنج آورد. و گرده را زیان دارد.
~~1adaحدق *
~~بادنجان است و در باب با یاد کرده شد.
~~1ar5a4 حرشف
~~بعضی اصناف کنگر است و انواع آن بسیار و مختلف طبع است. و مانند
~~حرشا سبز است الا آن که جوان تر از آن است و شکوفهآ سرخ دارد.
~~معتدل است به گرمی و تری در درجهآ دوم. و گویند سرد است. و گویند
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. اندک نقیت کند و خشک کننده است.
~~چون بر داءالثعلب طلا کنند فایده دهد. و آب حرشف چون بر سر ریزند شپش
~~را بکشد و بوی بغل به خاصیت ببرد. و چون بخورند آماه را تحلیل کند، و
~~کمیز براند، و در قوت شهوت بیفزاید، و طبع را نرم کند، و دفع بلغم کند و
~~چون به شراب باز خورند شکم ببندد، و غثیان آورد خاصه خرشف کوهی که
~~بیخ آن غثیان بیشتر آورد. و گویند سودا انگیزاند، و در دماغ زیان دارد. اصلاح
~~به روغن تازه کند.

PageV01P245

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0222.png)

~~1a111al حرمل
~~[حبی است که به فارسی «صندل دانه»1 نامیده میشود. برگ آن مانند
~~بیدمشک است. نوری مانند نور یاسمین سفید دارد. خوشبو است و کنجد را به
~~آن می پرورند. نوعی از آن به پارسی اسفند نامیده میشود]2.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گفته میشود در چهارم. قطع کننده و
~~لطیف کننده است. طلا کردن آن دردبند گاه[ها] را سود دارد. و هنگامی که با
~~عسل و رازیانه و زهرهآ کبک و زهرهآ ماکیان آمیزند و در چشم کشند قوت
~~بیفزاید، و حیض و کمیز براند. و خوردن و طلا کردن آن در قولنج نیک باشد.
~~و مست کننده و قی آورنده است به قوت. و به ربوب فواکه ترش اصلاح
~~آن باشد.
~~حرف 514
# حبالرشاد و سپندان ms142 است. [خوش خورد خوانند].3 و حرف سپید را سپند
~~خوانند وحرف بابلی را «بزر بلاشقیس» خوانند. قوتش مانند ترب وخردل
~~باشد [اما برگش خاصیت افعال آن را ندارد و این نقص مربوط به نمناکی
~~او است]4.
~~و گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در اول درجهآ چهارم. و پخته

PageV01P246

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0223.png)

~~گرداننده و تحلیل کنندهآ ریم است. و چون بخورند یا طلا کنند موی سر را که
~~فرو میریزد نریزد. و آماه بلغمی و دنبل را چون به آب و نمک طلا کنند سود
~~دارد. و سوختگی آتش و عرقالنسا به طلا کردن و خوردن آن سود دارد. و
~~علت دما و سختی سپرز ببرد. و نیم مثقال چون بخورند صفرا براند و خلط پاک
~~گرداند. و در قوت مجامعت بیفزاید. و کرمها که در شکم باشد بکشد. و حیض
~~بگشاید. و چون بریان کنند و بخورند شکم ببندد. و نباید کوفت که خاصیت را
~~ببرد. و چون سه درم بکوبند و به آب گرم حل کنند اسهال آورد، و بادها تحلیل
~~کند. و شربا و ضمادا در گزیدن حشرات نافع آید. و چون بر آتش ریزند و دود
~~آن به خانه میرسد جملهآ حشرات بگریزند. و در معده زیانکار است. و فرزند
~~که در شکم باشد بیندازد. و در سینه زیان دارد. شکر اصلاح آن کند.
~~el2avn حرذون
# مانند سوسمار است [و طبع او مانند طبع ورل است. و یونانیان آن را
~~سالامندرا و سالامنداراو گویند]1. و قاتل است. و هر که بخورد آماه زبان و
~~خارش و دردسر و سوزش در چشم پدید آید و مداوات به قی کردن و روغن
~~گاو خوردن و به گرماوه رفتن و شیر و روغن به کار داشتن بود.
~~حربه
# [لونجیطس2 نامیده میشود]. تخمی است سه پهلو مانند حربه، و حربه آن را
~~گویند که مثلث است. و برگش مانند اسقولوفندریون است. [دو نوع است:

PageV01P247

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0224.png) ms143

~~بری، و بیابانی]1. بیابانی حرارت کمی دارد. و بری گرم است در درجهآ دوم.
~~[تازهآ آن جوش دهندهآ جراحات است]2. و پوستش به سرکه ضماد کردن در
~~سپرز نافع است. و چون خشک کنند و بخورند درد سپرز زایل کند.
~~حربا = کر پاسو
~~خونش چون طلا کنند منع موئی که در چشم آید کند. و گوشتش زهر قاتل
~~است. چون بخورند قی بسیار افتد و درد دل پیدا کند و به قی مداوات کنند.
~~مداوات دیگر آن است که در خوردن ذراریح کنند. و بعضی گفتهاند چون
~~بپزند و آب آن در گرماوه بریزند همه همدیگر را سبز ببینند تا دیری بر آید
~~سپس کم کم به حالت اول بر گردد. خایهآ او سم قاتل است که در حال فعل بکند
~~و اگر به قدر نیم ساعت از آن غافل باشند تدارک نپذیرد. مداوات به معده پاک
~~کردن است و اندام به روغن گاو چرب کردن، و نیم گرم نمک بر سر نهادن، و
~~انجیر خشک و مسکه و جنطیانا خوردن نافع آید.
~~حزاء 11023
~~زوفرا است.3 و نیکوتر آن باشد که برگش سبز باشد.
~~گرم و خشک است. در بواسیر نیک بود. و در سپرز زیان دارد. اصلاح آن
~~به بادرنجبویه کنند.

PageV01P248

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0225.png)

~~1a2a(-2o)nbal حزنبل
~~گیاهی است. قومی گفتهاند که از این گیاه ماران بیرون آیند یعنی از
~~جایگاهی که این گیاه روید. و قومی گفتهاند که یک دانگ از این گیاه خورند.
~~از گزیدن مار و حشرات سود دارد.
~~حسک1
~~گیاهی است که به زردی گراید. و خارش گرد است. یک نوع آن بری است
~~و جوهر زمینی بیشتر دارد. نوعی دیگر بستانی است که رطوبت کمتر دارد. و
~~نیکوتر سبز بستانی باشد.
~~سرد است به اعتدال. و خشک است در درجهآ اول. و گویند گرم است در درجهآ
~~اول. و بعضی گویند معتدل است میان سردی و گرمی. نضج ماده دهد. و دفع خلط
~~کند ms144 و نگذارد که خلط در اعضا ریخته شود. و در ریش دیرینه که در پای دندان
~~بود سود دارد. و در قوت شهوت بیفزاید. و سنگ مثانه پاره پاره کند. و عصارهآ آن
~~در چشم نافع است. و در بستگی کمیز و قولنج سود دارد. و دو درم حسک بیابانی
~~چون بخورند در زخم افعی نیک باشد. و چون به شراب خورند کسی را که زهر
~~قاتل خورده باشد نافع آید. و چون بیزند و آب آن در خانهای بریزند پشه بمیرد. و
~~در سپرز زیانکار است. روغن بادام و کنجد اصلاح آن کند.

PageV01P249

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0226.png)

~~یک من آب در دیگی کنند و بیست درم آرد در آن ریزند و بجوشانند. و ده
~~درم شکر و یک وقیه روغن بادام در میان آن کنند - و اگر به عوض آب، شیر
~~گوسفند باشد بهتر بود - و بپزند و میخورند. در سرفه و بیماریهای شش و
~~رنجهای سینه که ریاضت بسیار کشیده باشد نیک بود. اما سده و بستگی راه
~~جگر آرد. پس از آن زنجبیل پرورده خورند سود دارد].
~~[حشیشة الزجاج
~~گیاهی است که جلای آبگینه دهد. قابض است و رطوبتی دو سنده دارد. و
~~پاک و نرم کننده است. و آماه بلغمی ساکن گرداند. و عصارهآ آن با سفیدباج
~~در نمره2 و حمره3 طلا کنند نافع باشد. [شیرهآ آن بواسیر را ببرد. و در سرفهآ
~~مزمن سود دارد]4. و در میان موم روغن کنند به نقرس نافع است]5.
~~11e51rel11 حصرم
# غوره باشد. سرد است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. در صفرا
~~و حرارت تیز سود دارد اما باد انگیزاند و مغص6 آورد. گلنگبین اصلاح
~~آن کند.

PageV01P250

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0227.png)

~~چنان پزند که گوشت فربه را پاره پاره کنند و در دیگ کنند و زیره و گشنیز
~~کوفته در آن ریزند و بجوشانند به آتشی نرم تا گوشت عرق بردارد. بعد از آن
~~غوره را بجوشانند ms145 و به کرباس صافی کنند و در دیگ کنند و پارهای نمک و
~~چند تا نعناع و پارهای صعتر در آن ریزند و کف برمی دارند، و اگر خواهند
~~گزر و چغندر نیز در آن ریزند. و سداب در سر آن ریزند و چند دانه مغز بادام
~~مقشر در آن دیگ کنند.
~~طبع این «با» سرد و خشک است. قمع صفرا کند و شکم ببندد اما در سینهآ
~~ضعیف زیان دارد. و به چاشنی عسل دهند. مغز بادام اصلاح آن کند.
~~حشیش بزرقطونا1
~~قوت او نزدیک به وقت گشنیز تر است. خوبترین نو باشد و تازه.
~~و او سرد و تر است. حرارت بنشاند. و عصارهآ او بر آماه گرم طلا کنند سود
~~دارد. و خون رفتن باز دارد.
~~حشیشة خراسانیة
~~خوبتر آن باشد که بوی خوش دهد و سبز باشد.
~~گرم و خشک است. کرم شکم بکشد و بیرون آرد.
~~o2a2, I1o202 حضض
~~دو نوع است: مکی، و هندی. مکی عصارهآ فیلزهرج است. و به عصارهآ
~~زرشک به آب پخته مغشوش کنند. و معتدل است. و حضض هندی تحلیل

PageV01P251

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0228.png)

~~کند و قبض اندک دارد. و موی قوت دهد. و نمله و قلاع سیاه و سپرز را نافع
~~بود. و حضض مکی را به دوشاب بصری که صبر و مر و زعفران و زردچوبه و
~~آبمورد و آب پوست انار درهم پخته باشند مغشوش کنند. و هرچه مغشوش
~~نیست معتدل است در سردی و گرمی، و خشک است در درجهآ دوم. و گویند
~~سرد است در درجهآ اول.
~~و حضض هندی را تحلیل و قبض اندک باشد. و سودمند بود هر خلطی را
~~که از رحم آید. و قوت موی دهد و سرخ گرداند.
~~و جمله حضض از مکی و هندی در آماه سست و قلاع و نمله و درد چشم و
~~غشاوه که در چشم باشد و جرب پلک چشم و سرفه و خون که از ms146 گلو آید و
~~یرقان سیاه ودرد سپرز -شربا وضمادا - و شقوق مقعد و اسهال دیرینه نافع
~~است. و بدل آن فوفل و صندل برابر باشد.
~~حقنة لینه (ح ق ن)
~~چون شکم بسته باشد، و در بیماریهای گرم و تبها به کار دارند.
~~صنعت آن: عناب و سپستان و بنفشهآ خشک و جو پوست کنده و خورد کرده
~~و خطمی و نخاله و اکلیل الملک - از هریک یک کف - انجیر - پنج عدد - در
~~یک من و نیم آب می جوشانند تا به نیم من باز آید. بمالند و فرو پالایند و پنج
~~درم شکر سرخ و هفت درم روغن بنفشه و هشت درم روغن کنجد و ده درم
~~آبکامه در آن کنند و به هم بیزند. و نیم درم کار میفرمایند. و حقنهآ نرم اگر به
~~چهار وقیه آب چغندر تازه و پانزده درم روغن کنجد و یک وقیه آبکامه
~~اقتصار کنند شاید.

PageV01P252

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0229.png)

~~hona-ol-ba حقنة الباه
~~در ضعف گرده و سستی مجامعت نافع آید.
~~صنعت آن: حسک تر - پنج شاخ - بیخ چغندر تازه - پنج شاخ - شنبلید - یک
~~کف - پیه گردهآ بز و مغز مهرهآ پشت و خایهآ او را ریزهریزه کرده در دیگ
~~کنند، و یک من و نیم شیر بزینهآ گرم و یک من و نیم آب خوش به هم در
~~آتش نرم میپزند پختنی نیک، و صافی کنند، و هر روز نیم من به ناشتا حقنه
~~کنند و چندان که میتوان داشت نگاه دارد. و سه روز متواتر این حقنه بکند
~~نیک بود.
~~حقنه لوجع المفاصل
~~حقنهای که از برای دردبند گاه [ها] کنند.
~~صنعت آن: شنبلید و بادام تلخ و بزر کتان - از هریک یک کف - بابونه و
~~شبت وحب الغار - از هریک دو اوقیه - حسک - سه وقیه - سورنجان و مقل
~~یهود - از هریک یک وقیه - قنطوریون - یک وقیه و نیم - سکبینه و اشق و
~~جاوشیرو حنظل - از هریک ربع اوقیه1 - تخم کرفس و ms147 تخم شبت و تخم
~~سداب - از هریک یک وقیه - انجیر - ده دانه - عناب - بیست دانه - سپستان -
~~چهل دانه - در دیگی سفالین بپزند و در تنوری یک شب نهند و هشت وقیه در
~~محقنهای کنند و روغن گاو و روغن خیری - از هریک یک وقیه - در آن کنند
~~و به هم بزنند و نیم گرم به کار دارند.

PageV01P253

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0230.png)

~~حقنة الزرانیخ
~~زرنیخها در زحیر و اسهال شکم سود دارد.
~~صنعت آن: کعک سوخته - سه درم - زرنیخ زرد و زرنیخ سرخ و مس سوخته و
~~زاج یمانی و مازو و آهک سوخته - از هریک ده درم - افیون - پنج درم -اقاقیا و
~~بلوط وصمغ عربی و خون سیاوشان - از هریک چهار درم - بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند و به آب مورد بسرشند و حبها سازند و در سایه خشک کنند، و برنج
~~فارسی بجوشانند و فرو پالایند و چهار وقیه آب برنج و یک وقیه روغن گل
~~درهم آمیزند و یک مثقال از این قرص در آن حل کنند و حقنه سازند.
~~حقنة ممسکة
~~سودمند است در ریش رودهها و شکم راندن و سحج.
# صنعت آن: برنج فارسی - بیست درم - عدس پوست کنده - ده درم -جو -
~~پانزده درم - جلنار - پنج درم - حبالآس - ده درم - جفت البلوط - سه درم -
~~پوست انار - پنج درم - در یک من آب می جوشانند تا مهرا شود و صافی کنند
~~و چهار وقیه بردارند و صمغ عربی و گل قبرسی و اسفیداج ارزیز و اقاقیا و
~~خون سیاوشان و عصارهآ لحیة التیس و کاغذ سوخته - از هریک یک درم - زردهآ
~~تخم مرغ بریان کرده - دو عدد - داروها را بکوبند و به حریر بیزند و یک
~~وقیه روغن گل در زردهآ تخم مرغ حل کنند تا چون مرهمی شود و آن آب
~~پخته در آن حل کنند و استعمال می کنند پنج درم. و در آن صبر می کتد و
~~نگاه میدارند]14.

PageV01P254

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0231.png)

~~1ba 1حلبه ms148 = شنبلیده
~~گرم است به آخر درجهآ اول و خشک است در درجهآ اول. رطوبتی زیادتی
~~دارد، و آماه سخت را نرم گرداند، و دو سنده است، و آرد آن آماه بلغمی و
~~آماه صلب را که ظاهرش گرم باشد تحلیل کند، و سبوسهآ سر پاک گرداند، و
~~آواز صافی کند، و چون پخته باشد سینه و گلو را نرم گرداند، و حیض و خون
~~نفاس براند، و چون در عسل پخته باشند دردسر آورد، و بوی اندام و تن خوش
~~گرداند، و بوی عرق و کمیز ناخوش گرداند.
~~حلتیث - انگژد2
~~جدوه است. دو نوع است: خوشبوی، و ناخوشبوی. و آنچه خوشبوی است به
~~قوت چنان نباشد که آنچه ناخوشبوی است.
~~گرم است در اول درجهآ چهارم و خشک است در اول درجهآ سیم. بادها
~~بشکند. و خون بسته تحلیل کند. و بر داءالثعلب طلا کردن نیک باشد. و در
~~گو کها و آماه پلید و غلیظ و فالج و دندان خورده همه را نافع آید. و چون در
~~آب حل کنند و باز خورند در حال آواز صاف گردد. و در یرقان چون با انجیر
~~به هم خورند سودمند بود. و در قوت شهوت نیک باشد. و چون به حلق غرغره
~~کنند زرو3 از گلو بیرون آرد. و در ابتداء فرود آمدن آب به چشم نیک بود
~~خاصه چون با عسل باشد. و در تب سه روزه و زخم سگ گزنده و کژدم و

PageV01P255

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0232.png)

~~رتیلا و حشرات دیگر نافع آید. یک شربت نیم مثقال باشد. و کمیز و حیض
~~براند. و در دفع تیرهاء زهر آلود نیک باشد. اما در معده و جگر زیان دارد. و
~~بوی سرگین [= براز] منتن کند. و بچه از شکم مادر بیندازد. و اسحاق گفته
~~است که اشترک اصلاح آن کیند.
~~حلبیب
~~داروئی هندی است. مانند سورنجان سپید است.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. در نقرس و دردبند گاه[ها] سود ms149 دارد. و
~~مسهل تلخ است. و کرمها که در رود گانی باشد و حبالقرع همه براند. و
~~خلطها نیز.
~~1a1a2un حلزون
~~نوعی است از صدف. سرد و خشک است. حرارت خون بنشاند. و چون
~~بسوزانند ریش چشم را سود دارد و نافع بود.
~~حلوا113173
~~به انواع است.
# حلوائی که خشک باشد یک من شکر و چهار یکی آب در آتش نرم
~~میجوشانند تا منعقد شود، و در دهان می گیرند.
~~و اگر خواهند که از نوعی دیگر باشد همچنان شکر منعقد کنند و مغز بادام خورد
~~در میان آن اندازد و درهم آمیزند و در پشت طبق پهن باز کند. چون خشک شود
~~بردارند و میخورند. و اگر خواهند که زعفران پارهای در آن حل کنند و مغز بادام
~~خورد بکوبند و در آن آمیزند و همچنان پهن کنند تا خشک شود بردارند.
~~معتدل است در حرارت.

PageV01P256

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0233.png)

~~1alav1yye(a) حلویه
~~چنان سازند که گوشت پاره پاره کنند، پارههای میانه، و در دیگ کنند، و
~~آتش نرم در زیر آن می کنند تا عرق بر آورد، بعد از آن روغن کنجد و گشنیز
~~و اندک نمک و دارچینی در آن اندازند و پیاز، و بعد از آن سرکهآ حامض و
~~نخود و مغز بادام در آن ریزند، و چون پخته شود شکر پارهای در آن ریزند یا
~~عسل پارهای در آن دیگ ریزند و به زعفران رنگ کنند، و مویز خراسانی چند
~~دانه در سر دیگ اندازند به شرط آن که از دانه پاک بود، به گلاب خوشبوی
~~می گردانند، و مغز بادام در آن دیگ کنند.
~~غذائی معتدل است در حرارت و تیزی. اخلاط ساکن گرداند و غذا به اعتدال
~~دهد، و در رودهها زیان دارد. حلوا شکر اصلاح آن کند.
~~helmmuas- es حمص - نخود
~~سه نوع است: سرخ، و سپید، و سیاه، بیابانی و بستانی باشد. بیابانی تیزتر و
~~تلختر و گرمتر است، و بستانی غذا نیکو دهد. ms150 و نخود سیاه قوی تر است در
~~فعل. و بقراط گفته است که نخود را دو طبیعت است:
# شور که بدان شوری طبیعت را نرم گرداند، و شیرین که بدان شیرینی بول
~~براند و مدد شهوت جماع دهد.
~~و نیکوتر نخود آن باشد که بزرگ بود و حیوان نخورده باشد.1
~~و نخود سپید گرم و تراست در درجهآ اول و نرم کنده است. رنگ روی را نیکو
~~گرداند، و نمش بیرد، و در آماه گرم سود دارد و روغنش در قوبا نافع آید.

PageV01P257

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0234.png)

~~و آرد نخود در سرطان و ریشهای پلید و خارش نیک آید. و نقوع آن در
~~آماه پای دندان و کندی دندان، و صافی کردن آواز و غذا دادن شش را بهترین
~~مداوا است چون آرد آن به آرد هاله سازند.
~~و نخود سیاه را چون پخته باشند سنگ مثانه را پاره کند، و در قوت مجامعت
~~بیفزاید، و طبع را نرم دارد، و سدهآ گرده بگشاید. و چون در سر که آغارند و
~~بخورند کرمهای رودگانی را بکشد. و در ریش مثانه و گرده بد باشد و مضر
~~بود. و فرزند که در شکم مادر باشد بیندازد. [و بهتر این است که قبل از غذاها
~~خورده شود. خشخاش ضرر آن را کم می کند]1.
~~1o1n1n32 حماض
~~دو نوع است: بعضی بیابانی، و بعضی بستانی باشد. و در بیابانی ترشی نباشد
~~و آن را «سلق» خوانند. و بستانی مانند کاسنی باشد. رطوبتی زیادتی دارد و
~~ترش باشد.
~~و آن سرد و خشک است در درجهآ دوم. و تخم او را ترشه خوانند. و سرد
~~است در درجهآ اول. و قبض اندک دارد. و چون بپزند و در برص ضماد کنند
~~سود دارد، و در قوبا همچنین، و در خنازیر طلا کنند نافع آید. اگر بر صاحب
~~خنازیر بیاویزند منفعت دهد. و چون در سرکه حل کنند در جرب سود دارد، و
~~شکم ببندد، و ms151 احشا قوی گرداند، و غثیان ساکن کند، و آرزوی کل خوردن از
~~دل ببرد2، و در یرقان سیاه نیک باشد، و تخمش شکم ببندد، و در سحج امعا
~~سود دارد، و دوسندگی را، و در زخم کژدم نافع بود.

PageV01P258

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0235.png)

~~و آنچه بیابانی باشد بهتر و قویتر باشد. و چون تخمش بخورند و کژدم زخم
~~کند هیچ مضرت نکند. و اگر کسی خواهد که این تخم بخورد و قبض نکند
~~در روغن بادام بپزد یا به روغن کنجد یا به گوشت فربه.
~~Aoumuna2iyya(-e) حماضیه = ترنج با
~~نیکوتر آن باشد که از ترنج سوسی پزند. و این ترنج سرد و خوشبوی بود1.
~~صنعت آن: ماکیان فربه پاره کنند و گوشت سینه و ران دمی به ساطور خورد
~~کنند و با تمام مفاصل مرغ در دیگ نهند، و دو شاخه پیاز در آن اندازند و
~~پارهای آب در آن افشانند و در زیر دیگ آتشی نرم بیفروزند تا عرق بر آورد،
~~و سه درم گشنیز و نیم درم زنجبیل و پنج درم زیره بکوبند و در آن ریزند و
~~پارهای دارچینی و دو وقیه روغن بادام در آن دیگ کنند و میپزند تا عرق
~~تمام برآورد و اندک نمک در آن افشانند و بجنبانند تا به هم آمیخته شود.
~~بعد از آن حماض ترنج از پوست و دانه پاک کرده پارهای گلاب در آن
~~افشانند و اندک آب غوره و گلاب در آن دیگ کنند و نعناع و آویشن در آن
~~اندازند و شکر کوفته و مغز بادام و گلاب درهم کرده در آن دیگ کنند.
~~طعامی خوش باشد.
# سرد و خشک است. حرارت صفرا بنشاند. و در خمار نیک باشد. و آن کس
~~را که ماشرا وی را زحمت دهد سود دارد اما در شش و سینه و سرفه و عصب
~~زیان دارد، و در پیران مضر بود. تخم کرسب اصلاح آن کند.

PageV01P259

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0236.png)

~~1annalna 1حماما
~~درختی ms152 است که چوب خشک دارد و گل خورد دارد مانند سادهآ هندی، و
~~برگش مانند برگ فاشرا است و رنگش زرد و چوبش رنگ یاقوت دارد و
~~خوشبوی است. نوع دیگر سبز است و در موضعهای تر روید و بویش مانند
~~برگ سداب باشد. و نوعی دیگر هست نه دراز نه کوته و زود شکسته شود.
~~خوب ترین وی تازه باشد و ارمنی و خوشبوی. و سبز سرد است.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ سیم. پخته کننده و
~~رقیق کننده است. کمیز براند و سده بگشاید. و چون در بادروج آمیزند در گزیدن
~~نیش عقرب نافع است. نشستن در آب پختهآ آن در نقرس سود دارد2. به قدر دو
~~درم خورند دردسر آرد و خواب بسیار. و قومی گفتهاند در پیشانی طلا کردن
~~درد ساکن گرداند. و در معده زیانکار است. تخم کرسب اصلاح آن کند.
~~1auhnalheln حماحم
~~بستان افروز خوانند. از جملهآ شکوفهها است. سرد و خشک است در درجهآ
~~اول. و گویند گرمتر از شاهسفرم است.
~~سدههای دماغ بگشاید. و تخمش چون بریان کرده باشند در اسهال دیرینه
~~سود دارد اگر به روغن گل یا گلاب یا به آب سرد خورند. و چون جوشانیده
~~باشند و با گلاب یا سکنجبین بخورند در گرمی معده نافع باشد.

PageV01P260

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0237.png)

~~1e1n2r حمار - خر
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. چون گوشت و جگر او بسوزانند و در
~~زیت به هم آمیزند و در شقاقها که از سردی باشد بمالند فایده دهد، و در
~~خنازیر سود دارد، و جذام به کلی زایل کند، و چون گوشت و جگرش بیزند و
~~در میان آن نشینند در علت کزاز که از خشکی باشد نافع آید. و اگر کبد او را
~~با اباریق بپزند در صرع فایده کند. و همچنین سنب خرسوخته و کمیز او درد
~~گرده را سود دارد.
~~1aununa1u0 حمام = گرمابه
~~به جهت هوا ms153 و آب، طبعش مختلف باشد. و هر خانهای طبعی دارد. و فعل
~~آبها از گرم و سرد و خوش و شور در باب میم گفته آید و روغنها در باب دال
~~گفته شود.
~~و مالیدن روغن در گرمابه در سدهها و گشادگی مسام و تحلیل بخارها سود
~~دارد. و روغن مالیدن بعد از گرمابه در حفظ حرارت غریزی و رطوبتی اصلی
~~فایده دارد. و نیکوتر گرمابه آن باشد که آب آن خوش باشد نه گرم و نه سرد.
~~در گرمابه چند1 منفعت حاصل است: مسام بگشاید، و فضلهها براند، و طبع
~~بسته گرداند، و بادها تحلیل کند، و عرق آرد، و خارش تن زایل گرداند، و طعام
~~هضم کند، و ماده پخته گرداند، و نزله و زکام و تب ربع را نیک بود. و اگر دیر
~~بنشیند حرارت ضعیف شود، و قوت شهوت نیز ضعیف گرداند، و مباشرت
~~نقصانی پذیرد، و اندام سست گردد. و در امتلاء معده به گرمابه نشاید رفت، و

PageV01P261

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0238.png)

~~بعد از هضم طعام شاید، و بعد از ریاضت. و اگر خواهد اندام را تری پیدا شود
~~آب بسیار بر خود ریزد و در جای معتدل بنشیند، و اگر خواهد که خشکی غالب
~~شود آب گرم به کار دارد، و درنگ بسیار کند، و در جای گرم نشیند.
~~و اساس گرمابه مانند چهارفصل است زیراکه هر خانهای طبعی دارد و هوای
~~هر خانه فعلی کند.
~~112nann حمام = کبوتر
~~آنچه واپریدن آمده باشد بهتر بود. و خایهآ او گرم باشد. و چون در آبغوره
~~و گشنیز و سر که پزند، حرارت بنشاند.
~~1e1nta(-e) حنطه = گندم
~~نیکوتر آن باشد که متوسط بود میان سختی و سستی، و فربه بود و کهنه
~~نباشد، و رنگش میان سرخی و سپیدی باشد. و سیاه غذا بد دهد.
# گرم است و معتدل در تری و خشکی. و روی را پاک گرداند. همچنین است
~~آرد گندم. بکوبند و در زخم سگ ms154 گزیده نهند سود دارد، و آماه منفجر
~~گرداند، و چون بخایند و در دنبلها نهند زود پخته گرداند. و نیکوترین حبوب
~~در غذا دادن، گندم است. و چون بر پارهآ آهن گرم کرده نهند و بکوبند و در
~~قوبا طلا سازند نیک بود. و چون گندم ناپخته بخورند باد در شکم انگیزاند، و
~~سده آورد، و بستگی راههای جگر آورد.
~~1ana حنا
~~او را «اورقان» نیز گویند. نیکوتر سبزتر باشد.
# گرم است به اعتدال. چون بپزند و در آماه گرم ضماد کنند، سود دارد. و در

PageV01P262

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0239.png)

~~سوختگی آتش و شکستگی استخوانها و ریش دهان سودمند است. و چون نیم
~~مثقال از آن بخورند در قولنج نافع آید.
~~و از خواص حنا آن است که چون دست و پای را به آن رنگ کند بامداد
~~رنگ بول او مانند بول آن کس که تب دارد شود. و چون بخورند در گلو زیان
~~دازد. کتیرا اصلاح آن کند.
~~11302al حنظل
~~علقم نیز خوانند.1 نر و ماده است. آنچه نر باشد لیفی بود و آنچه ماده باشد
~~سفید و سست باشد. و سیاه بغایت بد باشد. اگر در درختی یک حنظل باشد
~~قاتل بود و استعمال کردن نشاید. و نیکوترین حنظل، زرد هندی رسیده به ایام
~~ربیع باشد.
# گرم است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دوم. و خشک است در درجهآ
~~دوم. و کندی گفته است سرد و تر است. و او محلل و مقطع است. چون در
~~جذام و داءالفیل مالند نافع آید. و او مفید است در دردهای مفاصل و نقرس
~~سرد و درد عصب و ابتدای آب به چشم فرود آمدن. و دماغ را پاک گرداند، و
~~مسهل است. بلغم غلیظ از بند گاه [ها] و عصب براند. و صفرا و سودا براند. و در
~~قولنج که از باد باشد نیک بود. شربتی نیم درم باشد با عسل، و دانق و نیم با
~~ادویه. و ms155 در زخم افعی سود دارد.

PageV01P263

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0240.png)

~~حکایت کردهاند که وقتی عربی را کژدمی به چهار جای زخم کرد. او یک
~~درم از شحم حنظل بخورد در حال درد ساکن شد و صحت یافت.
~~و حقنه کردن آن قولنجی را نافع آید. و در بواسیر دود کنند نافع آید، اما در
~~معده زیانکار است. و کتیرا اصلاح آن کند. و چون زن آبستن به کار دارد
~~فرزند در شکم بمیرد.
~~Pamdafnsr (fn85) 1حندقوقی
~~سه نوع است: بستانی، و مصری، و بیابانی. [از تخم آن نان میپزند. و
~~حندقوقی را اهل حیره «ذرق» و «حباقا» مینامند]2. و نیکوتر آن بستانی باشد.
~~گرم و خشک است در آخر درجهآ دوم، و بعضی گفتهاند که در آخر درجهآ
~~اول، و بعضی گویند در سیم. در کلف و صرع و استسقا سود دارد. و روغنش
~~در دردبند گاه [ها] که از باد باشد نیک بود. و عصارهآ حندقوقی بستانی با عسل
~~در سپیدهآ چشم نافع آید. و حندقوقی در ادرار کمیز و حیض نیک باشد و چون
~~آب آن در زخم کژدم گزیده افشانند درد در حال ساکن شود. و چون آب آن
~~در اعضاء سلیم ریزند در حال دردمند گردد. و چون به بوی دارند دردسر
~~آورد، و آماه گلو که خناق خوانند ظاهر کند، و مداوات به گشنیز و کاهو و
~~کاسنی باید کرد2.

PageV01P264

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0241.png)

~~معتدل است در خشکی، ولطیف است. و تخمش لطیفتر است و بغایت
~~گرم نیست. یک مثقال از ثمرهآ این درخت در علت عرق النسا نافع آید. و با
~~عسل در چشم کشند قوت چشم دهد. و در قطره قطره آمدن بول نافع آید. و
~~چون زنی یک درم از این بعد از پاکی بخورد یا به کار دارد آبستن نشود1. و
~~برگش همچنین.
~~1277a(-e)حیه = مار
~~در شبت و نمک و زیت و آب پپزند استعمال کردن را شاید. و گزیده تر
~~مارها که استعمال ms156 کنند مار ماده باشد که غیرقتاله باشد، و مار معطشه و مار قتاله
~~را نشاید. و نشان مار ماده آن است که چهار دندان پیش دارد و مار نر دو دندان
~~پیش دارد. و آن مار را بگیرند و سر و دم آن را به قدر چهار انگشت ببرند و
~~پوستش باز کنند و پاک بشویند و اندرونش از احشا پاک کنند، و دیگر بار
~~بشویند و در حال بی توقف بپزند. گوشتش خشک کنندهآ بغایت است و گرمی
~~بغایت نیست. و گوشتش نفوذ کند به خلط، خاصه کسی که اندرون او پاک
~~نباشد. و گفتهاند هر آن کس گوشت مار استعمال کند عمرش دراز شود. [و
~~گفتهاند هر مردی که از گوشت مارها بخورد جراحات زیادی در گردنش
~~پدید آید].2 و قوت تمام دهد. و حواس جوانی نگاه دارد. و در جذام منفعتی
~~تمام دهد. و در داءالثعلب طلا کنند نفع بسیار دهد. و مرق و گوشت او در

PageV01P265

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0242.png)

~~روشنائی چشم قوت دهد. و چون مار را بشکافند و در آن موضع نهند که افعی
~~گزیده باشد درد ساکن گرداند.
~~حی العالم
# و او همیشه بهار است1. و نیکوتر آن بستانی تازه باشد.
# سرد است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ اول. و بیابانی گرم است در
~~درجهآ اول. چون از آب آن پنج درم خورند التهاب و تیزی صفرا و دردسر
~~بنشاند. و در زخم رتیلا و آماه گرم طلا کردن و در جگر گرم و سینه سود
~~دارد. و با روغن گل و سر که به هم دردسر زایل کند. و سپرز را زیان دارد. گل
~~ارمنی اصلاح آن کند.
~~[حوجم2 (ح ج)
# این گل سرخ است.
~~حور رومی
# او را کرفس نیز خوانند. صمغ و شکوفهآ او نیکوترین گرمیها است. و بعضی
~~گفتهاند صمغ او کهربا است.

PageV01P266

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0243.png)

~~گرم است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ اول. ms157 میوهآ او در سر که
~~صرع را سود دارد و نقرس را به ضماد کردن.
~~1awl 1حوک
~~این بادروج است و در باب یا یاد کرده آمد].3

PageV01P267

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0244.png)

~~خانق النمر والذئب (ن ق ن و م ذ6)
~~«قاتل النمر والذئب» نیز گفته می شود. گیاهی است1 کشندهآ پلنگ و گرگ و
~~یوز و خوک و سگ و جز از این حیوانات. کشنده است و استعمال نشاید کرد
~~به خوردن. و پوسیده و عفن کننده است. و در زمین هرقله2 روید و بعضی
~~جایگاه[های] دیگر اما آنجا معروف است. و تلخ و ناخوشبوی است و بغایت
~~گرم و مفسد است.
~~اگر در بواسیر و گوک طلا یا ضماد کنند عفن و پوسیده گرداند. و اگر
~~کسی نداند و بخورد تاریکی چشم و سر گردیدن آورد، و دهن و گلو به هم
~~کشیدن پیدا آید، و خشکی و آماه ظاهر گرداند، و بخاری دودرنگ از دهان
~~بیرون آید و بعد از آن زبان بسته شود، و خارش و تشنج پیدا شود، و لرزیدن
~~اندام و قراقر و بادها در شکم پدید آید. مداوات به قی باید کردن و آویشن در
~~شراب خوردن.

PageV01P268

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0245.png)

~~«داروی پرستو» خوانند و گویند مامیران از بیخ آن است2. و بعضی گویند
~~آنچه کوچک است مامیران است. [و نامیده میشود «داروی پرستوک». گمان
~~می کنند هنگامی که پرستوک کور شود او را به این نبات بمالند بینا می گردد.
~~و ما اصدق بذلک]3. کوچک آن گرم است و چون به شراب استعمال کنند
~~نمله و جرب را سود دارد. و بیخش چون بخایند درد دندان زایل کند.
~~x3lavon خالاون
~~این گندم رومی است.2
~~xamalavon خامالاون
~~[و کمالیون گفته میشود]5. نوعی از مازریون است. سیاه است و البته نشاید
~~خورد به هیچ نوع الا که استعمال به ضماد کنند. نیکوتر آن نوع باشد که از
~~ارمینیه آورند و رنگ زرد دارد و در بهق و ms158 جرب و ریشها نافع باشد. و بیخ

PageV01P269

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0246.png)

~~آن که سپید باشد کرم شکم بمیراند. و آنچه سیاه باشد قتال و کشنده است و
~~مداواتش مانند مداوات مازریون باشد.
~~x0b2 خبز - نان
~~باید که خوش نمک و پاک بود. و خمیر را بسیار بسرشند و پخته کنند. و نان
~~از هر گندم که ساخته باشند طبع آن دارد. و نان که از مغز گندم ساخته باشند
~~دیر هضم شود و سده و بستگی راهها آورد. و هرچه معتدل باشد و مغزش
~~نگرفته باشند غذای نیک دهد. و نان خشک دیرینه چون تهی باشد شکم ببندد.
~~و نان تنک همچنین شکم ببندد و غذا بیشتر دهد.
~~خبرالحواری - نان سپید
~~یعنی خاص از مغز گندم شسته گرفته باشند. دیرهضم شود. و غذا اندک
~~دهد. و شکم ببندد.
~~خبز الفطیر
~~چون فطیر را در آب اندازند در زیر آب نشیند. و نان دیگر که بغایت سرشته
~~باشند بر سر آب آید. غذای غلیظ دهد. و شکم ببندد. و کسی را که ریاضت
~~کشیده باشد و معدهای قوی دارد شاید که خورد. اما دیر هضم شود. و باد
~~انگیزاند. و سنگ مثانه و سدهها آرد. و کسی که پیوسته خورد در بیماریها به
~~خطر کشد که خلاص نیابد. و اطریفل و زنجبیل و عسل از قفای آن باید خورد.
~~خبز الطابق
~~نانی که در تابه اندازند موافق کسی باشد که ریاضت کشد. شکم ببندد. و معده
~~دردناک شود. و سده آرد. خاصه چون به روغن پخته باشند. دفع مضرت او به

PageV01P270

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0247.png)

~~گوشت لطیف و مرقها و ابازیرهای گرم باید کرد. و نان که بر سنگریزهآ گرم کرده
~~پزند بد باشد به جهت آن که ظاهر نان سوخته شود و دیرهضم گردد. باید که
~~کسی خورد که ریاضت بسیار کشیده باشد و از پس آن مثلث خورد.
~~خبزالقطایف = نان قطایف
~~مغز جوز و دوشاب و بادام در میان آن نهند. ms159 شکم ببندد. و خلط غلیظ و بد
~~انگیزاند. اصلاح کننده چیزهای شیرین است در میان آن.
~~خبزالارز
~~نان که از برنج ساخته باشند. سرد و خشک است. غذای رودهها دهد. و شکم
~~ببندد. و دیر هضم شود. اصلاح آن ریاضت بسیار باشد و به گرمابه رفتن و
~~ثریدها به روغن بادام خوردن.
~~xoo(b) a2a(z7) خبازی
~~مانند خطمی است الا کوچکتر است. و نوعی از ملوخیا است.1 و گویند
~~ملوخیا بستانی است و خبازی بیابانی. و گویند ترهآ یهودیه از جملهآ اصناف
~~خبازی است.
# و بیابانی لطیفتر است. و سرد و تر است در درجهآ اول. و بعضی گویند
~~معتدل است در گرمی و سردی و نرمیای دارد. و سودمند است در نمله و
~~حمره و قلاع و نرمی سینه و سرفه که از حرارت باشد، و گشادگی سدههای

PageV01P271

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0248.png)

~~جگر. و برگ خبازی بیابانی با برگ زیتون در سوختگی اندام که از آتش باشد
~~نافع بود. و چون با نمک بخایند و بر نواصیر نهند منفعت دهد. و گل خبازی در
~~ریش مثانه و گرده سود دارد. و خوردن و ضماد کردن شاخ خبازی در رودهها
~~و مثانه نافع آید. و شکم نرم گرداند. و برگ خبازی زخم زنبور را ساکن
~~گرداند چون ضماد کنند خاصه بازیت. و در معده زیان دارد.
~~خبث الحدید = پلیدی آهن (خ ب ث ح)
~~قوی تر از همهآ پلیدیها است در خشک گردانیدن. و این پلیدی آن باشد که
~~چون آهن بر آتش نهند چیزی از او روان شود. و نیکوتر خبثالحدید آن باشد
~~که از پولاد روان شود و صافی گردد.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. و رطوبتها را خشک گرداند. و آماه گرم
~~را تحلیل کند. و معده را قوت دهد. و چون در نبیذ دیرینه خورند خون که از
~~بواسیر آید منع کند. و همچنین منع آبستنی کند. و چون زنان در پارهای پشم
~~بردارند سیلان رحم ms160 باز دارد. و سلس البول منقطع گرداند. و شیر بسته در پستان
~~بگشاید. و مقعد که سست شده باشد چون طلا کنند سخت کند. و دانگی شاید
~~که خورند و اگر زیادت خورده باشند مانند سونش1 آهن باشد و مداوات
~~همچنان باید کرد.
~~خبث الفضة = پلیدی نقره (خ ب ث ف ض)
~~ثفلی باشد که به وقت گداختن از نقره بیرون آید. و نیکوتر آن بود که سبز و

PageV01P272

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0249.png)

~~تنک بود1 و قبض و جذب تواند کردن. و در جرب و ریش سرکه «سعفه»
~~خوانند و دنبلها سود دارد. و نواصیر و بواسیر را نافع بود.
~~خبث الرصاص = پلیدی ارزیز (خ ب ث ر)
~~ثفلی باشد که به وقت گداختن رصاص از وی جدا شود. سرد و خشک
~~است. و ریش چشم را مانند ارزیز سوخته سود دارد.
~~xabls 2خبیص
~~نیکوتر آن باشد که از مغزها سازند. گرم است و دوسندگی دارد. و همچون
~~پالوده است. در دماغ سودمند است و در جگر زیان دارد. زود در معده فساد
~~پذیرد. کاهو و خیار اصلاح آن کنند.
~~صنعت آن: بگیرند مغزنان سپید ریزه ریزه کرده - نیم من - روغن بادام یا روغن
~~کنجد -شصت و پنج درم - روغن را در دیگ کنند و بجوشانند و نان خورد
~~کرده را در آن ریزند و در کفچه بجنبانند و همچنین تر بگذارند. و بعضی به
~~عوض روغن کنجد، شیر کنند.
# و به نوعی دیگر: نیم من روغن کنجد بجوشانند و چهار یکی آب و نیم درم
~~زعفران و چهار یکی آرد پاک لطیف در آن ریزند و بجوشانند تمام.
# و نوعی دیگر: نیم من روغن کنجد بجوشانند و نیم من آرد پاک در آن کنند
~~و یک من و نیم شکر و یک من و نیم عسل یا دوشاب در آن کنند و به آتشی
~~نرم میپزند و بعد از آن شکر در آن ریزند.

PageV01P273

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0250.png)

~~خبیص اللوز - حلوای ms161 بادام
# گرم است به اعتدال.
~~صفت آن: بگیرند مغز بادام کوفته - نیم من - شکر کوفته - یک من -در
~~دیگ کنند و به سه وقیه گلاب بگدازند. چون گداخته شود مغز بادام در آن
~~ریزند و به کفچهای جنبانند تا منعقد شود. بیرون کند و در زیر و بالای آن
~~شکر سوده بریزند.
~~نوعی دیگر که به آرد کنند. چنان که نیم من شکر و دو وقیه مغز بادام کوفته
~~و قدری آرد باشد. آرد و شکر به هم حل کنند و بعد از آن مغز بادام کوفته در
~~آن ریزند و همچنان که گفته شد می آورند.
~~غذاء نیک دهد، و فربهی آورد. و در سرفهآ خشک زیان دارد. و طبع را
~~نرم کند.
~~خبیص القرع = حلوای کدو
# سرد و تر کننده است. درد سر و سرفهآ خون که از گلو آید و درد شش و
~~درد سینه را نافع بود.
~~صنعت آن: بگیرند کدو را و از پوست و دانه پاک کنند و بعد از آن در
~~طبقی گرم نهند تا تری آن کم شود. پس از آن در سنگی بسایند و بفشارند و با
~~آرد و روغن در دیگ کنند و کدوی تر در دیگ کنند و همچنان که خبیص
~~میپخت عمل به جای آرند.
~~گرم و ترکننده است. در قوت شهوت مجامعت بیفزاید.
~~صنعت آن: بگیرند گزر و پوست آن باز کنند و چوب از میان آن به دور

PageV01P274

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0251.png)

~~اندازند و بکوبند یا به کارد خورد کنند و همچنان که خبیص کدو می کردند
~~عمل به جای آورند.
~~xamub 1خرنوب نبطی
~~خروب بدون نون هم گفته میشود.
~~سرد است و قبض قوی کند. و خشک است در درجهآ سیم. چون بر گوک
~~مالند - مالیدنی سخت - گوک را زایل کند. و مضمضه کردن به پختهآ آن درد
~~دندان را سود دارد. و چون در طبیخ آن نشینند مقعد را قوت دهد. و خون
~~حیض که ms162 بسیار آید باز بندد به خوردن و برداشتن. و در مغص و اسهال سود
~~دارد... خاصه چون تر باشد و خورند.2
~~خرنوب شامی
~~آنچه خشک باشد بهتر از تر بود.
~~قبض آورد. سرد و خشک است در درجهآ دوم، و گویند گرم است در درجهآ
~~اول. شکم ببندد و ادرار بول کند. جالینوس گوید که خرنوب تر، شکم براند و
~~در معده بد باشد و هضم نشود و خرنوب خشک هضم شود اما غذائی اندک
~~دهد. و آنچه خام باشد در گوک مالند زایل کند. و با فانیذ ضرر کمتر کند.
~~xadal خردل
# [حرشاء نامیده میشود]2، نیکوتر آن باشد که بستانی تازهآ سرخ باشد. گرم و
~~خشک است در درجهآ چهارم.

PageV01P275

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0252.png)

~~از خواص او یکی آن است که اگر به شیرهآ انگور اندازند برنتواند جوشید و
~~بر حالت خودش باقی میماند، و بلغم را قطع کند، و رنگ روی پاک گرداند،
~~و از دود آن حشرات بگریزند، و آنچه بیابانی است در داءالثعلب سود دارد، و
~~آماههای دیرینه بگدازاند، و در خنازیر طلا کردن نافع آید، و در جرب و قوبا
~~و عرقالنسا و نسیان و علت بلثرغس1 طلا کردن نافع بود، و سدهها بگشاید، و
~~در پردههای چشم سود دارد، و سپرز بزرگ کوچک گرداند، و در اختناق
~~رحم و تبهای دیرینه نافع آید، و شهوت انگیزاند. خوردن آن دو درم باشد، و
~~در دماغ زیان دارد. مغز بادام و نمک هندی اصلاح آن کند.
~~خردل ابیض (خ د آی)
~~او را «سفید اسفید» خوانند. خوب تر آن است که میل به زردی دارد. حیض
~~براند، و در چشم زیانکار است. عسل اصلاح آن کند.
~~خربق ابیض (خ ب آی)
~~پوست و بار درختی است. و تلخی آن از خربق سیاه سختتر است. و مانند
~~لسان الحمل روید. و درازی ساق آن چهار انگشت باشد. یک بیخ بود و شاخ
~~بسیار دارد. و نیکوتر آن باشد ms163 که سپید بود و زود از هم بتوان گسیخت. و چون
~~بچشند لعابات بسیار دارد و زبان را نیک بگزد2.
~~گرم و خشک است در میانهآ درجهآ سیم. شیر او چون در قوبا و جرب و فالج

PageV01P276

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0253.png)

~~و درد بند گاه [ها] و صرع طلا کنند سود دارد.
~~از خواص خربق آن است که چون موش1 بخورد بمیرد. و چون موش او را
~~با پست جو یا عسل بخورد بمیرد.
~~بلغم را پاک گرداند و اگر سه شبانه روز در آب باران آغارند و صاف کنند و
~~بیاشامند، نیک باشد. و اگر در آب باران بیزند و پارهای عسل در آن حل کنند
~~و بعد از آن بیاشامند بهتر و نیکوتر بود. و آن کس که سحق می کند چون بوی
~~آن به دماغ وی رسد سرفه انگیزاند. و خربق کوفته نشاید که خورند که بیم
~~تشنج باشد وقی آورد به قوت، و خطر است که به سبب افراط قی کردن خنق
~~کند یعنی گلو به هم کشیده شود و نفس منقطع گردد.
~~و این خربق زهر سگ و خوک است. و آن کسن که خربق خورده باشد
~~برازی که از وی جدا شود و مرغ خانگی بخورد بمیرد. مصطکی اصلاح آن
~~کند. و مداوات آن کس که خورده باشد مرق مرغ خانگی و بوی خوش باشد.
~~و باید که به معدهآ خالی آب نخورد.
~~خربق اسود (خ ب آو)
~~تیزتر از خربق سپید است و برگش مانند برگ چنار است اما سیاه تر از آن
~~است و ساق کوتاه دارد، و یک بیخ است و شاخههای باریک سیاه بسیار دارد
~~از آن بیخ بررسته، و آنچه استعمال توان کرد این شاخههای رسیده است. و در
~~جایهای خشک روید. و بهترین آن بود که متوسط بود میان فربهی و لاکری. و
~~دیرینه و تازه باشد و خاکستر رنگ، و آنچه زود خورد شود و در میانش مانند ms164

PageV01P277

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0254.png)

# گرم و خشک است به درجهآ سیم. و تحلیل کننده و ملطف است. و گوشت
~~مرده که در جراحت باشد بخورد. و چون نزدیک درخت انگور بروید و از آن
~~انگور شراب کنند آن شراب اسهال بیشتر کند، و تبدیل مزاج کند، و مردان
~~قوی را موافق افتد و برای زنان ضعیف مناسب نیست، و در برص و بهق به
~~سر که طلا کردن سود دارد، و شیر خربق در قوبا طلا کنند نافع آید، و در
~~وسواسها و قولنج و درد شقیقهآ دیرینه و مالیخولیا و سودا سود دارد، و بصر را
~~قوت دهد، و اسهال از جملهآ تن بکند، و صفرا و بلغم براند، و اگر در شراب
~~شیرین یا در سکنجبین آغارند بعد از آن در کشکاب با مرغ خانگی بیزند و
~~مرق آن به آردها له کنند و قدر نیم درم بخورند در گرده زیان دارد و اسهال
~~بسیار کند و خناق آورد، و اگر دو درم از آن بخورند تشنج پدید آورد. و به
~~وقت خوردن، دوقو و کتیرا و فطراسالیون و آویشن به کار دارند. بدل آن نیم
~~وزن آن مازریون باشد، و چهاردانگ وزن آن غاریقون.

PageV01P278

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0255.png)

~~براند. و چون در آب بیزند و کسی که عسرالبول دارد در او نشیند فایده کند. و
~~رطوبت قرنیه را پاک کند. و ریزیدن مژهآ چشم را شستن به آب او سود دارد. و
~~جلای سپیدهآ چشم دهد.
~~xerumva خروع1 = بیدانجیر
~~نیکوتر خروع آن باشد که از دریا خیزد.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. و گویند که تر است. حیض بسته بگشاید.
~~یک شربت آن تا دو مثقال باشد. درشتی را نرم گرداند، و عصب را سودمند
~~است، وخاصیت او آن است که اسهال بلغم کند، و قولنج و فالج و لقوه را
~~سود دارد، کرمها را بکشد، و ورمها را نضج دهد. یک شربت برای اینها ده دانه ms165
~~پوست کنده است. سینه را زیان دارد. و اصلاح او به کتیرا کنند.
~~xarau خراطین
~~کرمی سرخ است که در عمق زمین باشد. گرم و خشک است، خشکی در
~~درجهآ سوم. چون بکوبند و در جراحات عصب ضماد کنند سود دارد و سه
~~شبانه روز نگشایند سود دارد بغایت، و با پیه مرغابی درد گوش را سود دارد، و
~~چون او را با شراب خورند ادرار بول کند، و یرقان را سود دارد، و سنگ گرده
~~بریزاند، و چون در ذکر که عورت مرد است طلا کنند بزرگ گرداند.
~~خرامقان (خ م)

PageV01P279

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0256.png)

~~پیوسته ولی بیخ خرامقان پیوسته نباشد. و بویش مانند سنبل الطیب است و در
~~طعم او کمی شیرینی است.
~~و او گرم است و در افعال مانند سنبل الطیب است.
~~xo11a111 خرم
~~در ریشهای چشم سود دارد، و گو که در رطوبت قرنیه افتاده باشد ممتلی گرداند.
~~صنعت آن: بگیرند شیح سوختهآ شسته و شادنج شسته - از هریک یک درم -
~~بکوبند و به حریر ببیزند و درهم سایند و به چشم ریزند. [و بعض کسان پوست
~~بیرونی تخم مرغ را «خرم» می گویند. چون این پوست را به خاکستر و نمک
~~بشویند. تا وقتی که پردهآ اندرونی او بریزد و در آب پائین افتد و هیچ بر سر آب
~~نیاید. پس خشک کنند و دیگرباره بسایند نیک نرم و به حریر ببیزند. ریش
~~چشم را سود دارد، و سپیدهآ چشم را نیز نیک بود، و اشک ریختن باز دارد، و
~~مادهای را که روی به چشم دارد منع کند از فرود آمدن]1.
~~x32(2) خز
~~جامهای است. نیکوتر مغربی و سوسی باشد.
~~گرم و خشک کننده است. چون بپوشند حرارت اندرون به بیرون آید و تن را
~~نرم و خوش دارد، و در پشت و گرده سود دارد. و اگر حرارت بسیار پدید کند
~~در زیر او کتان بپوشند تا اصلاح او باشد.
~~xa2af خزف = سفال ms166
~~نیکوترین سفال، سفال خرچنگ دریایی2 است.

PageV01P280

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0257.png)

~~سرد و خشک و جلادهنده است خاصه سفال تنور. و سفال سرطان بحری
~~جلای کلف و نمش دهد. و مرهمی که از خزف سازند قوی باشد و در نقرس
~~و خارش اندام و جرب و قوبا و خشکه ریش1 سر سود دارد. و سفال کاسهآ
~~چینی، دندان را جلا دهد و گوها که در دندان باشد نیک شود2.
~~x26 خس - کاهو
~~آنچه بیابانی باشد در قوت خشخاش سیاه باشد، و آنچه بستانی باشد سرد و تر
~~است در درجهآ سیم، و گویند سردی آن در درجهآ دوم است. جلا ندهد و قبض
~~نکند و اطلاق نکند. و خونی که از آن تولد کند نیکوتر باشد از خونی که از
~~ترههای دیگر خیزد. و در اختلاف آبها نافع باشد. و چون او را نشویند باد
~~انگیزد و چون بشویند باد نفخ زیادت کند. و کاهو زود هضم شود. و چون در
~~میان شراب خورند دیر مست کند. و سودمند است آماسهای گرم و حمره را
~~طلا کردن آن. و چون او را طلا کنند بر جائی که از جای رفته بود فایده دهد.
~~و خام و پختهآ او خواب آورد و بیخوابی دفع کند. و خوردن او هذیان و سیلان
~~منی و سوختن سر از آفتاب و دردسر را که از این جهت بود قطع کند. و بر
~~درد چشم و آماه چشم که از گرمی باشد طلا کردن او سود دارد.
# و شیر کاهوی بیابانی جلاء اثر رطوبت قرنیه دهد و علت غرب را که در
~~گوشهآ چشم پیدا شود منفعت دهد. مقدار نیم درم از شیر او مسهل است و
~~گزیدن رتیلا و کژدم را سود دارد. و خوردن او بینائی را ضعیف گرداند

PageV01P281

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0258.png)

~~و تاریکی چشم آورد. و در شهوت زیانکار است. و مصلح او کرسب و
~~نعناع است.
~~خس الحمار (خ س ح)
~~شنجار است ms167 و او را «ابوحلسا» و«فیلوس» نیز خوانند. بر گش مانند برگ کاهو
~~است، اندک به سیاهی گراید. و برگ او به اصل او دوسیده است. و رنگ بیخ
~~او به سرخی گراید و دست را رنگ کند و زمین را نیز رنگ کند، و قوی ترین
~~زرد بود. و آنچه سپید باشد از او آب پاک1....
~~گرم و خشک است در اول درجهآ دوم. جلادهنده و سده گشاینده است. و
~~بیخش قوی تر از شاخ و برگ است. و خار که در گوشت اندام باشد به خود
~~کشد، و در آماه سخت سود دارد2، و به ضماد کردن با سر که نقرس و
~~عرقالنسا را نافع آید. و چون او را خشک کنند و نرم کرده در چشم ریزند
~~غلیظی طبقات چشم را سود دارد، و جگر را پاک کند، و چون در سر که حل
~~کنند خوردن و ضماد کردن آن سپرز را سود دارد، و حیض بسته بگشاید، و
~~بچهآ مرده از شکم بیرون آرد، و یک مثقال از او چون بخورند یا به خود
~~بردارند فرزند در شکم بکشد.
~~خشخاش ابیض
~~نیکوترین خشخاش، سپید بستانی باشد و صالح ترین نوع است به خوردن، و
~~تازه و رسیده اولی تر.
# سرد و تر است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ سیم، و بعضی گویند که

PageV01P282

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0259.png)

~~خشک است در درجهآ دوم. سودمند است سعال گرم را، و نزلههای خون را
~~که از گلو و سینه آید، و مادههای گرم را که از سر فرود آید باز دارد، و او را
~~با عسل خوردن در منی بیفزاید، و مقدار شربت او دو درم تا پنج درم است، و
~~جرم او قابض است، و آب او مطلق است و خواب آورد، و غذا اندک دهد،
~~اصلاح او به عسل یا شکر باشد، و پوستش خلط گلو سخت گرداند، و در شش
~~زیان دارد. مصطکی اصلاح او کند. ms168 و اگر پوست او را به آب پخته باشند و آن
~~آب را بر سر ریزند خواب آورد.
~~خشخاش سیاه
~~بیابانی مصری است. سرد و خشک است در درجهآ سیم، و گویند تر است در
~~درجهآ چهارم.
~~و خاصیت شکوفهآ او آن است که اثر ریشها از چشم چهارپایان ببرد، و در
~~درد چشم نیز به کار آید چون درد بی طاقت کند و لیکن به احتیاط تمام به کار
~~میباید داشت که خطرناک است. و شربتی دو دانگ است. خواب آورد و
~~مخدر است. و او را فتیله کرده به خود بردارند خواب آورد ولیکن سر و شش
~~را زیان دارد. اصلاح او به رازیانه کنند.
~~خشخاش بحری
~~ثمرهآ خشخاش دریائی باشد. و ثمرهآ او معقف1 باشد همچون شاخ گاو، بدین
~~سبب مشهور است بالمغزک2. و او قطاع شدید جلادهنده است. طلا کردن او با
~~شیر، نقرس را فایده دهد. و چون بیخ او را به آب بپزند مقدار دو کاسه تا به

PageV01P283

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0260.png)

~~خشخاشیه
~~گرم وتر است. غذا دهد، و خواب آرد.
~~صنعت آن: بگیرند گوشت بره و مجزع کنند و پارهپاره کنند و به روغن
~~برشته کنند و ابازیر در وی ریزند مثل دارچینی و زنجبیل، و چون برشته شود
~~یک رطل آب هم در وی ریزند و مقدار صدوپناه درم عسل یا شکر در وی
~~ریزند، و چون شکر یا عسل حل شود نیم من نان خشک سمید خورد نکرده
~~درون آن ریزند و مقدار ربع رطل خشخاش سپید تر در وی اندازند، و اگر
~~خشخاش تر نباشد خشک به بدل آن استعمال کنند، به هم مخلوط گردانند و
~~بعد از آن به زعفران رنگ کنند، و چون عرق برآرد روغن برافزایند برحسب
~~عادت و فرو گیرند].
~~xo5l-anyalbin خشکنجبین
~~عسل خشک باشد که از کوهها [ی فارس]2 گیرند. بوی دارو کند. گرم و
~~خشک و بغایت تیز است و فعلش قویتر از عسل است. ms169
~~xo5l-n3-a7 خشکنانج
~~نیکوتر آن باشد که آرد پاک به روغن بسرشند سرشتنی بغایت تمام، و شکر
~~کوفته و روغن متساوی، و نیم چندان شکر، مغز بادام، کوفته و اندک کافور و
~~گلاب در وی آمیزند و در میان آن خمیر سرشته نهند و نان سازند. و اگر
~~خواهند به روغن کنجد برشته گردانند.

PageV01P284

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0261.png)

~~بهترین نان کم روغن است. حرارتی معتدل دارد و نافع است برای مرتاضین.
~~و چون هضم شود غذای بسیار دهد و لیکن تخمه آرد. و برشته دیرتر هضم
~~شود. اصلاح او مثلث ممزوج به آب کند.
~~خشب الشونیز (خ ش ب)
~~او سیسارون است. در حرف سین گفته شود.
~~خشل (خ ش)
~~اومقل است. در باب میم گفته شود.
~~خصیه = خایه (خ ی)
~~گوشتی است سست و سپید و عصبانی، و نیکی و بدی آن تعلق به حیوانی
~~دارد که خصیه دارد.
# گرم و تر است، و قومی دیگر گویند که سرد و خشک است. در منی بیفزاید
~~و دیر هضم شود و چون هضم شود غذای بسیار دهد. بهترین غذا خایهآ خروس
~~فربه است. اصلاح او به انجدان یا فودنج کوهی یا نمک یا آویشن است.
~~خصی الثعلب = میوهآ چوب تاک (خ ث)
# ثمرهآ نباتی است که «خایهآ روباه» خوانند و شکل آن دارد. و نیکوتر آن باشد
~~که شیرین بود.
# گرم و تر است در درجهآ اول. تشنج و تمدد و فالج را سود دارد، و شهوت را
~~مدد دهد. و در شهوت قائم مقام سقنقور است خصوصا با شراب.
~~خصی الکلب (خ کم)

PageV01P285

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0262.png)

~~است. و کوچک دو عدد است: یکی بر زیر و یکی بر بالا. آنچه بر بالا است
~~سست ورخو است و آنچه به زیر است ممتلی و پر است.
~~گرم و تر است. و آن یکی که بزرگ است رطوبت فضلیه دارد. و هر آماه
~~که مادهآ آن بلغم است تحلیل کند، و ریشها پاک ms170 گرداند، و نواصیر بگشاید، و
~~درد دهان را سود دارد، و آکله و قلاع را سود دارد. و گفتهاند آنچه تر است
~~در قوت شهوت مجامعت بیفزاید، و آنچه خشک است قطع شهوت کند و
~~هریکی فعل دیگری باطل می کند.
~~xetun7 خطمی
~~نیکوتر آن باشد که سبز و کوهی و نرم باشد.
~~سرد و تر است، و بعضی گفتهاند گرم است به اعتدال. و در وی نرم کنندگی
~~است. و تحلیل کننده است. و با سر که بربهق طلا کنند و در آفتاب نشینند نافع
~~آید. و آماه دموی را نرم گرداند. و در خنازیر سود دارد. و اگر خطمی را با پیه
~~مرغ خانگی آبی ضماد کنند دردبند گاهها را ساکن گرداند. و در عرق النسا و
~~ارتعاش سود دارد. و آماه پلک چشم را تحلیل کند. و چون بیخ خطمی را
~~بجوشانند و باز خورند حرقة البول و روده و سنگ گرده را سود دارد. و چون به
~~سر که و زیت در موضعی که کژدم و حشرات دیگر زخم کرده باشند طلا
~~کنند منع مضرت آن کند. و چون او را بپزند و طلا کنند گزندگی زنبور را نافع
~~آید. و چون موی را به خطمی پخته بشویند موی را نرم کند. و چون یک مثقال
~~از او بخورند قولنج را سود دارد. و اسحاق گوید که مضر است شش را، و
~~اصلاح او به عسل کنند.
~~x3tat14 خطاطیف
# دیسقوریدوس گوید شکم پرستوک بشکافند دو سنگ بینند: یکی یک

PageV01P286

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0263.png)

~~رنگ، و یکی رنگهای مختلف دارد. و چون بر پوست گوسالهای بندند که
~~هنوز دندان ثنایا بر نیاورده باشد و در گردن مصروع بندند فایده دهد. و باید که
~~آن سنگ پیش از آن که در خاک افتد در پوست بندند. و او آزموده است. و
~~خوردن پرستوک بینائی بیفزاید. و چون فرستوک را و فرزند او را بسوزانند و
~~در چشم کشند با ms171 عسل، و دماغ او را هم با عسل و دانکینه(؟) ابتدای فرود
~~آمدن آب چشم و خناق را سود دارد. و خاکستر او به حلق باز دوسانند
~~سودمند بود با نیم مثقال صاحب خناق بخورد فایده دهد.
~~[خصیة العجل = خایهآ گوساله (خ ی 6)
~~چون خشک کنند و بکوبند و بخورند انعاظ کند یعنی ذکر را برانگیزاند]1.
~~x0a5 خفاش
~~روغن او در هر جا که مالند موی برنیاید. آنچه گفتهاند لیکن درست نیست.
~~و دماغ او در چشم کشند بینائی بیفزاید.
~~e1af خلاف
# بید است و او را «صفصاف» نیز خوانند. و بید بلخی «بهرامج» است. و بهترین
~~آن است که در آبها بروید2.
# و او سرد و خشک است. و میوهآ او و برگ او قابض است بیلذع. و در او

PageV01P287

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0264.png)

~~خشکی است.1 و خاکسترش بغایت خشک کننده است. خون ببندد2 چون بدو
~~ضماد کنند. و خاکستر او چون به سر که بیامیزند و بر گوک و نمله نهند قلع
~~کند. صمغ برگ او جلادهنده است و میوهآ او بر جراحات بزرگ ضماد کردن
~~سود دارد. و آب بید چون بر سر نهند درد ساکن شود. و عصارهآ برگ او ریم
~~را از گوش پاک کند. و میوهآ او چون بر حدقه طلا کنند خون آمدن باز دارد. و
~~صمغ بید در چشم کشند بینائی زیاده گرداند. و آب بید، شراسیف2 را زیان
~~دارد. و اصلاح او به گلاب کنند. و شربتی بیست درم باشد.
~~خلوق
~~درد رحم و اختناق و صلابت آن را چون بردارند سود دارد، و قلب را قوی
~~گرداند، وعصب را نرم دارد.
~~صفت آن: بگیرند زعفران -سه درم - قصبالذریره - پنج درم - اشنه - دو درم
~~- قرنفل و قرفه - از هریکی یک درم - نرم کوفته و بیخته به گلاب و روغن گل
~~بسرشند تا قوام گیرد.
~~x1(1) خل - سر که
# مرکب است از گرمی و سردی، و هر دو جوهر لطیفاند، و سردی غالب ms172
~~است و چون بپزند سردی کمتر شود. و نیکوتر آن باشد که از انگور نیک
~~سازند، و اول خمر شده باشد آنگه سر که.
~~سرد و خشک است به سیم درجه، و گفتهاند سرد است به درجهآ اول. و

PageV01P288

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0265.png)

~~رنگ، و یکی رنگهای مختلف دارد. و چون بر پوست گوسالهای بندند که
~~هنوز دندان ثنایا بر نیاورده باشد و در گردن مصروع بندند فایده دهد. و باید که
~~آن سنگ پیش از آن که در خاک افتد در پوست بندند. و او آزموده است. و
~~خوردن پرستوک بینائی بیفزاید. و چون فرستوک را و فرزند او را بسوزانند و
~~در چشم کشند با عسل، و دماغ او را هم با عسل و دانکینه (؟) ابتدای فرود
~~آمدن آب چشم و خناق را سود دارد. و خاکستر او به حلق باز دوسانند
~~سودمند بود با نیم مثقال صاحب خناق بخورد فایده دهد.
~~[خصیة العجل = خایهآ گوساله (خ ی ع)
~~چون خشک کنند و بکوبند و بخورند انعاظ کند یعنی ذکر را برانگیزاند]1.
~~xo1a5 خفاش
~~روغن او در هر جا که مالند موی برنیاید. آنچه گفتهاند لیکن درست نیست.
~~و دماغ او در چشم کشند بینائی بیفزاید.
~~xela4 خلاف
~~بید است و او را «صفصاف» نیز خوانند. و بید بلخی «بهرامج» است. و بهترین
~~آن است که در آبها بروید2.
# و او سرد و خشک است. و میوهآ او و برگ او قابض است بی لذع. و در او

PageV01P289

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0266.png)

~~خشکی است.1 و خاکسترش بغایت خشک کننده است. خون ببندد2 چون بدو
~~ضماد کنند. و خاکستر او چون به سر که بیامیزند و بر گوک و نمله نهند قلع
~~کند. صمغ برگ او جلادهنده است و میوهآ او بر جراحات بزرگ ضماد کردن
~~سود دارد. و آب بید چون بر سر نهند درد ساکن شود. و عصارهآ برگ او ریم
~~را از گوش پاک کند. و میوهآ او ms173 چون بر حدقه طلا کنند خون آمدن باز دارد. و
~~صمغ بید در چشم کشند بینائی زیاده گرداند. و آب بید، شراسیف3 را زیان
~~دارد. و اصلاح او به گلاب کنند. و شربتی بیست درم باشد.
~~خلوق
~~درد رحم و اختناق و صلابت آن را چون بردارند سود دارد، و قلب را قوی
~~گرداند، و عصب را نرم دارد.
~~صفت آن: بگیرند زعفران - سه درم - قصبالذریره - پنج درم - اشنه - دو درم
~~- قرنفل و قرفه - از هریکی یک درم - نرم کوفته و بیخته به گلاب و روغن گل
~~بسرشند تا قوام گیرد.
~~x21(1) خل= سر که
~~مرکب است از گرمی و سردی، و هر دو جوهر لطیفاند، و سردی غالب
~~است و چون بپزند سردی کمتر شود. و نیکوتر آن باشد که از انگور نیک
~~سازند، و اول خمر شده باشد آنگه سر که.
~~سرد و خشک است به سیم درجه، و گفتهاند سرد است به درجهآ اول. و

PageV01P290

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0267.png)

~~این باشد. و شراب نو نفخ و باد انگیزاند. و شراب کهنه خشک کننده است.
~~و بهترین آن است که معتدل قوام باشد زردرنگ خوشبوی متوسط میان نوئی
~~و کهنگی.
~~و او گرم و خشک است در درجهآ دوم. شهوت کلبی را سود دارد و درد
~~چشم بلغمی و غثیان و زهرها را. و هضم نیکو کند. و نفس را شاد گرداند. و
~~طبع را نرم کند. و بول براند. و چون ممزوج خورند تشنگی را بنشاند.1 و بسیار
~~خوردن شراب، عقل را زیان دارد، و شهوت را ببرد، و به جگر و سپرز زیان
~~رساند، و اشتهای طعام ببرد، و فراموشی آرد. و بر ناشتا خوردن خناق آرد
~~خاصه بعد از ریاضت، والتهاب معده و درد معده آرد، و رعشه پدید کند، و
~~سکته و صرع و مرگ مفاجات آرد. و بوی دهان ناخوش گرداند. و ضعف
~~چشم پدید آورد. و بینائی را خلل کند. و تب انگیزاند. ms174 و چون کسی را
~~این چنین حاصل شود دوای او به قی کنند یا به فصد و به آنچه منع مستی کند
~~تخم کرنب است و رب غوره و غذا کم خوردن و پالودهآ شکری خوردن و
~~نیلوفر بوئیدن. و گرم مزاج نقل به انار میخوش خورد و سیب میخوش و بیخ
~~خس الحمار و طلع پیش از شراب خوردن. و غذا مزورهآ سماق خورد یا مزورهآ
~~غوره یا اناربا.
~~xannlr خمیر
# تری و خشکی او به حسب نمک است. و آنچه تازه است گرم است به درجهآ
~~دوم، و آنچه کهنه است گرم و خشک است به درجهآ سیم. و در وی قوتهای

PageV01P291

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0268.png)

~~مختلف باشد. سردی باشد به جهت ترشی، و گرمی باشد به سبب عفونت. و
~~حرارت طبیعی او نمک است و آرد. و در وی قوت جلادهندگی و
~~سرد کنندگی هست. و او مادهآ بلغمی براند از ظاهر تن. و ضماد آن نیکو است
~~برای درد قدم و دنبل، ضماد کردن بپزاند.
~~xandfrns 1خندروس
~~او را «خالاون» نیز خوانند. واو گندم رومی است.
# گرم و تر است و دو سندهآ غذا. غذای او سرد تر است از غذای گندمی که
~~رومی نباشد لیکن غذای نیک دهد.
~~x2a15fe5 خنافس
~~خردوک است. چون او را به روغن بجوشانند درد گوش را سود دارد.
~~خنثی (خ ثا)
# گیاهی است. برگ او مانند برگ گندنا است. نرم است. ساقی دارد املس و
~~در آن ساق هیچ برگ ندارد2. و بیخی دارد دراز همچون نیلوفر. و او تیز است
~~و بیخ او اشراس.
~~گرم و خشک است. گفتهاند سرد و تر است. و حال است(؟) و تحلیل کننده.4 و

PageV01P292

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0269.png)

~~خاکستر او بهق سپید را سود دارد چون طلا کنند و در آفتاب نشینند. و بیخ او را با
~~دردی شراب بر دمل طلا کنند سود دارد. و ریش پلید را نیز سود دارد. و یرقان
~~ببرد. ms175 و حیض و بول براند. و چون میوه و شکوفهآ او در شراب بخورند اسهال کند.
~~و ضماد کردن آن آماس خایه را سود دارد. و نافع است در گزیدن حشرات و
~~هوام. و چون شکوفهآ او را در شراب حل کنند کژدم گزیده را سود دارد.
~~خندیقون
~~معجونی است که سردی معده را سود دارد و نگذارد که در هضم طعام
~~تقصیری رود. و ضعیفی معده که از سردی باشد، و تب را و پیران را سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند شراب کهنه یا مثلث - پنج رطل - عسل - رطلی و نیم -
~~زنجبیل - پنج درم - قاقلهآ بزرگ و قاقلهآ کوچک - هر یکی نیم درم - قرنفل و
~~دارچینی - هریک یک دانگ و نیم -زعفران - یک دانگ - فلفل سیاه و مشک
~~- هریکی یک دانگ و نیم - ادویه را نیم کوفته بجز مشک را که تمام بکوبند و
~~همهآ ادویه را بجز مشک در رکوی کتانی کنند و به شراب و عسل بپزند تا
~~غلیظ شود و پیش از فرو گرفتن، مشک در وی ریزند و فی الحال فرو گیرند و
~~صاف کنند و بردارند.
~~x1x خوخ - شفتالو
# بهترین آن مسکی است و آنچه استخوان او به آسانی جدا شود.1 زودتر هضم
~~شود و از معده زودتر فرو رود. و آنچه قدید کنند قبض بیشتر دارد.

PageV01P293

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0270.png)

~~سرد و تر است در آخر درجه دوم، و گفتهاند در اول. نرم کننده است و
~~اندک قبضی دارد. منع سیلان ماده کند. و آنچه نیک رسیده باشد معده را
~~موافق بود. و اشتهای طعام آورد. و در شهوت جماع کسانی که مزاج گرم و
~~خشک دارند بیفزاید. و در تبهای سوزان نافع آید. و در معده فاسد نشود
~~همچنان که مشمش بشود و لیکن رطوبت او زود عفن گردد و بلغم تنگ
~~انگیزد. و در وی چندان غذا نیست و دیرهضم شود. مصلحت آن بود که او را
~~پیش از طعام خورند، او ms176 فاسد نشود و طعام را فاسد و تباه گرداند. و چون
~~سردمزاج او را بخورد باید که در عقب او عسل و زنجبیل بخورد.
~~خولنجان
~~«خسرودارو» نیز خوانند1. و خوب ترین آن بود که بزرگ بود.
~~گرم و خشک است به درجهآ دوم. محلل است و گوارنده. قولنج بگشاید و درد
~~روده و گرده و مثانه و عرق النسا را سود دارد. و سردی گرده را سود دارد. شربت او
~~یک درم باشد. و در قوت شهوت بیفزاید. و بوی دهان خوش گرداند. و هضم طعام
~~نیک کند. و بول بسیار رفتن که از سردی کلیه و مثانه باشد باز دارد. و دل را زیان
~~دارد. و اصلاح او به کتیرا و چیزهای چرب باشد. و بدل او قرفه و قرنفل است.
~~4iar خیار
~~«قثا» و «قثد» نیز خوانند. و او لطیف تر وسردتر از قثاء است. اندک قبض
~~دارد. خیار بادرنگ لطیف تر از این خیار است.

PageV01P294

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0271.png)

~~و او سرد و تر است در درجهآ دوم. تبهای سوزان را نیک باشد. و ادرار بول
~~کند. مقدار ثلث رطل تا نصف رطل از آب او با ده درم شکر سلیمانی صفرا
~~براند و باشد که تشنگی آرد کسی که او را تازه خورد برای آن که زود
~~مستحیل شود با صفرای گرده. و باشد که درد معده تولید کند. عسل و موز
~~اصلاح آن کند.
~~خیار شنبر (ش ب)
# «خیار چنبر» نیز خوانند. بعضی کابلی است، و بعضی هندی، و بعضی بصری.
~~و خوبترین هندی باشد از صیمور1 که براق باشد و نرم و تنک پوست، و عسل
~~بسیار دارد. و هرچه از قصب بیرون آرند بهتر و نیکوتر بود.
~~و او معتدل است در گرمی و تری، و بعضی گفتهاند گرم است، و بعضی
~~گفتهاند سرد است. محلل است و ملین. آماسهای گرم که در احشا بود خاصه
~~آنچه در حلق بود را سود دارد چون ms177 به او غرغره کنند. و نقرس و مفاصل را
~~سود دارد خاصه چون برای خناق به آب کاسنی یا به آب گشنیز تر و لعاب
~~بزرقطونا غرغره کنند. و جگر گرم را پاک کند. و یرقان را و درد جگر را نافع
~~آید. و شکم نرم گرداند. و صفرای سوخته براند و راندن او بی زحمت و بی درد
~~باشد. و به زنان آبستن نیز شاید دادن که بچه را هیچ زحمت نرسد. و شربت او
~~پنج درم تا پانزده درم است. و قولنج را سود دارد. و اسهال کند2. و اسحاق
~~گوید که به زیر نیمهآ آدمی زیان دارد. و اصلاح او به آب کنجد باشد. و بدل او

PageV01P295

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0272.png)

~~نیمهآ وزن او ترنجبین است و سه وزن او گوشت مویز1 با اندک تربد.
~~خیربو آ
# هیل بوآ نیز خوانند . و خیربوآ دانهآ کوچکی است مثل قاقله. و اورا از
~~موضعی آرند که آن را «سفاله»2 خوانند. گرم و خشک است در درجهآ سیم3.
~~جلادهنده و لطیف کننده است. وقوت او همچو قوت قرنفل است بلکه از قاقله
~~لطیفتر است. در معده نیک بود. جگر را سود دارد. و قی را باز دارد.
~~x217 خیری
~~سیاه او معتدل است، و زرد گرم و تر است. و گفتهاند گرم و خشک است در
~~درجهآ اول، و گفتهاند در درجهآ دوم.

PageV01P296

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0273.png)

~~dadr 1دادی
~~دانهای است مانند جو، درازتر و باریک تر. تلخ است، و اندک قبض دارد.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. و گفتهاند سرد است.
~~بهترین دادی سرخ است و کوهی و تازه و خوشبوی. و او قابض است. چون
~~در میان خرما کنند نگذارد که خرما ترش شود لیکن خرما را نرم گرداند.
~~آماسهای درشت را نرم کند، و طبع ببندد. و در درد مقعد سودمند بود، و
~~استرخا را سود دارد چون در طبخ او نشینند. و چون از او سفوف ms178 سازند مقدار
~~دو درم و کوفته و بیخته و به روغن زیت چرب کنند و به دهن اندازند بواسیر
~~را سود دارد. و در زهرها نافع بود. [و سرگردیدن آورد]2. و چون در عسل
~~بسرشند و بخورند کرمها که در شکم باشد بکشد، و اگر بسیار خورند زیان
~~دارد. و مداوات او به قی و به اسهال کنند و به شیر تازه و به چیزهای چرب. و
~~بدل او در گدازانیدن چهاردانگ وزن آن مغز بادام و نیم وزن آن ابهل است. و
~~زنان آبستن را ابهل نشاید استعمال کردن.

PageV01P297

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0274.png)

~~دارشیشعان1 (شی ش)
# چوبی است درشت، و خار بسیار دارد و پوست او تیز است، و شکوفهآ او حار
~~است، و چوب او عفص است. و در وی سردی است. و او مرکب قوی است.
~~در وی تیزی و قبض است. و او بیخ سنبل هندی است. و نیکوتر آن باشد که از
~~زیر پوستش بیرون آورند و سرخ باشد و خوشبوی و خوش طعم.
~~گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند در سیم، و
~~گفتهاند در اول. و بعضی گفتهاند سرد است. بادها را تحلیل کند. و عفونت
~~اصلاح کند. و خون آمدن باز دارد. و استرخاء عصب را سود دارد. و گند بینی
~~را چون او را فتیله سازند و در بینی نهند اصلاح کند. و چون او را بپزند و دهان
~~را بدان آب بشویند قلاع را سود دارد، و دندان را سخت کند، و خون آمدن باز
~~دارد، و عسرالبول را نافع است و شکم ببندد. شربت آن یک درم باشد. اسحاق
~~گفته در جگر زیان دارد و اصلاح آن به دوقو کنند. و بدل آن برای استرخای
~~عصب هموزن آن زراوند است و اسارون و نصف وزن او درونج.
~~دارفلفل

PageV01P298

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0275.png)

~~او به طبع فلفل نزدیک است و بدین سبب خشکی در وی کمتر ms179 است. و در اول
~~تیزی آن چندان گزنده نیست. و بهترین آن بود که ستبر باشد و زود در آب
~~حل نشود اگرچه یک روز در آب باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. و گفتهاند خشک است در درجهآ دوم. و
~~گفتهاند تر است در درجهآ اول. محلل است. بیماریهای سرد را سود دارد. و او
~~را سوده بر جگر کباب کردهآ بز افشانند و بخورند در شبکوری نافع است، و
~~معده را قوی کند، و در شهوت بیفزاید، و قائم مقام زنجبیل باشد، و طعام را به
~~زودی از معده فرود آرد، و خوردن و طلا کردن آن از گزیدن هوام سود دارد
~~با روغن. شربت آن نیم درم باشد. و دردسر آرد. اصلاح او به کتیرا و صمغ
~~عربی کنند.
~~دانج افرونک1 (ن ج آو)
# چوبی است مثلث شکل، از فارس آرند. گرم است در درجهآ اول، و معتدل
~~است در تری و خشکی. منی بیفزاید و شهوت جماع را بجنباند.
~~darIIsa(-e) 2دارکیسه
# پوستی است هندی قابض بغایت. خون آمدن باز دارد. و ریش روده و
~~ذاتالجنب را سود دارد. و آواز صاف کند.

PageV01P299

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0276.png)

~~da-cIr-1 دارچینی
~~دو سه نوع است: بعضی سیاه است و غلیظ و کوهی، و بعضی سپید است و
~~زود از هم جدا شود، و نوع دیگر سیاه تر است مانند سلیخه که به سبزی گراید،
~~و این نوع زمانی بماند، خاصه چون بکوبند و قرص سازند قوت او پانزده سال
~~بماند. خوب ترین آن بود که بوی خوش دارد و به وقت چشیدن تیز باشد. زبان
~~بگزد گزیدنی سخت1. و نیک سرخ باشد. اندک شیرینی دارد. و نیک
~~منضرک نباشد2(؟)
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم، و بعضی گفتهاند به درجهآ دوم. و روغن او
~~بغایت گرم است و بغایت لطیف است و جاذب و محلل است و دفع عفونت
~~کند. نافع است زکام و تاریکی چشم را ms180 خوردن و در چشم کشیدن. و مفرح
~~دل است. سپرز را پاک کند، و سدهآ جگر بگشاید. معده را قوت دهد و استسقا
~~را سود دارد. و درد رحم را با زردهآ تخم مرغ نیم پخته سود دارد. و در گزیدن
~~کژدم ضماد کردن سود دارد با انجیر کوفته. شربت آن یک درم است. و چون
~~او را با سر که بسایند و بر قوبا طلا کنند سود دارد ولیکن مثانه را زیان دارد.
~~اصلاح او به اسارون کنند. و بدل او سلیخهآ قابض است با دو چند او کبابهآ چینی
~~یا ابهل یا زرنب. و روغن او بغایت سودمند است مررعشه را و تب لرزه را.
~~deb 3دبق
~~مانند نخودی باشد اما گرد نیست و او را «کنار» خوانند. قوت آبی و هوائی

PageV01P300

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0277.png)

~~دارد. در معدن بلوط روید. و چون خواهند که او را استعمال کنند یک روز در
~~آب آغارند و پوست از وی باز کنند. و بعضی گویند با دانهآ انجیر باید آمیخت
~~بعد از آن به عسل بسرشند و در میان داروها به کار دارند. و اگر خواهند که
~~خشک استعمال کنند روغن کنجد و دبق در هاون کنند و بکوبند، چون چرب
~~شود به کار دارند.
~~و نیکوتر دبق آن بود که تازه و نرم باشد. و ناخنها که به زیان رفته باشد سود
~~دارد و پاک کند. و چون زرنیخ در آنجا نهند بلغم غلیظ از عمق بدن بیرون
~~کشد. و نواصیر که در گوشهآ چشم باشد نیک گرداند.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم، و بعضی گفتهاند به درجهآ دوم. و دروی
~~رطوبت فضلیه هست. محلل و ملین است. آماسهای گرم را سود دارد. و سپرز
~~را بگدازد چون طلا کنند با شکوفهآ او. و عرق النسا را نافع است چون نیم درم از
~~وی استعمال کنند. و رطوبت غلیظ را از قعر تن بکشد. و دل را زیان ms181 دارد. و
~~قراقر در شکم اندازد. و پیچش شکم آرد. دوای او به قی کنند.
~~1b-dar دیبدار
~~و دیودار1 نیز خوانند. و او نوعی از ابهل2 است. و گویند صنوبر هندی است.
~~چوبش مانند چوب زرنباد است و اندک تیزی دارد.
# خشک است در درجهآ سیم. و گرم است. و گرمای او بدون خشکی است.
~~استرخاء عصب و فالج و لقوه را سود دارد. و در بیماریهای سرد که در دماغ

PageV01P301

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0278.png)

~~باشد مانند صرع و سکته نافع باشد. و سنگ کلیه و مثانه بریزاند. و طبع بسته
~~گرداند. و چون بپزند و در آن آب نشینند استرخاء مقعد را زایل کند. و مغزش
~~تشنگی آرد.
~~دبس ده0ه0s - 1ه1
~~نیکوتر دوشاب بصری1 است که از سیلان رطب فارسی گرفته باشند.
# گرم و تر است و جلادهنده. کلف را زایل کند. و طبع را نرم کند. و غذا
~~دهد. و خلط انگیزاند. بادام و خشخاش اصلاح آن کند و بعد از آن سکنجبین
~~ساده یا مغز کاهو.
~~صنعت آن: دوشاب که نه از خرما باشد. بگیرند دومن خرمای فارسی و یک
~~من آب و درهم بجوشانند و که از وی بردارند. بعد از آن در اناها کنند و به
~~آفتاب نهند تا غلیظ شود و دیگربار در دیگ کنند و بجوشانند تا به قوام آید. و
~~اگر آب تنها بجوشانند و بعد از آن خرما در آن اندازند نیکوتر باشد.
~~da737 دجاج = ماکیان
~~نیکوتر آن باشد که هندی باشد و خایه نکرده باشد.
~~در گرمی معتدل است. قوت دل و دماغ و عقل بیفزاید. و دماغ ماکیان منع
~~خون بینی کند. و آواز را صافی گرداند. چون سینهآ ماکیان بشکافند و در
~~موضعی که مار زخم کرده باشد نهند زهر در اندام زیان نکند و دو سه نوبت
~~این ترتیب نگاه میباید داشت، تازه تازه میشکافند و در زخم مینهند. و اگر
~~مرغ باشد و چنین کنند شاید. و ms182 رنجور را هیچ غذا بهتر از این نباشد. و ایشان

PageV01P302

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0279.png)

~~که راحت گشتند نشاید خورد و اگر خورند پس از آن می پختج باید خورد.
~~دخمرتا
~~معجونی است. نافع است در سدهآ جگر و سپرز. حیض راند. و بادهای غلیظ
~~تحلیل کند. و تبها که مادهآ آن از سودا باشد، و سرفه که از رطوبت باشد، و
~~استرخاء عصب را سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند زرنباد و درونج و افیون و جندبیدستر و فلفل و دارفلفل و
~~سلیخه و هوم المجوس و تخم بنگ و قسط وسنبل الطیب و جاوشیر و میعه و
~~زعفران - از هریک شش مثقال - شنبلیده - سه مثقال - مروارید - دو مثقال -
~~بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به سه چندان عسل گرم کرده و کف گرفته
~~بسرشند. و شربتی بعد از شش ماه یک مثقال باشد.
~~dor1 دخن
~~جاورس است و به پارسی گاورس گویند.
~~سرد و خشک است به درجهآ دوم، و بعضی گفتهاند به سیم درجه، و بعضی
~~گفتهاند گرم است. طبع ببندد، و بول براند، و غذا اندک دهد، و چون به شیر
~~بیزند خشکی کمتر کند. و در شش زیانکار است. مصطکی اصلاح آن کند.
~~oaan دخان
~~دود باشد. قویتر دودها، دود قطران است و بعد از آن دود نفط و زیت و بعد
~~از آن دود میعه و کندر و مر است. جوهر زمینی لطیف دارد. و مختلف است

PageV01P303

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0280.png)

# منهاجالبیان 299
~~منع موی چشم کند، و خوره را که از رطوبت باشد فایده کند.
~~do1ua7 دراج
# مرغی است. گوشت او معتدل تر از گوشت کبک است. در منی بیفزاید و
~~شکم ببندد. و بیمارخیزان1 را سود دارد. گوشت او خشک است. و گوشت
~~تمامت مرغها خشکتر از گوشت چهارپایان است.
~~dord-1l-ol-xat3nr دردی الخمر
~~بهترین دردی خمر کهنه است. گرم و خشک است. آماسهای گرم را
~~تحلیل کند.
~~dordr T-ol-al(1)دردی الخل = دردی سر که
# خشک کنند ms183 و بسوزانند و در کوزهآ سفالین ریزند. و چنان که توتیا شویند
~~بشویند. و نشان سوختگی آن باشد که سپید بود. جلادهنده است. و قبض دارد.
~~و چون با راتینج بشویند سپیدی ناخن را سود دارد. و با مورد حرارت را
~~بنشاند که از خون سوخته باشد. و نزف خون را سود دارد. و قبض را باز دارد.
~~و ضماد کردن آن از خارج رحم خونریزی را باز دارد. و آماس گرم را
~~سود دارد.
~~dauna7 درونج
~~پارههای چوب است. و بیخ است و اندرون آن سفید است. و چوب

PageV01P304

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0281.png)

~~کزورنگ1 است. و نیکوتر آن باشد که خوشبوی باشد2.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم. بادها بشکند. و قوت دل دهد. نافع است
~~مرخفقان را، و در زهرها به خوردن و ضماد کردن نافع بود. شربتی یک درم
~~است. و اسحاق گفته دو مثقال یک شربت است. سر را زیان دارد. و اصلاح او
~~تخم رازیانه است. [و بدل او در دفع بادهای نافخه در ورمها هموزن او زرنباد
~~است و ثلث وزن او قرنفل. و شاپور گفته بدل او عاقرقرحا است. و گفته شده
~~بدل او مثل او سورنجان است]2
~~darnlnun 4دروقینون]
~~داروئی است از جملهآ مخدرات. طبع او همچو طبع بنگ است. مستی آورد. و
~~هر که بخورد غثیان قوی آرد، و فواق و پیچش شکم همچنان کنه کسی را که
~~ایلاوس5 افتد. و باشد به قی خون آید و مداوات او به قی کنند تا معده از او
~~پاک شود. و تدبیر او همچو تدبیر آن کس باشد که بنگ خورده باشد]6
~~darubetares دروبطارس
# چیزی است که خود را بر درخت بلوط پیچد مانند سرخس. بیخش مشبک و

PageV01P305

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0282.png)

~~شیرین است و اندکی به تیزی گراید. و تلخی و قبض دارد. و حرارت به رفق
~~انگیزاند. و در فالج ولقوه سودمند است.
~~dar-dar دردار]
# درخت پشه است. از او غنچهها بیرون ms184 آید و برگ او به تازگی میخورند. و
~~در وی قبض و جلا هست. و پوست او قابض است. و تری غنچهآ او روی را
~~جلا دهد. و پوست او جراحات را سود دارد. و چون بیخ او را بپزند و بر
~~استخوان شکسته طلا کنند سود دارد. و چون یک مثقال از او به آب سرد
~~بخورند بلغم براند]1.
~~.das-ambnye دستنبویهآ مربی
~~معده را قوت دهد، و بر هضم مدد دهد.
~~صنعت آن: بگیرند دستنبویه و ترشی از میان آن بیرون کنند و ده شبانه روز در
~~آب نمک خیسانند و هر روز آب از او میریزند و نمک و آب تازه در وی
~~ریزند و بعد از آن بپرورند همچنانک ترنج را.
~~d1عa دفلی - خرزهره
~~«حبنا» نامیده میشود. دو نوع است: بیابانی، و نهری [= جوئی]: آنچه بیابانی
~~است برگ او همچون برگ پرپهن باشد، و آنچه به کنار جویها رسته باشد
~~برگش مانند برگ بید بود در طعم و شکوفهآ او، و بوی او همچو بوی گل سرخ
~~باشد. و میوهآ او سخت است.

PageV01P306

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0283.png)

~~گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در دوم، و گویند خشکی آن در
~~درجهآ اول است، و گفته شده در درجهآ دوم. و بغایت محلل است. و چون
~~بکوبند و آب آن در خانه ریزند پشه بگریزد. و تحلیل آماه سخت بکند. چون
~~ضماد کنند جرب و درد پشت و درد زانو را نافع است. و چون به شراب و
~~سداب و رازیانه بیزند زهرها را سود دارد و در گزیدن هوام سود دارد. و
~~خوردن او خطر است زیراکه از جملهآ زهرها است هم آدمی و هم حیوانات را. و
~~چون کمی از او بخورند کرب و لهب1 و اضطراب و درد شکم آرد. و آبی که
~~خرزهره در آن رسته باشد بد بود. و مداوات او به مرق و لعاب اسبیوش و
~~روغن گل و کتیرا ms185 و انجیر و عسل و مشک و گلاب و چیزهای چرب کنند.
~~olb دلب
~~چنار است. پوستش و جوزش بغایت خشک است. و سرد است در درجهآ
~~اول. و خاصیت او آن است که چون خبزدوک را در میان برگش نشانند بمیرد.
~~و آماس بلغمی و جراحات را نافع است. چون پوست چنار به سر که بپزند درد
~~دندان و سوختگی را که از آتش بود سود دارد، و آواز را گرفته کند. و میوهآ
~~تازهآ او را چون در شراب بپزند زهرها را سود دارد. و اگر جوز او را با گوشت
~~ضماد کنند زهرها را دفع کند. برای حواس بد است، و شش را زیان دارد.
~~خشک کننده است. و دفع خشکی به شیر تازه کنند.
~~1ala5 دلق

PageV01P307

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0284.png)

~~dema5 دماغ
~~بهترین مغز چهارپایان، مغز بره1 است. و باید که آن نیز از حیوانی کامل
~~رسیده باشد.
~~سرد و تر است. و دماغ اشتر را چون خشک کنند و به سرکهآ خالص بخورند
~~صرع را سود دارد. و هرکس که خواهد که قی کند دماغ اشتر بعد از طعام
~~بخورد، قی به آسانی آید، و شکم نرم کند، و نافع است در دفع زهرها به قی
~~کردن، و تن را فربه کند، و بلغم انگیزد، و خلط غلیظ انگیزاند، و اشتهای طعام
~~ببرد، و غثیان آرد. میباید که او را با زیره خورند و با صعتر و نمک. و
~~دماغهای مرغان خون آمدن از بینی را سود دارد. و دماغ بط از داروهای
~~مسهل است.
~~دم الاخوین = خون سیاوشان (دم آخ و)
~~اشیان» نامیده میشود. عصارهای است سرخ که از جزیرهآ سقوطر2 آورند. از
~~آنجا که صبر آورند.3 نیکوتر آن سرخ و صاف بود. چوب در میان ندارد.
~~سرد و خشک و قابض است. خشک در درجهآ دوم. منع نزف کند.4 و ریشها
~~و جراحات تازه به هم دوساند. و در معده و سحج نافع باشد. ms186 و بستگی شکم
~~آرد. و چون نیم درم در یک تخم مرغ نیم برشت بخورند شقاق مقعد را سود
~~دارد. و چشم را قوت دهد. و گفتهاند بدل او در همهآ افعال کاهو است.

PageV01P308

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0285.png)

~~دم الارنب - خون خرگوش (د م آن)
~~در بهق و کلف چون طلا کنند نافع است.
~~گرم است. و آماس گرم را مفید است. و چون به آتش بریان کنند ریش
~~روده را سود دارد.
~~دم الابل = خون شترا(د م اب)
# چون بریان کنند از تیر زهر آلود و ذوسنطاریا و اسهال کهن و از خوردن زهر
~~فایده کند.
~~دم السلحفاةالبریة - خون لاک پشت بیابانی (دم س ح ت ب ی)
# را چون با شراب بخورند صرع را فایده دهد.
~~دم الحمام والورشان والشفنین2 والدجاج (د م ح و ر ش د)
~~خون کبوتر و ماکیان را با گل آلوده کرده چون بخورند هاشمه3 و امه4 را
~~بگدازد و آماس کند. و چون برای طرفه5 در چشم اندازند سود دارد خاصه
~~چون رگ پر کبوتر و خون فاخته نیز همین خاصیت دارد. و خون کبوتر
~~خونریزی از بینی بازدارد که از حجاب دماغ آید.

PageV01P309

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0286.png)

~~چون تازه باشد از جملهآ زهرها است. هرکس که بخورد ضیق النفس تولد
~~کند، و درد در هر دو جانب حلق و مری تولد کند، و زبان سرخ شود، و
~~گوشت فسرده در بن دندان و غثیان و کرب و اضطراب تولد کند. و باشد که
~~خوره در دندان حاصل شود و بعد از او به خناق و کزاز انجامد. و مداوات به
~~حقنه و اسهال باشد زیرا که قی در مثل اینجا خطیر باشد از برای آن که بیش
~~از آن دفع کند که باید، و دفع مضرت به حاصل آید. و اصلاح او به بیخ
~~انجدان و بورق و حلتیث و خاکستر چوب انجیر با سرکه و فلفل و پنیرمایه به
~~سر که کنند. ms187
~~دم1 ابن عرس
# چون خشک کنند و با سر که خورند سودمند باشد از صرع.
~~دم الضفادع
~~خوب ترین خون بزغ سبز باشد. و زرد را به هرجا که بسایند موی بر نیاید. و
~~چون بسوزانند و خاکستر او را در بینی دمند خون از بینی آمدن باز دارد. و
~~علی بن العباس المجوسی گفته چون بر بن دندان بسایند دندان برآرد. و غیر او
~~گفتهاند که خون بزغ و جرم بزغ دندان بریزاند.

PageV01P310

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0287.png)

~~خون قراد1 است. خون او نیز در هر جا که بمالند بر آمدن موی باز دارد. و
~~خون او سودمندتر از خون بزغ است.
~~چون بر ثدی3 طلا کنند نگذارد که بزرگ شود. و این معنی محقق نیست.
~~دماغ الخفاش
~~با عسل در چشم کشند آب فرود آمدن را نگاه دارد. و خاکستر او چون در
~~چشم کشند بینائی بیفزاید.
~~دم الحایض
~~درد نقرس بنشاند. و بر حمره4 طلا کنند سود دارد. و چون زنی به خود
~~احتمال کند آبستنی باز دارد.
~~دم الکلب الکلب
# سودمند است از گزیدن حیوانات زهرناک. و از تیر زهر آلوده نگه دارد. و

PageV01P311

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0288.png)

~~گفتهاند که جنین بیرون آرد. و موی بر آمدن باز دارد چون موی بر کنند و او را
~~در آنجا بسایند. جالینوس منع این قول می کند.
~~دم الورک
# و او حرذون است. چون در چشم کشند بینائی را قوت دهد.
~~دم التیس = خون بز کوهی
# چون طلا کنند آماسهای گرم را تحلیل کند. و چون خشک کنند سنگ
~~گرده و مثانه بریزاند.
~~دم المعز = خون بز (د م م ع6)
# چون با عسل خورند ذوسنطاریا را سود دارد. و چون خشک کرده بریان
~~کنند و با شراب خورند از تیرهای ارمینیه سود دارد.
~~دم الحمل = خون بره گوسفند (دم ح م)
# گفتهاند صرع را سود دارد. و اگر راست است به خاصیت او است.
~~دنقر1 (دق)
# قوت او به نمک ms188 نزدیک است بلکه زیادت از او است. گرم و تیز است.
~~جلادهنده و پاک کننده است. چون به سر که بزنند و بر جرب طلا کنند سود
~~دارد. و چون او را بسایند و بر موی غلیظ طلا کند رقیق گرداند و نرم کند.
~~dand دند
~~او میوهای است. سه نوع است: چینی، و شحری2، و هندی. و آنچه چینی

PageV01P312

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0289.png)

~~کزورنگ1 است. و نیکوتر آن باشد که خوشبوی باشد2.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم. بادها بشکند. و قوت دل دهد. نافع است
~~مرخفقان را، و در زهرها به خوردن و ضماد کردن نافع بود. شربتی یک درم
~~است. و اسحاق گفته دو مثقال یک شربت است. سر را زیان دارد. و اصلاح او
~~تخم رازیانه است. [و بدل او در دفع بادهای نافخه در ورمها هم وزن او زرنباد
~~است و ثلث وزن او قرنفل. و شاپور گفته بدل او عاقرقرحا است. و گفته شده
~~بدل او مثل او سورنجان است]2
~~daunun 4دروقینون]
~~داروئی است از جملهآ مخدرات. طبع او همچو طبع بنگ است. مستی آورد. و
~~هر که بخورد غثیان قوی آرد، و فواق و پیچش شکم همچنان که کسی را که
~~ایلاوس5 افتد. و باشد به قی خون آید و مداوات او به قی کنند تا معده از او
~~پاک شود. و تدبیر او همچو تدبیر آن کس باشد که بنگ خورده باشد]6.
~~darnbetaes دروبطارس
# چیزی است که خود را بر درخت بلوط پیچد مانند سرخس. بیخش مشبک و

PageV01P313

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0290.png)

~~شیرین است و اندکی به تیزی گراید. و تلخی و قبض دارد. و حرارت به رفق
~~انگیزاند. و در فالج و لقوه سودمند است.
~~d2r-dar دردار]
~~درخت پشه است. از او غنچهها بیرون آید و برگ او به تازگی میخورند. و
~~در وی قبض و جلا هست. و پوست او قابض است. و تری غنچهآ او روی را
~~جلا دهد. و ms189 پوست او جراحات را سود دارد. و چون بیخ او را بپزند و بر
~~استخوان شکسته طلا کنند سود دارد. و چون یک منقال از او به آب سرد
~~بخورند بلغم براند]1.
~~.1a5t-anblye دستنبویهآ مربی
~~معده را قوت دهد، و بر هضم مدد دهد.
~~صنعت آن: بگیرند دستنبویه و ترشی از میان آن بیرون کنند و ده شبانه روز در
~~آب نمک خیسانند و هر روز آب از او میریزند و نمک و آب تازه در وی
~~ریزند و بعد از آن بپرورند همچنانک ترنج را.
~~دفلی - خرزهره 1aع1
~~«حبنا» نامیده میشود. دو نوع است: بیابانی، و نهری [= جوئی]. آنچه بیابانی
~~است برگ او همچون برگ پرپهن باشد، و آنچه به کنار جویها رسته باشد
~~برگش مانند برگ بید بود در طعم و شکوفهآ او، و بوی او همچو بوی گل سرخ
~~باشد. ومیوهآ او سخت است.

PageV01P314

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0291.png)

~~آماه را نرم گرداند، و داءالثعلب و غرب را سود دارد. دو درم از آن شکم
~~براند، و در خایه زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند.
~~دواءالکبریت
~~نافع بود تبهائی را که از مادهآ سردی و سودائی و بلغمی باشد، و سرفهآ دیرینه
~~که از رطوبت باشد، و درد دیرینه، و زخم مارگزیده. و بول و سنگ مثانه براند.
~~و فعلش نزدیک است به فعل تریاق.
~~صنعت او: بگیرند فلفل سفید - شش درم - بزرالبنج و قردمانا و لبان ذکر و
~~مرصافی - از هریکی دوازده مثقال - افیون و زعفران - از هر یکی ده مثقال - و
~~در بعضی نسخهها: سلیخه و برگ سداب - از هریکی ده مثقال - گو گرد خام و
~~دارفلفل وقسط تلخ وزراوند طویل و فریبون - از هر کدام سه درم - کوفته و
~~بیخته و صمغها در شراب آغارند و در سه چندان عسل کف گرفته معجون
~~سازند. شربتی یک درم باشد به آب نیم گرم. از برای تب ربع و تب بلغمی به
~~آب کرسف و آب رازیانه. قوت ms190 او از شش ماه تا سه سال بماند.
~~دواءالمازریون
# سودا و بلغم را سود دارد.
# صنعت آن: بگیرند مازریون در سرکه آغشته یک شبانه روز و خشک کرده،
~~افتیمون و تربد سپید مجوف - از هریکی یک درم - زیره و نمک هندی و پوست

PageV01P315

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0292.png)

# سودمند باشد در ضعف جگر، و ابتدای استسقا، و سردی معده، و گشادن
~~سدهها، و کمیز راندن، و سنگ مثانه پاک کردن. و از جملهآ بهترین داروهای
~~جگر است.
~~صنعت آن: لک پاک کرده - هشت وقیه - مغز بادام و قرنقل و دارچینی - از
~~هریک پنج وقیه - کمافیطوس و مو و مر صافی و زوفای خشک - از هریک
~~چهار وقیه - سنبل الطیب - نیم من - جنطیانا رومی و زراوند گرد - از هر یک
~~یک وقیه - صبر اسقوطری - چهار وقیه - دوقو و فطر اسالیون و زیرهآ کرمانی و
~~زنجبیل - از هریک هشت وقیه - فوه و عیدان بلسان - از هر کدام پانزده وقیه -
~~حب البلسان و سلیخه و مصطکی و مقل ازرق و قصبالذریره - از هریک هشت
~~وقیه - ربالسوس - نیم من - ریوند چینی و جعده و اذخر - از هریک دو وقیه -
~~فلفل سیاه و قسط - از هریک ده وقیه - سیسالیوس - سه وقیه و نیم - روغن
~~بلسان - سه وقیه - داروها را بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به روغن بلسان
~~چرب کنند و به سه چندان عسل گرم کردهآ کف بر گرفته معجون سازند و بعد
~~از شش ماه به کار دارند. و یک سال و نیم1 قوت این معجون بماند.
~~داوءاللک الاصغر
~~منفعت این معجون نزدیک منفعت آن یکی است2.
~~صنعت آن: زراوند3 - یک وقیه و نیم -لک پاک کرده و قسط تلخ و فقاح

PageV01P316

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0293.png)

~~اذخر وحب الغار و ترمس و شنبلیله و فلفل سیاه - از هر کدام یک وقیه -
~~بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل کف بر گرفته معجون
~~کنند و بنهند. یک سال و نیم قوت دارد. ms191
~~دواءالکرکم = داروی زعفران (ک ک)
~~کر کم زعفران باشد. این دارو در درد سپرز و جگر و ضعف معده و
~~بیماریهای شکم و زرد آب سود دارد، و رنگ روی پاک گرداند.
~~صنعت آن: بگیرند سنبل الطیب و زعفران - از هر کدام دو درم - دارچینی و
~~مر صافی وقسط تلخ وفقاح اذخر - از هریک یک درم - بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند و به سه چندان عسل گرم کردهآ کف بر گرفته معجون سازند. و
~~مدت یک سال و نیم قوت دارد.
~~دواء الخطاطیف
~~سودمند است در درد گلو و خناق و آماه سینه و ریه که از رطوبت باشد.
~~صنعت آن: انیسون و نانخواه و تخم کرفس و اذخر و بیخ سوسن آسمانگونی
~~و شب یمانی و بزر حرمل و اصل السوس تراشیده و دارچینی و مر صافی و
~~زراوند دراز -از هریک یک وقیه - گل سرخ پاک کرده - دو وقیه - قسط و
~~خاکستر خطاف - از هریک سه وقیه - زعفران، نشاسته و سنبل الطیب -از
~~هریک یک وقیه - مازو -ده عدد - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه
~~چندان عسل گرم کرده و کف بر گرفته معجون سازند و به وقت حاجت در
~~کشکاب یا در عسل آب یا آبی که گل سرخ و عدس در آن پخته باشند یا در
~~آب جو قدر یک مازو به کار میدارند، و هم این دارو با پر مرغ در گلو

PageV01P317

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0294.png)

~~طلا می کنند هر روز سه چهار بار، و غرغره می کنند به یکی از این آبها در
~~روز دوبار.
~~دواءالمسک الحلو (ح ل و)
# در خفقان و بیماریهای سوداوی و ضعف معده و ضعف دل، و بادها که زنان
~~حامله را باشد، و رنگ روی، همه را سود دارد.
~~صنعت آن: زرنباد و درونج - از هر کدام یک درم - مروارید ناسفته و کهربا و
~~بسد و ابریشم خام سوخته یا به مقراض خورد کرده - از ms192 هریک یک درم و نیم -
~~بهمن سپید و بهمن سرخ و ساده هندی و سنبل الطیب و قاقله و جندبیدستر و
~~قرنقل و اشنه - از هریک چهار درم - زنجبیل و دارفلفل - از هریک دو دانگ -
~~مشک - هشت مثقال یا ربع درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان
~~عسل که آتش ندیده باشد بسرشند و مدت سه سال قوت این معجون بماند.
~~دواءالمسک المر
~~در خفقان و آماه حلق و گلو و رطوبت معده سود دارد.
~~صنعت آن: سنبل الطیب و مشک و مر و سادهآ هندی - از هر کدام دو درم -
~~زعفران و نانخواه و تخم کرفس - از هریک چهار درم - صبر اسقوطری و
~~افسنتین رومی - از هریک هشت درم - ریوند چینی - شش درم - جندبیدستر -
~~یک درم و نیم - بکوبند و ببیزند و در آب آغارند و صافی کرده در داروها
~~آمیزند و در سه چندان عسل کف گرفته معجون سازند. و سه سال قوت این
~~معجون بماند]1.

PageV01P318

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0295.png)

~~aumast دهمست
~~درخت غار است. برگ و دانهآ آن هر دو را استعمال کنند.
~~گرم است در درجهآ سیم و خشک در درجهآ دوم. استرخاء عصب و فالج و
~~لقوه و آماس جگر و سپرز و قولنج را سود دارد. و چون بکوبند عطش آرد.1
~~douur- ol-all 2دهن الحل
~~روغن کنجد است و به پارسی روغن شیربخت گویند و در باب شین گفته آید.
~~دهن البنفسج = روغن بنفشه (د ن ب ن س)
~~نیکوتر آن بود که آن را «عسکری»2 خوانند و از روغن بادام سازند.
~~سرد و تر است. سختی عصب و بند گاه [ها] را سود دارد. و چون بر جرب
~~طلا کنند و دردسر و جهت صحت ناخنها که سبب آن نرمی و خشکی باشد
~~سودمند است، و خواب خوش آرد، و چون بسیار خورند تن را مرخی گرداند.
~~و روغن زیتون اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: بگیرند کنجد سبزنیک رسیده و پاک ms193 کرده و در آبی خوش
~~بشویند. پس بگذارند تا آب بیندازد و دیگر باره بشویند و در دیگ ارزیز
~~کنند، و اگر نباشد در دیگ مسین کنند، و اندک نمک در آن کنند به قدر
~~حاجت، و بعد از آن در زنبیلی کنند و آب سرد بدان ریزند و بگذارند پالایش
~~کند و تری هیچ نماند. و آن کنجد در کیسه کنند و نیک بفشارند و پوست از

PageV01P319

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0296.png)

~~او باز کنند1. پس او را در موضعی که باد شمال آید بر سر ازاری پهن باز کنند
~~و سرش به بوریا بپوشانند تا خاک آلوده نشود.2 پس کیسهای کتانی بگیرند و به
~~عود هندی نشف کنند و کنجد در آن کیسه کنند. و بنفشهآ کوهی تازه در کیسهآ
~~کنجد ریزند و به هم آمیزند و سرش استوار گردانند و دو شبانهر وز بگذارند. و
~~از کیسه بیرون کنند و در کیسهای دودناک کنند. و چون خشک شود
~~دیگرباره بنفشه و کنجد در آن کنند و بدین ترتیب بجا آورند تا کنجد بوی و
~~قوت بنفشه به خود گیرد. بعد از آن روغن بگیرند چنان که عصاران گیرند و
~~شرط پاکی به جای آورند. و اگر خواهند بنفشهای که از میان کنجد بیرون
~~کرده باشند در کنجدی دیگر آمیزند و به وقت حاجت استعمال کنند.
~~دهن الورد = روغن گل (دن و)
~~معتدل است در سردی. و بعضی گویند سرد است در درجهآ دوم. و گفتهاند
~~معتدل است در گرمی. حرارت دماغ را سود دارد. و در قوت دماغ و فهم
~~بیفزاید. و در ابتدای پدید آمدن آماسها در دماغ هم سود دارد. و اسهال
~~خلطهای تیز را نافع آید. و دردسر که از گرمی بود چون با سر که به آب پزند و
~~طلا کنند ساکن کند، و به خارش اندام نافع باشد، و بثرهها خشک گرداند. و
~~روغن بنفشه بدل آن است.
~~صنعت آن: بگیرند کنجد - همچنان که ms194 در روغن بنفشه یاد کرده آمد - و بعد
~~از آن گل سرخ جوری تازه، بستانند و پاک کنند و در کنجد آمیزند و بنهند تا
~~از تری پاک شود و در کنجد آمیزند و دیرتر بگذارند در میان کنجد و به

PageV01P320

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0297.png)

~~هریک قفیز کنجد ده من گل به کار باید. دفعهآ اول و دفعهآ دوم هفت من و
~~دفعهآ سیم پنج من و هر دفعه ترتیب نگاه میدارند.
~~سرد وتر است.
~~در حرارت دماغ و خشکی و سرسام و مالیخولیا چون به بوی دارند و چون به
~~سر که بیامیزند و بر سر نهند نافع باشد. و در گرمی و حرارت همهآ اندام سود دارد.
~~صنعت آن: بستانند کدوی بزرگ و پوست کنند و بکوبند و آب آن بگیرند
~~و در دیگ کند و روغن کنجد در آن کنند و میپزند تا آب برود و روغن
~~بماند، وصاف کنند و ببینند تا روغن کدو رسیده است یا هنوز اندک آب
~~دارد. و دانستن آن چنان باشد که چوبی بر سر دیگ که می جوشد نهند. و
~~چون گرم شود در روغن کنجد که در انائی مانده است زنند، اگر آواز دهد
~~هنوز آب دارد، دیگر بار بباید جوشانید، و اگر آواز ندهد رسیده بود.
~~و اگر خواهند که روغن دانهآ کدو بگیرند بستانند دانهآ کدو و بشکنند و
~~مغزش بیرون کنند و نرم بکوبند و پارهای آب گرم در آن ریزند و درهم
~~آمیزند و بیفشارند تا روغن باز دهد.
~~دهن النیلوفر = روغن نیلوفر
~~سرد و تر است. منافعش چون روغن بنفشه باشد الا به قوت تر باشد.
~~در دردسر که از گرمی باشد، منفعت تمام دهد و در جایگاه دیگر قائم مقام
~~آن است.
~~صنعت آن: بگیرند کنجد - چنان که در روغن بنفشه شرح داده شد - استعمال

PageV01P321

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0298.png)

~~معتدل است در سردی و گرمی و بسیاری رطوبت. و در درد گوش و درد
~~گرده ms195 و بستگی کمیز و سنگ مثانه و رحم و اختناق رحم و سرفهآ دیرینه و
~~دمادما و درد پهلو و قولنج و زخم سگ گزیده و درد سینه و معده و سرسام و
~~خشکی گلو نافع آید، و در احشا زیان دارد. مصطکی مصلح او است.
~~صنعت آن: بگیرند مغز بادام و در آسیا آس کنند و آب گرم در آن ریزند و
~~بسرشند تا روغن باز دهد.
# گرم است در درجهآ دوم و خشک است، و بعضی گویند تر است. گشاینده
~~است. با عسل و موم در برص روی و کلف و آثار و کرمی که در گوش باشد
~~نافع بود، و ضماد کردن آن در دردسری که از سردی بود، و سپرز و مثانهای را
~~که سنگ پدید آمده باشد سود دارد خاصه چون با بیخ سوسن آسمانگونی به
~~کار دارند. و اگر زنی که حیض او بسته باشد بردارد گشاده شود. و در قولنج و
~~بلغم منفعت دهد خاصه چون با بیخ خورند. و کشیدن روغن او چنان باشد که
~~درروغن بادام شیرین گفتیم.
~~بغایت گرم است و تر محلل. سود دارد در خوره و نواصیر در نواحی چشمها.

PageV01P322

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0299.png)

~~با بینی بر کشند.
~~و روغن همچون گیرند که روغن بادام.
~~دهن الخروع = روغن بیدانجیر (دن خ)
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. در برش1 و جرب و کلف نافع آید، و
~~اسهال بلغم کند، و کرم که در شکم باشد بیرون کند، و در آماه مقعد و انقلاب
~~رحم نافع آید، و عصبها که از رطوبت دوسیده پاک گرداند. و بدل این روغن،
~~روغن ترب باشد یا روغن بزر کتان.
~~صنعت آن: بگیرند تخم بیدانجیر و به آب بجوشانند تا آب هیچ نماند، و
~~بمالند و صاف کنند و در دیگ کنند و چندان بجوشانند که آب برود و روغن
~~بماند. آنگاه بگیرند نانخواه و آویشن و پودینهآ کوهی و مر و مرماحوز ms196 و تخم
~~کرسب و رازیانه و انیسون و تخم حندقوقی و مصطکی و اسارون و حلبه - از
~~هریکی هفت درم -شل و بل و فل و وج و شیطرج2 و مقل - از هریکی پنج
~~درم - کرسب و بیخ رازیانه و اذخر و راسن خشک و حسک - از هریکی ده
~~درم - سکبینه و اشق و جاوشیر - از هرکدام سه درم - زنجبیل و دارچینی و
~~دارفلفل و کبابه و قاقله و جوزبویا و بسباسه و شونیز و قسط و کرویا - از
~~هریکی چهار درم - زرنباد و درونه - از هر کدام پنج درم - بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند و آب بر وی ریزند چندان که آب بر سر آن باشد و به آتش نرم
~~بجوشانند، و صاف کنند، و روغن بیدانجیر مقدار سه من و نیم بر سر آن ریزند،
~~و به آتش نرم میپزند تا آن وقت که آب هیچ نماند و روغن بماند. شربتی دو
~~مثقال به آب تخمها.

PageV01P323

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0300.png)

~~موی را سیاه گرداند و قوت دهد.
~~صنعت آن: بگیرند نیم من روغن مورد و یک وقیه لادن در آن کنند و یک
~~شبانه روز بگذارند، و بعد از آن در دیگ مضاعف بجوشانند. دیگ مضاعف
~~آن باشد که دیگ را پر آب کنند و دیگی دیگر که روغندان باشد در میان
~~دیگ پر آب نهند و آتش در زیر دیگ میافروند تا آب میجوشد و روغن
~~گرم می گردد. چون گرم شد و لادن حل گشت بردارند و به کار برند.
~~دهن الآملج = روغن آمله
~~موی را سیاه گرداند وقوت دهد.
~~صنعت آن: بگیرند آملهآ پاک کرده و مورد و پوست بیخ صنوبر - همه برابر -
~~و در آتش نرم در دیگ مضاعف بیزند که شرح داده شد.
~~دهن الزعفران = روغن زعفران
~~عصب را نرم کند، و تشنج زایل گرداند، و در صلابت رحم نافع آید، و
~~رنگ روی پاکیزه گرداند.
~~صنعت آن: بگیرند زعفران -شش درم - مر-- نیم ms197 درم - قصبالذریره - پنج
~~درم - قردمانا - شش درم - [اشق - پنج درم]1 ادویه را جداگانه در سر که حل
~~کنند و شش روز بنهند - بجز قردمانا را که روز ششم حل کنند - و در روز
~~هفتم بیست مثقال روغن کنجد در آن اندازند و به آتش نرم میجوشانند تا
~~وقتی که هیچ آب نماند و روغن بماند، به کار دارند.

PageV01P324

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0301.png)

~~موی را سیاه کند.
~~صنعت آن: بگیرند برگ شقایق سرخ پاک کرده و در سایه خشک کرده،
~~پس بسایند و به حریر ببیزند، و از وی دو وقیه در یک رطل روغن مورد ریزند
~~و بیست روز در آفتاب بنهند، و بردارند و به کار دارند]1.
~~دهن السوسن والیاسمین = روغن سوسن
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. لطیف است و نرم کننده است. اعصاب را
~~قوت دهد، و خشکی همهآ اندام ببرد، و پیران را و بیماری عصب را که از
~~سردی باشد سود دارد، و ریش سر را سودمند است، و آواز گوش را نافع
~~است، و آن کس را که بنگ داده باشند یا آب گشنیزتر یا فطر سود دارد، و
~~درد رحم ببرد، و چون دردی او را در چشم کشند آبی که در چشم فرود آمده
~~باشد تحلیل کند. و در معده زیان دارد. و بدل او دهن الغار است.
~~و روغن یاسمین را چون گرم مزاجی به بینی بر کشد خون از بینی او
~~روان شود.
~~و روغن یاسمین سپید را روغن زنبق خوانند.
~~صنعت آن: بگیرند سوسن سپید - دو درم - روغن کنجد - دویست درم - و در
~~آبگینه کنند تا قوت سوسن بر گیرد، صافی کنند و اگر خواهند سلیخه و قسط و
~~حب بلسان و مصطکی و زعفران - از هریکی یک وقیه - قرنفل و قرفه - از
~~هریکی نیم وقیه - در آن کنند، و سی عدد برگ سوسن بعد از آن که زردهای
~~که در میان آن است بیندازند و در روغن شیربخت ms198 کنند و در جایگاهی معتدل

PageV01P325

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0302.png)

~~در سایه بیاویزند و تا آن وقت که قوت دارد بر گیرند و صاف کنند و به
~~کار دارند.
~~مانند روغن زیت کهنه است. و از روغن خروع گرم تر است.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم. لطیف است. و بادهائی را که در گوش
~~افتد سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند آب ترب - سه من - و روغن کنجد - یک من - و میپزند
~~در آتش میانه در دیگ مضاعف تا آن وقت که هیچ آب نماند و روغن بماند
~~و به کار دارند.
# سرد کننده است. اعضا را سخت کند، و قوت دهد، و منع بادها کند، و بن
~~مویها سخت کند و قوت دهد و سیاه گرداند، و در ریشهای تر که در سر باشد
~~و سبوسه و استرخاء مفاصل نیک باشد، و بستگی عرق کند، و بول رفتن باز
~~دارد، و خشکی و شکافتن سرمویها، و در سحج و بواسیر و شقاق نیک باشد.
~~صنعت آن: بگیرند مورد تر و بفشارند و عصارهآ آن بستانند و به آن کنجد
~~اضافه کنند، برای هر یک رطل کنجد سه رطل یا دورطل عصارهآ آس، و در
~~دیگ مضاعف می جوشانند تا روغن بماند و آب درهم آمیزد. و چهل
~~شبانه روز در آفتاب نهند تا آب هیچ نماند.
~~نوعی دیگر چنان باشد که دو من روغن کنجد و دو من مورد خشک کوفته
~~یک شبانه روز در شراب آغارند و بعد از آن صاف کنند و در آن آمیزند و
~~ببیزند و به کار دارند.

PageV01P326

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0303.png)

~~دهن الحسک - روغن حسک
~~در بستگی کمیز منفعتی عجب دهد.
~~صنعت آن: بگیرند یک وقیه روغن کنجد، و در صدو پنجاه درم آب و چهار
~~درم زنجبیل و ده درم حسک درشت بکوبند و در دیگ که روغن و آب در
~~آن کردهاند بریزند و بیزند تا هیچ آب نماند. قطرهای در سوراخ قضیب ms199 چکانند
~~قوت عظیم دهد.
~~دهن الزنبق
~~روغن یاسمین سپید است که زنبق خوانند.
~~گرم و خشک است در رطوبت و درد گرده که از سردی باشد، و در اندام
~~مفلوج مالیدن نافع است. و همچنان سازند که روغن نرگس کشند.
~~دهن العصبان1
~~روغن سندروس است [و «نکار» نیز خوانند]2.
~~گرم و خشک است. موی زیادت کند که در مژگان باشد. و بوی این روغن
~~دردسر آرد. روغن بنفشه و نیلوفر اصلاح آن کند. باید که به وقت عمل کردن این
~~روغن خود را نگاه دارد که بوی آن و خوردن آن خطر است. سرسام و تبهای گرم
~~آرد. قی کردن دوای آن است و کشکاب و روغن بادام و جلاب و لعاب. و اگر
~~بوی آن به زن حامله رسد بچه بیندازد. و شرح کردن عمل آن اینجا دراز گردد.

PageV01P327

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0304.png)

# گرم کننده است. موافق جراحاتی است که در عضله باشد و درهم پیچیده
~~شدن عصبها. و چون پارهای صوف به این روغن چرب کنند و در موضع التوا
~~نهند نافع آید. و ادرار بول و عرق کند، و حیض بسته بگشاید. و چون استعمال
~~کنند و بردارند در آماه گرم که در مقعد باشد سود دارد، و سختی رحم نرم
~~گرداند. و صنعت این روغن همچون روغن بنفشه است.
~~دهن البلسان = روغن بلسان
~~از درختی می خیزد که در مصر به چشمهآ آبی پیوسته که «عین الشمس»
~~می گویند. و آن درخت را به وقت طلوع شعری نیش بزنند و آنچه از او ترشح
~~می کند بر پارهای پیه برمیدارند و در انائی می کنند. و به سالی از نیم من
~~زیادت نباشد. و نیکوتر آن بود که تازه بود. و آزمایش او چنان کنند که
~~قطرهای از این روغن در شیر دراندازند، اگر شیر بسته شود نیک است و اگر نه
~~نیک نیست. و باید که طعمش ترش نباشد و اگر شاخی از گندنا به آن ms200 روغن
~~چرب کنند و به آتش دارند اگر بگیرد و بسوزد نیک است و اگرنه نیک
~~نیست. و اگر سوزن جوال دوزی به آن روغن چرب کنند و بر آتش نهند شعله
~~زند و در گیرد. و اگر پشم پارهای به آن روغن چرب کنند و در اندرون
~~کوزهای سفالین نهند و سر کوزه استوار کنند و آتش در زیر کوزه برافروزند
~~اگر پشم سوخته شود روغن نیک است. و نشان دیگر آن است که بر سر آب
~~نیفتد، هرچه مغشوش باشد بر سر آب افتد. و او را به روغن مصطکی و به

PageV01P328

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0305.png)

~~روغن حنا و موم به هم گداخته مغشوش کنند. و چون به راتینج مغشوش کنند
~~و در گندنا زنند بسوزد اما علامتهای دیگر هیچ ظاهر نشود و نتوان دانست.
~~و روغن بلسان گرم وخشک است در درجهآ سیم، و لطیف کننده. و محلل
~~است آبی را که به چشم فرو خواهد آمدن، و بیماریهای بلغمی کهنه را و سنگ
~~مثانه و گرده را، و چون زنی خواهد که آبستن شود بردارد، و در رفع مضرت
~~خوردن افیون وخانق النمر و کسی که فطر خورده منفعتی تمام دهد، و نانخواه
~~بجوشانند و قدر دو دانگ در آن آب حل کنند و بازخورند. و بدل آن هموزن
~~آن روغن دادی است و نیم وزن او روغن نارگیل و یک دانگ و نیم وزن آن
~~روغن زیت کهنه.
~~دهن الاترج = روغن ترنج
~~گرم و خشک است و حرارت قوی دارد و در جملهآ بیماریهای سرد بلغمی و
~~سردی عصب و استرخا و درد گرده و مثانه که از سردی باشند، و درد دندان
~~که از سردی بود، و دردسر سود دارد. و موی را رویاند چون در موضعی که
~~خواهند موی برآید طلا کنند. و گویند روغن ترنج وقتی بگیرند که ترنج
~~رسیده باشد.
~~دهن بزرالکتان
# گرم است در درجهآ اول. بواسیر و خارش مقعد را ms201 چون از سردی باشد سود
~~دارد. و به آسیا خورد باید کرد و عصر کردن تا روغن به حاصل آید.
~~دهن الحنا
~~گرم است به اعتدال، و قابض. خستگی اندام را سود دارد، و موی را سیاه

PageV01P329

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0306.png)

~~گرداند، و چون در سرون1 مالند به عرق النسا نافع بود و در جملهآ درد عصب.
~~صنعت آن: بگیرند شکوفهآ حنا و کنجد همچنان که در صنعت روغن بنفشه
~~یاد کرده آمد. و اگر شکوفه نباشد برگ حنا به روغن کنجد بجوشانند و صاف
~~کنند. و روغن مرزنگوش بدل آن می کنند.
~~دهن المرزنجوش = روغن مرزنگوش
~~گرم ولطیف است. مفلوج را طلا کردن، و در کری گوش ضماد کردن سود
~~دارد، و سدهآ دماغ بگشاید، و در درد نیم سر که از سودا و باد غلیظ بود سود
~~دارد، و در گوش نهادن به پارهای پنبه نافع بود، و گشادگی سدهها و برهم
~~آمدن رحم را سود دارد.
~~صنعت آن: چون صنعت روغن گل است.
~~دهن البابونج - روغن بابونه
# گرم و خشک کننده است به اعتدال. دردها ساکن کند، و خشکی اندام را
~~نافع بود، و موضعی را که بدین روغن طلا کنند مرخی گرداند، و بادها که در
~~رودهها باشد طرد کند.
~~صنعت آن: بگیرند روغن کنجد - بیست وقیه - شنبلیده و گل بابونهآ شسته و
~~خشک کرده از آب - دو وقیه - در انائی از آبگینه کنند و چهل شبانهروز در
~~آفتاب نهند.
~~دهن الناردین
# سودمند بود در درد معده و جگر و قولنج و سردی اندرون به خوردن و

PageV01P330

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0307.png)

~~ضماد کردن هر دو منفعت دهد، یا شش درم حقنه کنند. و اگر اعضا را به آن
~~چرب دارند سود دارد. و سردی روده را چون بمالند نافع است. و برای درد
~~رحم چون به خود بازگیرند یا حقنه کنند، و درد گوش را چون قطره قطره در
~~گوش چکانند، و دردسر و شقیقه را چون در ms202 بینی باز کشند، و استرخاء مثانه را
~~چون چند قطره در سوراخ قضیب اندازند.
~~صنعت آن: بگیرند قصبالذریره و سعد و برگ غار و عود بلسان و سادهآ هندی
~~و راسن و ابهل و اذخر و برگ مورد و قردمانا و مرزنگوش - از هریکی دو وقیه -
~~بکوبند چنانک نرم شود و در دیگ آهنین کنند و عسل و آب بر وی ریزند
~~چنانک بر سر او باستد، و در دیگ مضاعف بپزند و هر لحظه می جنبانند تا شش
~~ساعت بگذرد. پس بردارند و صاف کنند و روغن و آب از هم جدا شود. پس
~~بستانند گل سرخ و آب مورد تر - از هریکی سه وقیه - حماما - دو وقیه - گل و
~~حماما را درشت بکوبند و در دیگی کنند و شراب صاف چندان بر سر آن ریزند
~~که ناپدید شود.1 و روغن و آب که از هم جدا کرده بودند در دیگ مضاعف
~~کنند و می پزند به آتشی نرم تا سه ساعت بگذرد. سرد کنند و روغن و آب
~~صافی گردانند. پس بستانند سنبل الطیب و قرنفل و میعه سائله - از هریکی سه
~~وقیه - جوزبویا - پنج وقیه - روغن بلسان -شش وقیه - داروها را بکوبند و آب
~~خوش چندان بر سر آن کنند که ناپدید شود. و به آتش نرم میجوشانند. پس
~~روغن بلسان و میعه در آن اندازند و دیگرباره بجوشانند و روغن که صاف کرده
~~باشند در آن اندازند و دیگرباره پیزند تا روغن بماند و آب برود.

PageV01P331

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0308.png)

# گرم و خشک است در درجهآ دوم. بواسیر را سود دارد، و دردسر که از
~~سردی و تری بود سود دارد. و روغن او چنان گیرند که روغن بادام را.
~~دهن القرطم والانجره
~~هریکی از اینها قائم مقام دیگری باشد و روغن کاچیره ضعیف تر از او باشد.
~~و او گرم و خشک است به درجهآ اول، و گفتهاند گرم و تر است به درجهآ
~~دوم1. اسهال ms203 بلغم کند. و روغن او همچو روغن بادام گیرند.
~~دهن الشبت
~~معتدل است در حرارت. و بعضی گفتهاند گرم است. سودمند است درد تعب
~~را، و کسی را که سرمازده باشد، و تب واز گیرد، و بادها دفع کند، و خواب
~~خوش آورد، و درد همهآ اندام بنشاند، و سدهآ دهنههای رگها بگشاید.
~~صنعت آن: بگیرند روغن کنجد - یک رطل - روغن زیت یا سرکهآ قسط و
~~تخم شبت خشک کرده در سایه - یک اوقیه - و در اناء آبگینه ریزند و بیست
~~روز در آفتاب نهند و صاف کنند و به کار دارند.
~~دهن المصطکی
~~در ضعف معده و جگر و آماسهای آنها نافع است، و درشتیها را نرم کند.
~~صنعت آن: بگیرند روغن کنجد - سه رطل - مصطکی - شش وقیه - در دیگ
~~مضاعف به آتش نرم بجوشانند تا مصطکی گداخته شود، بپالاید و استعمال کند.

PageV01P332

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0309.png)

~~سردی گرده و مثانه و درد پهلو و دردهای کهن بنشاند، و بادها را بشکند، و
~~تب لرزه را سود دارد چون در تن بمالند.
~~صنعت آن: بگیرند زیت یا روغن گل -سه قسط - شیرج - چهار رطل و نیم -
~~میپزند در دیگی پاک تا روغن بماند و آب بسوزد، صاف گردانند و به کار برند.
~~دهن السفرجل والتفاح: روغن به وسیب
~~هریک قائم مقام یکدیگر است. قابض و سرد کننده است. عرق2 را در حبس
~~آورد، و فایده کند شقاق اطراف را که از سردی بود، و به نسخهآ دیگر شکافتن
~~اندام را که از گرمی بود، و نمله، و سوزش بول را چون قطرهای در قضیب
~~اندازند، و ریشها را و درد گرده و مثانه را نافع بود.
~~صنعت آن: بگیرند سیب یا به - سه رطل - و روغن کنجد - یک رطل - و در
~~ظرفی آبگینه یا چینی کنند و مدت چهل روز در آفتاب نهند و پس از آن
~~بردارند. و اگر خواهند که قوی تر باشد از بهر بستن عرق: بستانند ms204 گل سفرجل
~~و سفرجل - از هریکی نیم رطل - و گل خشک3 - ثلث رطل - در سر آن کنند
~~و می پزند تا هیچ آب نماند و صاف کنند و نگاه دارند.
~~دهن الفستق = روغن پسته
~~گرم و تراست. سودمند است درد جگر را که از تری باشد و از غلیظی
~~اخلاط. و روغن او همچو بادام گیرند.

PageV01P333

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0310.png)

~~در درد معده و جگر که از سردی باشد نافع آید، و موی برویاند، و اگر در
~~موی مالند پاک وجوان گرداند، و عصب را قوت دهد و سخت کند.
~~صنعت آن: قسط تلخ - ده وقیه - سلیخه - شش درم - برگ مرماحوز - چهل
~~مثقال - نیم کوفته کنند و یک رطل و نیم شراب بر سر آن ریزند و یک.
~~شبانه روز بگذارند، پس یک رطل و نیم کنجد تازه بیفزایند و در دیگ
~~مضاعف به آتش نرم بپزند تا آب خالی شود و روغن بماند. سرد و صافی کنند
~~و به کار دارند.
~~دهن الافسنتین = روغن افسنتین
~~اعضا را گرم دارد و قوت دهد.
# صنعت آن: روغن زیت مغسول اصل یا روغن کنجد - یک من - افسنتین
~~رومی - یک وقیه - در انائی از آبگینه کنند و مدت چهل شبانه روز در آفتاب
~~نهند، پس صافی گردانند و استعمال کنند.
~~دهن الحیات = روغن مارها
~~در قوبا و استرخاء مقعد چون به بریشه طلا کنند سود دارد و البته در خوردن
~~زیان دارد که زهر است، و باید که دست نیز به آن نزنند.
~~صنعت آن: روغن کنجد - چهار سطل و نیم - در دیگی مسین کنند و مارهای
~~سیاه - از پنج تا ده - در آن دیگ در میان روغن اندازند و سردیگ استوار کنند
~~و به آتش نرم میپزند تا مارها پخته و مهرا شود. از سر آتش بردارند و سرد

PageV01P334

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0311.png)

~~کنند و سر دیگ باز کنند و از بخار آن خود را نگاه دارند و بنهند تا سرد شود
~~و هیچ ms205 بخار نماند، صافی گردانند و استعمال می کنند چنان که شرح داده شد.
~~سودمند بود در اسهال شکم و ضعف معده.
~~صتعت آن: بگیرند دار شیشعان - شش وقیه - سلیخه و قسط - از هریک
~~چهار وقیه - قرفه - پنج وقیه - قصب الذریره - دو وقیه - نیم کوفته کنند و در
~~هفت و نیم رطل روغن کنجد بیزند، بردارند و سرد کنند و صاف کنند و
~~استعمال کنند.]
~~دیوک - خروسها (3)
~~نیکوتر خروس آن باشد که آواز خوش میانه دارد. و مرق خروس موافق
~~کسی باشد که رعشه او را زحمت دهد، و درد بند گاه[ها] را سود دارد. و چون
~~با شبت بپزند اندک آب فاسدش برود. و مرق خروس پیر ربو را سود دارد1، و
~~به اسفاناخ و شبت پخته قولنجی را سود دارد و سودا براند. و با مغز تخم
~~کاچیره بپزند بلغم براند. و چون با چیزهای قابض پخته باشند سحج را سود
~~دارد. و چون با شیر بیزند قروح مثانه را سود دارد. و چون او را بکشند و در
~~حال بشکافند - و بعضی گفتهاند زنده چون بشکافند - و در آنجا که مار افعی
~~گزیده بود در بندند سود دارد.

PageV01P335

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0312.png)

~~سودمند است در خوره و چیزها که عفن شده باشد و بوی ناخوش، و
~~گوشت فزونی که در جراحات باشد قطع کند.
~~صنعت آن: بگیرند زرنیخ سرخ و زرنیخ زرد - از هریک شش درم - مرصافی
~~- دو درم - آهک آب نارسیده - پانزده درم - زنگار - یک درم - بکوبند و ببیزند
~~و درهم آمیزند و به سرکه بسرشند و خشک کنند و مصرف کنند.

PageV01P336

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0313.png)

~~2obab ذباب = مگس
~~در درد چشم و افتادن موی مژگان و گزیدن زنبور سود دارد. و اگر مگس را
~~بسوزانند و در عسل آمیزند و به داءالثعلب طلا کنند موی بر آرد.1
~~2011at ذره
~~گاورس هندی است. دو نوع است: سپید، و سیاه. سپید بهتر باشد. سرد و
~~خشک است. اسهال را نیک ms206 باشد.
~~اذراریح bلذل2813
~~حیوانی است که در چنارزار باشد. و چون خواهند که در دارو استعمال کنند
~~در کوزهای اندازند و سر کوزه استوار کنند به پارهای کتان پاک و دیگ بر سر
~~آتش نهند که پر سر که باشد و می جوشانند. و آن کوزه که سر استوار کرده
~~باشند بر سر دیگ نهند چنان که بخار سرکه بر سر کتان رسد و به اندرون کوزه
~~فرو شود و آن ذرایح را مختنق می گرداند. بعد از آن بباید استعمال کردن. و
~~نیکوتر ذراریح زردرنگ باشد.

PageV01P337

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0314.png)

~~و گرم است بغایت گرمی. و بعضی گفتهاند گرم و خشک است در درجهآ
~~دوم. چون بر گوک بمالند از بیخ بر کند. و اگر به موم روغن کنند سپیدی
~~ناخن را ببرد و ناخن فاسد را به زودی بریزد. و چون با سر که بر بهق و برص
~~طلا کنند فایده دهد. و اندکی از او ادزار بول و حیض کند، و با خردل چون
~~در ذراریح آمیزند موی برویاند، و آماهی که آن را سرطان خوانند تحلیل کند.
~~و بر جرب و قوبا طلا کنند فایده دهد. و اندکی از او ادرار بول و حیض بکند
~~اگر در داروئی که زیانکار نبود به هم آمیزند و خورند. و مقدار آنچه استعمال
~~کنند یک ذراریح باشد. و عفن و پوسنده کننده است و سوزنده و کشنده
~~است. و هر که بخورد آماه قضیب و زهار و نواحی آن پدید آرد و کمیز نتواند
~~کرد، و اگر به هزار دشواری اندک کمیز کند خون باشد و پارههای گوشت به
~~دردی سخت. و اسهال سحجی حادث شود و عقل شوریده گردد. و چون
~~برخیزد بیفتد. و غشی آورد. و طعم دهان مانند قطران باشد. و در تابستان
~~زیانکارتر باشد. و فرزند که در شکم مادر باشد بیندازد. و سه تسو از ذراریح،
~~مثانه ریش کند. و مداوات آن به قی و ms207 حقنه باید کرد و شیر و لعابات و روغن
~~بادام و جلاب و مرق چرب و زردهآ تخم مرغ نیم برشت کند.
~~2r11a(-e) ذریره
~~بهترین دارو است. در سوختگی آتش با سرکه و روغن گل طلا باید کرد. و
~~در آماه معده و کبد نفع دارد. و ضماد آن برای استسقا نافع است.
~~2aru-e-abya2 ذرور ابیض
~~در درد چشم نافع است و تیزی را ساکن گرداند.

PageV01P338

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0315.png)

~~صنعت آن: بگیرند کنجده1 - پنج درم - نشاسته - دو درم - شکر طبرزد و
~~صمغ عربی - از هریکی یک درم - کوفته به حریر ببیزند و درهم آمیزند و نیک
~~بسایند و در چشم می کشند.
~~28rnr-e-asfare-albar ذرور اصفر اکبر
~~درد چشم را که از رطوبت باشد و درد چشم دیرینه را سود دارد.
~~صنعت آن: کنجده2 - ده درم - شیاف مامیثا - پنج درم - صبر و زعفران - از
~~هریکی یک درم -افیون مصری - دو دانگ - بکوبند و به حریر ببیزند و
~~در آمیزند و در چشم کشند.
~~23un-e-asar ذرور اصفر اصغر
~~نافع بود بقیهآ درد چشم را، و باد که در چشم کود کان باشد سود دارد.
~~صنعت آن: کنجده3 -شش درم - شیاف مامیثا - سه درم -صبر - دودانگ -
~~ذرورابیض - شش درم - بکوبند و ببیزند و به کار دارند.
~~2arue-an1 ذرور کافوری
~~نافع است حرارت چشم را، و رمد را.
~~صنعت آن: بگیرند صدف سوخته و مروارید ناسفته -از هریکی دو درم -
~~نشاسته - یک درم - کافور - یک دانگ - بکوبند و به حریر ببیزند و
~~ذرور سازند.

PageV01P339

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0316.png)

~~2ar-ol-natatlf[ذرق الخطاطیف [حسر گین پرستوک
~~جلادهنده و پاک کنندهآ چشم است و سپیدهآ چشم را ببرد.
~~ذنب الخیل1 (ذ ب خ)
~~نباتی است که در خندقها و چاهها روید2. و او قضبانی است مجوف که میل
~~به سرخی دارد و درشت، بندبند درهم رفته. برگ او همچو برگ اذخر باشد.
~~و او سرد است در درجهآ اول و خشک است به درجهآ دوم. قابض است خاصه
~~عصارهآ ms208 او. خشک کننده است بی آن که خبر دهد. خون آمدن باز دارد. و در
~~ادمال ریشها و جراحات بغایت سودمند است. و خوردن و طلا کردن آن در
~~آماه جگر و معده و استسقا نافع است3
~~2212b ذهب
# بهترین او آن است که هیچ غش ندارد و او را به آتش نبرده باشند و در
~~چربی آمیخته نباشد که مغشوش بود.
~~و او معتدل و لطیف است. در میان داروها به کار دارند. و اگر جائی را داغ
~~باید کرد میل از زر بود بهتر باشد و زود نیک شود. و چون در دهان کنند بوی

PageV01P340

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0317.png)

~~ناخوش قطع کند. و قوت چشم و دل دهد. و در خفقان و درد دل نافع بود. و
~~در مثانه زیان دارد. عسل و مشک اصلاح آن کند.
~~24b ذئب - گرگ]
# اگر سر او را در برج کبوتر بیاویزند پلنگ و سنور و هیچ موذی دیگری به
~~آنجا نزدیک نشود. و دماغ او را اگر با آب سداب و زیت چرب کنند و به بدن
~~بمالند نفع دارد از هر علت ظاهری و باطنی که از سردی باشد]1.

PageV01P341

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0318.png)

~~1a2iyanal- 1ziy3na(-e) 1رازیانج - رازیانه
~~مانند تخم کرسب است در بیشتر حالها. دو نوع است: بیابانی، و بستانی.
~~بهترین بستانی است وتازه. و بیابانی گرم و خشک است در درجهآ سیم، و
~~بستانی در درجهآ دوم، و برگ آن گرم است در درجهآ اول. و تخم و عروق او
~~گرم است در درجهآ سیم.
~~سدهها بگشاید، و آماهها تحلیل کند، و بینائی چشم زیادت کند خاصه صمغ
~~آن، و در ابتدای آن که آب نزول خواهد کرد. و حشرات رازیانه طلب کنند از
~~بهر روشنائی چشم. و مار چون به وقت بهار از سوراخ بیرون آید چشم در
~~رازیانه میمالد تا روشن شود. پاک منزه آن خدائی که این الهام به مار داد. و
~~در زیادت شیر و ادرار بول قوت ms209 دهد. و رازیانهآ بیابانی سنگ مثانه پاره کند. و
~~در تبهای دیرینه نافع و سودمند بود. و چون در شراب بیزند نافع آید در زخم
~~سگ گزنده چون طلا کنند. و غذای بد دهد و دیرهضم شود.

PageV01P342

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0319.png)

~~رامک (م)
~~[عش مشک خوانند]1. خوبترین آن است که میل به سرخی دارد.
~~صنعت آن: بگیرند دو رطل مازو و یک رطل پوست انار و در طنجیره2
~~اندازند و با اندکی آب بجوشانند تا همچو خمیر شود، و چهارجوش دیگر
~~برآرند3 و در طنجیره میباید که اسطام4 باشد که بامداد و نماز دیگر بر آن
~~اسطام میزنند، و آتش نرم برافروزند. و بعد از سه روز زاج سیاه - ربع رطل -
~~بر آن اندازند و به آب تر کنند. و بگیرند نیم رطل صمغ فارسی و سه رطل
~~دوشاب. پس زاج را بر مازو و پوست انار اندازند و بعد از آن دوشاب با عسل
~~بر آن اندازند و بعد از آن اتش زیادت کنند و می جوشانند تا وقتی که پخته
~~شود. بعد از آن برگیرند و بر بوریای مبسوط باریک اندازند و صبر کنند تا
~~خشک شود و پاره پاره کنند و به کار برند.
~~و هرکه خواهد که آن را خوشبوی گرداند بگیرد نمام5 و در روغن بان
~~عجین کند، بعد از آن به رامک بیامیزد و چون کوفته باشد به روغن و مشک
~~خالص بعد از آن به روغن بان - که گفته آمد - بیامیزد.
# و او سرد و خشک است. و گفتهاند گرم است. و او قابض و لطیف و عاقل
~~است. از ریختن دندانها منع کند، و حرارت قوی را ساکن گرداند، و معده را

PageV01P343

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0320.png)

~~قوت دهد، و جگر را سود دارد چون با آب مورد دهند. و مقدار آنچه دهند
~~یک درهم است. و ذرب را سود دارد چون ضماد کنند بر شکم. و مثانه را
~~زیان دارد. واصلاح او عسل است. ms210
~~131na7 راتینج
# جدو درخت صنوبر است.1 بهترین آن سپید باشد که به زردی گراید و بوی
~~آن مانند صنوبر است.
# گرم و خشک است و خشکی و تحلیل و بستگی کند. و در جراحات ریشها
~~گوشت رویاند.
~~رأس الفار = سرموش
# چون خشک گردانند و بکوبند و در عسل به هم آمیزند و به داء الثعلب طلا
~~کنند سود دارد.
~~رأس الارنب = سرخر گوش
# چون بسوزانند و نرم بکوبند و بر داءالثعلب طلا کنند فایده دهد.
~~راسن 135211
~~بعضی بستانی است، و بعضی بر گها دارد مقدار یک بدست تا یک ارش بر
~~زمین گسترده همچو نمام3، و بیخش منفعت تمام دارد. و خوبترین سبز باشد
~~و تازه.

PageV01P344

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0321.png)

~~گرم و خشک است به درجهآ دوم. و بعضی گفتهاند به درجهآ سیم. و در وی
~~رطوبت فضلی هست. آماسهای سرد را سود دارد. و عرق النسا و وجع المفاصل
~~را چون به روغن بپزند و طلا کنند سود دارد. و چون او را بلیسند صاحب نفث
~~را یاری دهد. دل را مفرح است. و ادرار بول و حیض کند. و خصوصا مصری
~~آن از نهش هوام سود دارد. و شربتی دو درم باشد. و گفتهاند که بول کم کند
~~و منی بیفزاید و قوت مجامعت دهد. و درست آن است که منی را کم کند و
~~خون را کم کند و دردسر آورد ولیکن نطول آن شقیقهآ بلغمی را سود دارد. و
~~اصلاح او به سرکه کنند و گفتهاند که به مصطکی و حماما کنند.
~~راسن مربی
~~حرارت کمتر دارد. و غذا هضم کند. و ادرار کم کند، و سدهآ سپرز و جگر
~~بگشاید. و در معده سود دارد. و گوارش آورد. و اصحاب مزاج سرد را سود
~~دارد. و پشت گرم کند. و منی و خون کم کند.
~~صنعت آن: بگیرند راسن - ده رطل - به مقدار انگشت ببرند و پوست باز کنند
~~و در آب و نمک آغارند، ms211 و بیست روز صبر کنند و به هر سه روز آب و نمک
~~تازه کنند، پس در دیگ سنگین کنند و آب بروی ریزند چندان که بر سر او
~~بایستد و سه رطل عسل مصفا بروی ریزند و نیک بجوشانند تا وقتی که نرم
~~شود. بعد از آن از آب و عسل بیرون آرند و دیگرباره در دیگ کنند و
~~بجوشانند و فرو گیرند و در برنیهای1 سبز ریزند و پنج روز صبر کنند و
~~دیگرباره بجوشانند و سرد کنند. پس بگیرند زنجبیل و دارچینی و خیربویا و

PageV01P345

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0322.png)

~~قرنفل و دارفلفل و درشت بکوبند و در خرقهای تنک بندند و در بستو1 اندازند.
~~(2)31nalnratn رامهران
~~داروئی هندی است. سوءمزاج سرد و ضعف معده را قوت دهد، و شهوت را
~~بیفزاید، و وسواس و علتهای سوداوی را سود دارد، و سنگ گرده و مثانه بریزاند.
~~صنعت آن: بگیرند وج و قسط تلخ و زراوند گرد و زراوند دراز - از هریکی
~~دوازده مثقال - فلفل و دارفلفل و زنجبیل - از هر کدام بیست مثقال - تخم
~~کرسب و نانخواه و کرویا و تخم رازیانه و تخم اسپست و تخم پرپهن - از هر
~~کدام بیست و چهار مثقال - و تودری سرخ و سپید و آذان الفار و زیره و تخم
~~شبت - از هریکی بیست و چهار مثقال - اکلیل الملک و شیح و زرنب وحب
~~بلسان و سلیخه و بسباسه وقاقله وقرفه - از هریکی شانزده مثقال - پوست هلیلهآ
~~زرد و پوست بلیله و شیر آمله - از هریکی سی مثقال - لفاح خشک و خربق
~~سپید و مورد و مرماحوز و تخم بنگ بیابانی و بستانی و حسک و شیطرج هندی
~~و مغز دانهآ برنگ کابلی و زرد چوبه و بهمن سرخ و سپید ولسان العصافیر -از
~~هریکی بیست مثقال - جوزبو آ - سی عدد - خیار بیابانی و تخم پنجنگشت - از
~~هریکی دوازده مثقال - تخم کزر و حماما - از هریکی شش درم - افیون و
~~فرفیون و ms212 جند بیدستر - از هریکی سه درم - هلیلهآ سیاه - چهار درم - سادج هندی
~~و حلبه و مر و فطراسالیون و دوقو و زراوند چینی - از هریکی شش درم -
~~کوفته و بیخته، همچند وزن ادویه فانیذ در آب پارهای به هم گدازند تا همچو
~~عسل شود. آنگه به عسل بیامیزند و معجون سازند و در بستوئی کنند که در وی

PageV01P346

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0323.png)

~~عسل بوده باشد و بعد از شش ماه استعمال کنند در اول ماه سه روز.
~~رب العنب (رب ع ن)
# گرم و خشک است. و آنچه مز باشد - یعنی ترش و شیرین - حرارت کمتر
~~دارد1. و اصحاب مزاج سرد را سود دارد. و خون را بسوزاند. و اصلاح او
~~کافور باشد.
~~صنعت آن: بگیرند عصیر انگور را و صاف کنند و بجوشانند تا سه بخش
~~برود و یکی بماند، آنگه او را در شیشه کنند و به آفتاب نهند تا هیچ مائیت در
~~او نماند، پس بردارند و به کار برند.
~~رب الریباس
~~بهترین آن باشد که از شیراز آورده باشند.
~~سرد و خشک است. طبع را ببندد و قوت معده دهد. و هضم نیک کند. و در
~~قی سخت و تب نافع آید. اما در سینه و گلو زیان دارد. و رب انار ملس اصلاح
~~آن کند.
~~صنعت آن: بگیرند ریباس تر و بکوبند و آب او بگیرند و صاف کنند و در
~~دیگ سنگین کنند پاک و به آتش نرم بجوشانند تا به نیمه آید. پس مثل نیمهآ
~~او شکر بگیرند و بپزند تا غلیظ شود و اندک زعفران بر آن ریزند.
~~ربالحصرم = رب غوره
# سرد و خشک است. صفرا بشکند. و تشنگی بنشاند. و شکم ببندد. و در
~~تبهای تیز و قی کردن نافع بود.

PageV01P347

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0324.png)

~~صنعت آن: بگیرند غورهآ پرآب میخوش، و پاک کنند، و بفشارند، و آب
~~بگیرند، و صاف کنند، و در دیگ پاک کنند، و بجوشانند تا آن وقت که ms213 یک
~~و نیم برود، سرد کنند و بنهند، اگر رقیق باشد در خنبرهای کنند و در آفتاب
~~نهند و به کار دارند.
~~رب الاجاص (رب آج)
~~نافع بود در تبهای صفرائی و سوزان. و تشنگی بنشاند.
~~صنعت آن: بگیرند آلوی سیاه میخوش، و پاک کنند، و در دیگ کنند، و
~~چندان آب در آن کنند که بر سر او باز استد، و بجوشانند تا تمام بگدازد، و
~~بنهند تا سرد شود، و بفشارند، و آب آن بگیرند، و صاف کنند، و در دیگ کنند،
~~و میپزند تا وقتی که دانگ و نیم بماند، فرو گیرند و سرد کنند و به کار دارند.
~~رب الآس
~~سرد و خشک است. خون را قطع گرداند. و سینه و شش را سود دارد. و
~~معده را قوت دهد. و طبع را دربندد. و قی باز دارد وقتی که با سعال باشد.
~~صنعت آن: بگیرند دانهآ مورد تازه رسیده، و بکوبند، و بیفشارند و آب آن
~~بگیرند، و صاف کنند، و در دیگ سنگین کنند، و بپزند تا دانگ و نیم بماند، و
~~بنهند تا سرد شود و به کار دارند.
~~ربالتوت
~~سرد است. درد گلو و بشرهها که بازدید آید، و خناق، و آماه گرم را
~~سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند توت شامی، و آب آن بگیرند، و صاف گردانند، و

PageV01P348

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0325.png)

~~می پزند تا یک نیمه بماند، بردارند و دیگر بار صاف گردانند و پنج رطل از این
~~آب و سه رطل مثلث در آتش نرم میپزند تا دو دانگ بماند، صاف کنند و مر
~~و شب و زعفران - از هریک نیم مثقال - نرم بکوبند و در آن دیگ کنند و
~~درهم آمیزند تا آمیخته شود.
~~و اگر خواهند که رب ساده پزند بگیرند آب توت و میپزند تا چهار یکی
~~بماند و صاف کنند و به کار میدارند.
~~رب الجوز
~~گرم و خشک است. چون بدو غرغره کنند درد گلوی ms214 سرد را سود دارد، و
~~چون بخورند قی بلغمی را سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند پوست جوز که سبز باشد، و بکوبند، و شیرش بگیرند و
~~در دیگ کنند و میپزند تا سیکی بماند.1 این آب را با پنج رطل عسل و یک
~~رطل مثلث به هم بپزند به آتشی میانه تا آن وقت که دو دانگ بماند، و فرو
~~گیرند و صاف کنند و یک اوقیه مر و زعفران و شب یمانی - از هریک هفت
~~درم - بکوبند و ببیزند و در آن آب و عسل آمیزند و درهم بزنند و در انائی
~~کنند و به کار میدارند.
~~رب السفرجل
~~در اسهال و حرارت و دفع قی موافق بود.
# صنعت آن: بگیرند به خوش طعم، و پاک کتند از پوست و دانه، و آب آن
~~بگیرند و در دیگ کنند تا دانگ و نیم بماند، صاف کنند و بنهند تا سرد شود. و
~~اگر خواهند که شراب باشد یک رطل شکر در آن حل کنند و به قوام آورند.

PageV01P349

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0326.png)

~~نافع بود صفرا را، و جوشش خون را، و اسهال را، وقی و بلغم را باز دارد.
~~صنعت آن: بگیرند سیب موقانی1 و بشکافند و از دانه پاک کنند و بیفشارند و
~~آب بگیرند و در دیگی پاک کنند و به آتش نرم بجوشانند تا ربع آن بماند و
~~صرف کنند. و اگر شراب خواهند چون با نیمه باز آید شکر در آن بگدازانند و
~~با قوام آرند.
~~سودمند است غم را، و خمار را، و التهاب تب را، و تشنگی را، و تبهای تیز
~~را، و شهوت زنان آبستن به اصلاح باز آرد.
~~صنعت آن: بگیرند نارمیخوش، و بفشارند، و آب بگیرند، و صاف کنند، و
~~بپزند به آتش نرم تا ربع آن بماند، و اگر برای قطع قی کنند، قطعهای چند نعنع
~~در وی اندازند. و اگر شراب خواهند، پارهای شکر برافکنند و با قوام آرند. ms215
~~رب الاترج
~~در دفع زهرها، و قمع صفرا، و تشنگی، و بستگی شکم نافع بود. و او به قوت
~~تر است از رب حصرم. و قوبا را سود دارد چون طلا کنند، و سپیده از چشم
~~بردارد چون در چشم کشند.
~~صنعت آن: بگیرند ترشهآ ترنج و بیفشارند، و آب بگیرند، و صاف کنند، و در
~~دیگی سنگین کنند، و به آتش نرم بیزند تا وقتی که ربع بماند و صاف کنند. و
~~اگر شراب خواهند شکر برنهند و به قوام آرند.

PageV01P350

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0327.png)

~~صفرا و تشنگی بنشاند، و قی کردن باز دارد، و معده را قوت دهد.
~~صنعت آن: بگیرند لیمو، و پوست باز کنند، و به آتش نرم میپزند تا ثلث
~~بماند. و اگر شراب خواهند شکر برنهند و به قوام آرند.
~~رب الخشخاش
~~در نزلهای که از دماغ بر سینه فرو ریخته باشد نافع است.
~~صنعت آن: بگیرند خشخاش - دویست عدد - و در شش رطل آب پاک
~~ریزند و بپزند به آتش نرم و تا آن وقت که بتوان مالید بمالند و صاف کنند و
~~در یک رطل و نیم عسل بپزند تا پخته شود، بردارند و در ظرفی از آبگینه کنند
~~و استعمال کنند.
~~1e1a(-رجله = فرفخت (5
~~و او را «بقلة الحمقا» نیز گویند و در باب با یاد کرده آمده است.
~~رجل الغراب = پای زاغ (رل غ)
# رجلالداعی1 نیز گویند. گیاهی است. چون بیزند در بیماریهای دیرینه خاصه
~~در اسهال کهن نفع دارد. فولس و دیگران گفتهاند قولنج را مفید بود. و عمل او
~~همچو عمل سورنجان است بی مضرت.
~~رجل الجراد = پای ملخ (رل ج)
# مانند تره یمانی است و در سل سود دارد. و چون پخته باشند در تب ربع و
~~تب مطبقه منفعت دهد.

PageV01P351

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0328.png)

~~رجبه
~~گیاهی است. شاخههای باریک دارد مانند لیف لیکن غلیظ تر از لیف است. و
~~در وی هیچ بوی و طعمی نیست. و میل ms216 به تری دارد .
~~رخامیه
~~همچو هریسهآ برنج است در طبع و منفعت و عمل الا آن که او نرم تر است
~~برای آن که برنج او کوفته باشد و نرم کرده. و بعضی گفتهاند که او را به شیر
~~سازند همچو حلوا3. و از گوشت مرغ خانگی سازند و روغن او روغن بادام
~~است یا روغن جوز تازه.
~~oxb1n رخبین
~~همچو ترف4 است و او را از آب ماست سازند5. بپزند تا سخت شود.
~~نرم و خشک است به درجهآ دوم. شاف آن در فربهی تن سودمند است6
~~1452d رشاد
~~گرم و خشک است. و او را سپندان خوانند7 لطیف کننده است. و کرم

PageV01P352

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0329.png)

~~اندرون رودهها را بکشد. و بادها را تحلیل کند، و بلغم را قطع کند. و در معده
~~و مثانه زیان دارد. گرم مزاج را به کاهو و کاسنی باید خورد.
~~رصاص 12535
~~قلعی گویند. سرد و تر است. و گویند که خشک است. و هر آنچه سوخته
~~باشد لطیفتر و نرمتر بود. و در آماه طلا کردن سود دارد. و در ریش خبیث
~~نافع آید. و چون پارهای از این در پشت به موضع کمرگاه ضماد کنند شهوت
~~ساکن کند. و برادهآ آن چون بخورند چنان باشد که مرداسنگ خورده باشند و
~~مداواتش هم مداوات آن باشد.
~~رطب = خرهمای تر (ر ط)
~~گرم است به درجهآ دوم و تر است به درجهآ اول. و گفتهاند حرارت او کمتر
~~از رطوبت است. و همهآ خرماها در فعل برابر یکدیگر نیست از برای آنک
~~بعضی شیرینتر و بعضی ترش تر بود. هرچه شیرینتر بود گرم تر بود.
~~در معدهآ سرد نافع است. و منی بیفزاید. و طبع را نرم گرداند. و حلق را و آواز
~~را زیان دارد. و خونی که از رطب حاصل شود بد باشد و عفونت پذیرد بدین
~~سبب دردسر آورد و اصلاح او به مغز بادام و خشخاش کنند و بعد ms217 از آن به
~~کاهو و سکنجبین و خیار اصلاح کنند.
~~[رطب مربی
~~حرارت آن بیشتر از خرمای تر است و رطوبت کمتر. جدا در قوت مجامعت و
~~زیادت شدن منی بیفزاید، و دردسر آورد، و چون مغز بادام در میانش نهند مضرت
~~و زیان کمتر کند. و گلاب و خشخاش و کاهو و سرکه دفع مضرت آن کند.

PageV01P353

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0330.png)

~~صنعت آن: خرمای نیک رسیده پهن و باز کنند و در آفتاب نهند تا اندک
~~خشک شود و زیر هر خرمائی به سوزن بشکافند و تهی کنند و مغز بادام در
~~میان آن نهند و در ظرفی از آبگینه کنند و چندان عسل بر سر آن کنند که
~~ناپدید شود، و مقداری زعفران به آن بیفزایند و میخورند]1.
~~رعی الابلآ (رئ اب)
~~نامیده میشود سفانی. گیاهی است دانهآ او مانند دانهآ مورد باشد. اندک
~~شیرینی دارد.
# گرم و خشک است در درجهآ اول. و گفتهاند گرم و تر است در درجهآ دوم. و
~~گفتهاند گرم و خشک است در درجهآ دوم. و در اشتر زیانی ندارد2. و زهر
~~جملهآ حشرات است. و چون بپزند و در سر مالند موی را سیاه گرداند.
~~رعی الحمام (رئ ح)
~~قومی گفتهاند که رعیالابل است.4 خشک است. نقرس را سود دارد.
~~رعی الحمار5 (رئ ح)
~~دانهای است مانند ماش و چون پوست آن باز کنند در رنگ6 عدس باشد و
~~طعمش مانند طعم عدس بود. و اندک شیرینی دارد. و گرم و خشک است.

PageV01P354

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0331.png)

~~رغوة ماءالملح (رة 6 م)
# قوی تر از نمک است. محلل و ملطف است.
~~رقاب = گردن
~~هرچه از مرغ خانگی جوان فربه باشد بهتر بود.
~~و او معتدل است در گرمی. بیمار خیزان1 را سود دارد. و هرچه از مرغ پیرتر
~~باشد در او خیری نباشد و دیر گوار باشد و کیموس2 بردهد. و گردنها در ابدان
~~قوی زیان دارد3. اصلاح آن به روغن بریان کنند. ms218
~~رقع یمانی (رع)
# درختی است که ساقش مانند ساق چنار است و بر گش مانند برگ کدو و
~~میوهای دارد مانند انجیر بزرگ. آن میوه قی بلغم آرد، و رطوبتی که در معده
~~باشد پاک کند، و اخلاط غلیظهآ لزج را به بود. و او گرم و خشک است.3
~~رمان حلو - انار شیرین (ح ل و)
# نیکوتر آن بود که ملیس بود6. سرد است در درجهآ اول و تر در آخر آن

PageV01P355

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0332.png)

~~درجه، و گفتهاند گرم است به اعتدال. جلادهندهآ با قبض، و ملین است. دانهآ انار
~~چون با عسل در گوش نهند درد را نافع بود، و سینه و گلو نرم گرداند، و معده
~~را جلا دهد، و در خفقان نافع آید، و کمیز براند. اما دانهآ انار در معده باد
~~انگیزد. انار ترش اصلاح آن کند.
~~رمان حامض - انار ترش
~~نیکوتر آن باشد که آب بسیار دارد.
~~سرد و خشک است در درجهآ دوم، و گفته شده معتدل است در تری و خشکی.
~~صفرا بنشاند، و منع سیلان خلط در احشا کند. و دانهآ انار ترش با عسل در قلاع نافع
~~آید، و چون در آب باران آغارند خون که از گلو آید باز بندد، و خفقان را سود
~~دارد، و جلاء دل دهد، و التهاب معده را بنشاند، و پوست انار ترش، شهوت زنان
~~حامله فرو نشاند. و اگر با پست جو به هم خورند در وجع الفؤاد که مادهآ صفرا و
~~سودا باشد که در فم معده ریزد سود دارد، و قوت معده دهد. و منع بخاری کند
~~که از معده بر آید، و بول براند، و اسهال صفراوی باز دارد.
~~و چون دانههای انار را از پوست آن بیرون کنند و با گوشت آن بکوبند و نیم
~~رطل آب از او حاصل کنند و بیست درم شکر سرخ در آن حل کنند و بیزند
~~اسهال صفرا کند به قبض، و دانهآ او ms219 ردی است گلو و سینه را زیان دارد1 و
~~رود گانی به زیان دارد. و اصلاح او به حلوا و شکر باشد. و چون پیران خواهند
~~که انار ترش خورند بعد از آن باید ترنج پرورده خورند تا اصلاح آن کند.

PageV01P356

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0333.png)

~~اناروا باشد. و نیکوتر آن باشد که از نارترش خوش پخته کنند.
~~سرد و خشک است. ضعف احشا را که گرم باشد سود دارد، و طبع را
~~خشک گرداند خاصه وقتی که بر گهآ حماض در وی کنند و شاخههای بقلهآ
~~یمانیه در وی ریزند. و نزف خون را سود دارد. و سینه را زیان دارد.
~~صنعت آن: همچو صنعت سماقیه یا حصرمیه باشد.
~~120ad رماد - خاکستر
~~جمله سرد و خشک است. و خاکستر مازریون جلادهنده است و پیچش شکم
~~آرد، و چون در چشم کشند بینائی بیفزاید و چون طلا کنند ذبحه1 را سود دارد
~~خاصه با دواءالخطاطیف. وخاکستر چوب قابض چون چوب بلوط و غیره خون
~~باز بندد. و خاکستر چوب رز که انگور سیاه بود سرد و خشک است و گویند در
~~ریش رودهها نافع باشد و در شش مضر باشد. کتیرا اصلاح آن کند.
~~خاکستر نی
~~نیکوتر آن باشد که نی بیابانی باشد. سرد و خشک است. و گویند که گرم و
~~خشک است. سدهآ زهره بگشاید. و دانگی شربت آن باشد. و در ریه زیانکار
~~بود. و کتیرا و شکر اصلاح آن کنند.
~~رماد عش الخطاطیف = خاکستر آشیانهآ پرستوک (ع ش)
~~نیکوتر آن باشد که در موضعی که هوا خوش بود وباد بسیار جهد باشد. و

PageV01P357

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0334.png)

~~چنان سوزانند که آشیانه را در کوزهای سفالین کنند و کوزه را در گل حکمت
~~گیرند - و گل حکمت چنان باشد که بگیرند گل - یک جزو - و انگشت کوفته
~~و بیخته و نمک - یک جزو - و یک جزو خطمی و جو خورد کرده بکوبند و
~~ببیزند و خمیر کنند. و یک ساعت ms220 در تنوری گرم نهند تا سوخته شود. پس از
~~آن بیرون آورند و سحق کنند. و او سرد و خشک است. نفع دارد در
~~عسرالولادة زنده یا مرده هنگامی که با او دو درم آب رازیانه بخورند. گفته
~~شده در شش زیانکار است. و اصلاح او به سکنجبین کنند.
~~رمادالسرطانات - خاکستر سرطان
~~سرطان را در کوزهای سفالین نو نهند و در گل حکمت گیرند، خورد بکوبند
~~و به هم بسرشند نیک، و کوزه را در آن گل گیرند و در تنور نهند. چون
~~سوخته شود بیرون آورند و بکوبند و با شراب خشخاش بخورند. نفثالدم را
~~سود دارد. و اگر به سر که تر کنند و در زخم سگ گزیده نهند، نافع آید.
~~1a11315 رمادی
~~داروی چشم است و مانندهآ سرمه به کار میباید داشت. نشف رطوبت کند، و
~~اشک آمدن باز دارد، و تریهائی که از چشم آید باز دارد.
~~صنعت آن: بگیرند سرمه و توتیای هندی و توبال مس و بسد سوخته -از
~~هریکی یک جزو - مامیران چینی - دانگی - بکوبند و در حریر بیزند و درهم
~~آمیزند و در چشم می کشند.
~~رئوس = سرها
~~بهتر آن باشد که از حیوان معتدل مزاج بود. گرم و تر و غلیظ بود. غذای
~~بسیار دهد، و در منی بیفزاید، و موافق ایشان بود که ریاضت کشیده باشند. و

PageV01P358

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0335.png)

~~سوخته و ناسوخته در سیلان منی و خون که از بینی یا از اعضای دیگر آید
~~باز بندد. و چون سرگین تر در بینی افشارند خون بینی که به افراط آید باز
~~بندد، و وقتی که خشک کرده باشند و در شراب حل کرده باشند زخم کژدم
~~را سود دارد.
~~rav5ena-روشنائی = داروی چشم 1ل
~~در ضعف و تاریکی چشم سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند نحاس محرق [=مس سوخته] و شادنج - از هریکی پنج
~~درم - فلفل و دارفلفل و زعفران و شحم حنظل -از هریک یک درم1 - اقلیمیا -
~~دو درم - درهم ms221 بکوبند و به حریر ببیزند و دوم کرت با هاون برند و نیک
~~بسایند و در چشم کشند2.

PageV01P359

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0336.png)

~~کنجد است.1 آرد کرده پیش از آن که بفشارند و روغن آن را بگیرند. گرم و
~~تر و غلیظ است و تخمه به حاصل آرد.
~~115a5 ریباس
~~او را قوتی است همچو قوت ترشهآ ترنج و غوره. و خوب ترین آن باشد که از
~~کوههای فارس آرند و دراز بود و پر آب.
~~سرد و خشک است در درجهآ سوم، و گفتهاند در درجهآ دوم. حرارت بنشاند،
~~و مستی ببرد، و طاعون را سود دارد، و چون عصارهآ او در چشم کشند بینائی را
~~فایده دهد، و اسهال صفراوی باز دارد، و سرخجه و آبله را چون طلا کنند سود
~~دارد، و غثیان بنشاند، و احشا را قوت دهد، و چون آب او را به آرد جو
~~برحمره و نمله طلا کنند سود دارد، و سینه را زیان دارد، و قولنج را موافق
~~نباشد. و اصلاح او به ترنج پرورده کنند.
~~ریباسیه
~~خوبتر آن باشد که به نزاهت و عطرها سازند.
~~سرد و خشک است. در شکم راندن که مادهآ صفرا بود سودمند است، و
~~صاحب سعال را زیان دارد، و سینه را درشت2 کند، و عصب را و مفاصل را و
~~شهوت را زیان دارد. اصلاح به مرغ خانگی فربه کند.
~~و ساختن او چنان باشد که بگیرند ریباس تر و بفشارند و آب او بگیرند و
~~همچنان که حصرمیه [= غورهبا] پزند بیزند.

PageV01P360

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0337.png)

~~11ya(-e) ریه
~~شش باشد. گرم و تر است. زود هضم شود، و شکم ببندد، و بیمارخیزان بدو
~~تعلل کنند برای آن که لطیف است، از معده زود فرو رود و لیکن غذا اندک
~~دهد و میل بلغم دارد، و ایشان را که ریاضت کشیده باشند زیان دارد. روفس
~~گفته: خشک و زود گوار است.
~~ریة الثعلب = شش روباه
~~چون در میان سرکهآ ms222 عنصل نهند در دما [= ربو] و تنگی نفس نافع آید.
~~ریة الحمارالوحشی = شش خر وحشی
~~چون خشک کنند و بکوبند و بخورند درسرفه و تنگی نفس و دما [= ربو]
~~سودمند بود.
~~ریة الجمل والخنزیر
~~چون بسوزانند و جائی که مرده ریش کرده باشد(؟) طلا کنند سودمند بود1.
~~ریهقان (ره)
# زعفران است در بعضی لغت اهل عرب، در حرف زا یاد کرده آید.
~~ehan, 1ayhan ریحان
# خوبتر آن است که معتدل است. در تیزی طبع ابازیر دارد. گوارش و اشتها
~~آرد، و تشنگی غالب کند، و طعام زود از معده فرو برد. و همیشه او را استعمال

PageV01P361

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0338.png)

~~نکنند بلکه در عقب غذاهای چرب خورند. اصلاح آن به روغنهای حامض و
~~شیر وشونیز و سداب و خردل و سیر کنند.
~~ریحان سلیمانی
~~از کوههای فارس آورند. مانند شبت ترباشد. برگ او به برگ خطمی ماند.
~~و غنچهای کو چک دارد. بر درخت پیچد همچو لبلاب. و گفتهاند او را
~~«جمسفرم» خوانند برای آن که جم، سلیمان را گویند. و او خشک کننده و
~~لطیف است. چون بر حمره با سر که طلا کنند به آماه بلغمی نافع باشد. و او را با
~~روغن گل برای درد زحیر استعمال کنند فایده دهد. و بر گزیدگی عقرب طلا
~~کنند فایده دهد.2
~~رنباج
~~سنگی است بر شکل خرچنگ. سرد و تر است به درجهآ دوم. زداینده و
~~ناسفته است. و بینائی را سود دارد.

PageV01P362

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0339.png)

~~زاج 23
~~معدنی است. خوبترین سبز مصری است آن که به رنگ مانند زر باشد. و
~~ناسوخته قوی تر است. و لطیف ترین نوع قلقدیس است که سبز باشد. و
~~معتدل ترین قلقطار است. و غلیظ ترین سوری است.
~~و بهترین قلقطار آن است که زود ریزیده شود که پاک باشد و نیک کهنه
~~نباشد. و بهترین سوری مصری است. آن که چون از هم ریزنده گردانند میانش
~~سیاه باشد. و قلقطار زاج زرد است. ms223 واز جالینوس روایت است که گفت چون
~~قلقطار کهنه شود زاج گردد.
~~و او گرم و خشک است به درجهآ سیم. قابض و محرق است. خشکریشه1 به
~~حاصل آرد، و جرب را سود دارد، و سعفه2 و ناصور و رعاف و ریش گوش
~~را، و ریم از گوش آمدن را، و خورده شدن دندان را، و درشتی پلک چشم را
~~سود دارد. و در وی قوت سمیه است و از خوردن او سعال سخت حاصل آید و
~~به سل ادا کند اگر زود دوا نکنند. و دوای او به شیر تازه و روغن تازه و شکر و
~~مثل این کنند.

PageV01P363

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0340.png)

~~22b1b زبیب
~~مویز باشد. و نیکوتر مویزی خراسانی است که بزرگ و گوشت ناک بود که
~~شیرینی بغایت باشد. گوشت او گرم و تر است در درجهآ اول، و دانهآ او سرد و
~~خشک است به درجهآ اول1. معده او را دوست دارد و جگر هم دوست دارد، و
~~رودهها را موافق است و گرده و مثانه را نیکو باشد، و ادویه را یاری دهد. و
~~چون ده درم از او بگیرند و دانه بیرون کنند در اسهال شکم نرم کند، و آنچه
~~گوشتش کم باشد قبض آورد، و خون را بسوزاند. اصلاح او به مویز سبز کنند.
~~و اسحاق گفته که مویز تیزی خون را بنشاند، و اولین درستتر است. و گفته
~~که مویز گرده را زیان دارد. و هم او گفته که عناب اصلاح آن کند.
~~22bab زبد =- مسکه
~~خوبتر آن است که تازه باشد و از شیر میشینه [= میش] باشد.
~~و او گرم و تر است در درجهآ اول، و تری آن بیشتر است. و او منضج و محلل
~~و مرخی است. و چون او را در اندام طلا کنند فربه گرداند و غذای نیک دهد،
~~و جراحات عصب را سود دارد، و ریشها را بروباند و پاک گرداند، و آماس
~~انثیین را نافع ms224 بود، و آماس بن گوش و دهان و بثرهها و قلاع را سود دارد، و
~~سعال خشک را سود دارد، و سعال سرد را با شکر و مغز بادام نافع است، و در
~~پای دندان کود کان مالند زود بر آید، و ذاتالجنب و ریه را نافع آید، و پلیدی
~~که از سینه بیرون آید پاک گرداند، و چون بسیار استعمال کنند منع نفث خون
~~کند، و آمدن چرک و ریم باز دارد چون ده درم از او بخورند به عسل. و بسیار

PageV01P364

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0341.png)

~~خوردن او اسهال آرد. چون اندرون پشت آماه کند به روغن تازه حقنه کنند
~~نافع آید، و دفع زهرها کند، و گزیدن افعی را چون بدو طلا کنند سود دارد
~~ولیکن معده را مرخی گرداند. و اصلاح او به چیزهای قابض کنند.
~~2abad - ol - balbr زبدالبحر - کف دریا
~~پنج نوع است: اسفنجی و بدبو است. نوعی دیگر است سبک و نرم. و وردی
~~ظاهرش نرم بود و باطنش درشت. اندک میل به زردی دارد. گرم و خشک
~~است. در داءالثعلب با سر که طلا کردن نافع آید، و در موی رویانیدن و در
~~خنازیر و جرب و قوبا و جلا دادن دندانها نافع است، و در بهق و کلف و آثار و
~~نقرس با روغن گل و شمع، و در سپرز و استسقا و بستگی بول و سنگ مثانه و
~~درد گرده و حیض همه را سودمند است. شربت آن یک دانگ تا دو دانگ
~~است. سر را زیان دارد. و اصلاح آن به کتیرا کنند.
# و صنف دیگر سپیدتر است و تیز است. گرم و خشک است در درجهآ دوم.
~~جلای چشم دهد، و تحلیل و قلع آثار از قرنیه کند.
~~2abad زباد
~~بوی خوش دارد. و گویند شوخ و وسخ حیوانی است مانند گربه. گرم است
~~در درجهآ سیم و معتدل در رطوبت.
~~2abalal زبرجد

PageV01P365

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0342.png)

~~زجاج 20137
# آبگینه است ms225 و او را از ریگ و قلیاب گیرند و در کارگاه که به عمل آورده
~~باشند قرب دو ماه آتش در زیر آن سوخته باشند تا مختلط شود. بسوزند در
~~کورهآ آهنگران.
# گرم است در درجهآ اول و خشک در دوم. جلای دندان دهد، و به روغن
~~یاسمین در جائی مالند که خواهند که موی بر آید، قبض و لطافت دارد، و جلاء
~~بیاض چشم دهد. و چون سوخته باشد قوی تر بود. و آبگینهآ سوخته کوفته و
~~بیخته در سنگ گرده نافع بود خاصه چون به شراب خورند.
~~زرین درخت
~~نیکوتر درخت آن باشد که برگش سبز باشد. چون بکوبند و عصارهآ آن
~~بازخورند در عرق النسا و بستگی کمیز و حیض نافع باشد، و خون بسته از مثانه
~~بیرون کند، و در زخم حشرات نافع باشد.
~~2a-a- vand زراوند مدحرج - زراوند گرد
~~مادهآ زراوند است و بر گش مانند برگ صنفی از لبلاب است. خوشبوی
~~باشد با تیزی نرم و شاخههای بسیار و از یک بیخ بود. شکوفهآ سرخ و
~~ناخوشبوی دارد.

PageV01P366

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0343.png)

~~گرم است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ دوم و جلادهنده و لطیف
~~کننده. جاذبهای قوی دارد و پیکان و تیر و خار از جای برآرد، و چون بربهق
~~طلا کنند فایده کند، و چرک از دندان بردارد، و ریشها را پاک گرداند، و
~~گوشت برویاند، و چرک گوش پاک کند، و شنوائی قوت دهد، و صرع و ربو
~~و وسواس را نافع آید. شربتی از او دو دزم است. و از گزیدن هوام و از ادویهآ
~~قتاله نافع آید. و سپرز را زیان دارد. و اصلاح او به عسل کنند. و بدل او به وزن
~~او زرنباد، و ثلث وزن او بسباسه، ونصف وزن او قسط است.
~~زراوندطویل - زراوند دراز1
~~نرینهآ زراوند است. و برگ او از برگ زراوند گرد درازتر است و هر
~~شاخهای از او یک ارش باشد. و ms226 شکوفهآ او مانند شکوفهآ امرود باشد. و بیخ او به
~~ستبری انگشتی بود و قدر یک بدست درازی دارد و سخت تلخ است. و
~~خوب ترین سرخ رنگ بود.
~~گرم است در درجهآ سیم و خشک است در دوم. گوشت برویاند، و ریش
~~پلید را پاک کند، و چون با بیخ سوسن آسمانگونی جمع کنند گوشت
~~جراحتها را به زودی برویاند، و او را چون با مرمکی به کار دارند فضول رحم
~~را بزداید و پاک کند، و حیض براند، و بچه از شکم فرود آرد، و کرم در شکم
~~بکشد، و کدودانه بکشد، و چون او را با روغن جمع کرده در تن بسایند شپش
~~بکشد، و او تبلرزه را سود دارد، و چون با دو درم شراب طلا کنند از گزیدن
~~کژدم سودمند است، و فرزند زنده در شکم بکشد. اسحاق گفته: از گزیدن
~~هوام سودمند است، و جگر را زیان دارد، و عسل اصلاح آن کند.

PageV01P367

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0344.png)

~~2oronbad زرنباد
~~گیاهی است مانند سعد، ولیکن بزر گتر است و عطریت در او کمتر است.
~~بهترین آن صمغی باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گفتهاند در درجهآ اول. بادها را تحلیل
~~کند، و بوی سیر و پیاز را ببرد، و دل را شاد گرداند، و قی باز دارد، و شکم
~~ببندد، و از گزیدن هوام سودمند است، و سودا براند. و گفتهاند بسیار خوردن او
~~دل را زیان دارد. و اصلاح او فوتنج است. و بدل او در مداوات گزیدن هوام
~~مثل او و نصف مثل او درونه و ثلث وزن او طرخشقوق بری و نصف وزن او
~~حب الاترج است.
~~2211n7r زرنیخ
~~سه نوع است: یکی سپید، و یکی سرخ، و یکی زرد. و نیکوتر زرد است که
~~بوی او به بوی گو گرد ماند.
~~و او گرم و خشک است به درجهآ سیم. محرق و معفن است. و در وی قبض
~~است. ms227 و لذاع است. موی سر را بسترد. و او را با پیه بر جراحات و جرب و
~~خشکریش تر نافع باشد، و با زفت آثار خون مرده که از ضربه و سقطه رسیده باشد
~~برد، و با روغن زیت شپش بکشد، و با روغن گل بواسیر را سود دارد، و چون بر
~~پوست تن طلا کند کلف به حاصل آرد برای آن که خلطها را برانگیزاند و به
~~خود کشد. و اصلاح او چنان کنند که بعد از آن برنج و عصفر طلا کنند.
~~و زرنیخ مصعد، قاتل است. کسی را که زرنیخ داده باشند پیچش شکم و
~~ریش روده آرد. دوای او به قی کند و به خوردن آب گرم و جلاب و روغن
~~کنجد یا روغن بادام یا شیر تازه یا لعابها و مرقهای چرب و حلیم آب برنج به
~~مرغ خانگی پخته.

PageV01P368

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0345.png)

~~364 منهاجالبیان .. -
~~mab 1زرنب]
~~شاخههای باریک است گرد شکل در ستبری قلم، و هیچ بوی ندارد، و با
~~طعم است.
~~گرم و خشک است در آخر درجهآ دوم. و قبض و تحلیل بادها کند، و از
~~برای دردسر که از سردی بود با روغن گل به بوی دارد سودمند است، و شکم
~~بندد، و در معده و جگر که سرد بود نافع باشد]2.
~~2011r زعرور
~~او را «سیب بیابانی» گویند.3 درخت او مانند درخت سیب است الا بر گش
~~اندک کو چکتر است. طعم به دارد و میل به ترشی اندک دارد. خوبترین آن
~~است که رسیده باشد و میل به سرخی یا به زردی گراید. و درخت زعرور را
~~«تلک4» خوانند.
~~و او سرد و خشک و قابض است و قبض او بیشتر از غبیراء است. صفرا
~~بشکند، و طبع را خشک کند، و معدهآ گرم را قوت دهد، و جگر گرم را
~~سود دارد، وقی باز دارد، بول را حبس نکند. و مقدار شربت او سه درم است.
~~و گفتهاند ms228 که دردسر آرد. و معده و گرده را زیان دارد. اصلاح او به
~~انیسون کنند.

PageV01P369

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0346.png)

~~او را «کرکم» گویند، و «جادی» نیز گویند. و خوب ترین تازه و جوان و
~~خوشبوی باشد که بغایت سرخ باشد. بر برگ او اندک سپیدی است. و زعفران
~~را به اکشوت پرورده و به عصفر مغشوش1 کنند و بوی عصفر از او بکنند به
~~صبر یا به عدس یا به مر.
# گرم است به درجهآ دوم و خشک است در درجهآ اول. و در وی قبض و
~~تحلیل هست. و منضج است. هر کسی را که شقیقه زحمت دهد زعفران طلا
~~کنند بخسباند و فایده دهد. شربتی یک درم است. و دردسر آورد، و سر را
~~زیان دارد، و احشا را قوت دهد، و عفونت و بلغم را اصلاح کند، و رنگ روی
~~را پاکیزه گرداند، و جلاء بصر و پردهآ چشم دهد، و چشمی که از جهت
~~رنجوری ازرق شده باشد در چشم کشند منفعت دهد، وقوت دل دهد و فرح
~~فزاید، و کمیز براند، و در قوت مجامعت بیفزاید، و دشخواری زادن بر زنان
~~آسان کند خاصه در شیر و زردهآ تخم مرغ بخورد، و دارو که در آن آمیخته
~~باشند زود رساند. و زیادت از یک درم نشاید استعمال کنند. و چون با شراب
~~بدهند مستی قوی آرد، و اشتهای طعام ببرد و غثیان آورد.
~~و اسحاق گفته است که در ریه زیان دارد، و انیسون اصلاح آن کند، و
~~دردسر و خواب آورد، و حواسها تاریک کند، و چون به شراب حل کرده
~~بازخورند مستی بسیار کند. و سه مثقال از آن قاتل است از بسیاری تفریح. و
~~بدل او به وزن او قسط است و ربع وزن او پوست سلیخه.

PageV01P370

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0347.png)

~~زفت رومی 254
~~سه نوع است: بیابانی است، و دریائی، و کوهی. و نیکوتر آن باشد که زود
~~. مالیده شود.
~~گرم و خشک ms229 است. عرق النسا و نقرس و مفاصل را سود دارد. و مقدار
~~شربت از او یک درم است. اسحاق گفته شش را زیان دارد و اصلاح آن به
~~کتیرا باشد.
~~2c4 زفت شامی = یابس
~~اول تر است پس از آن به طبع خود خشک گردد.
# گرم و خشک است. قوبا را نافع بود، و ریشهای تو پلید را سود دارد، و
~~گوشت برویاند.
~~زفت رطب = تر 254
~~همچو قار باشد. و روغن زفت همچو قطران است. و روغن زفت را چنان
~~گیرند که زفت را میجوشانند و در حالت جوشانیدن پارهای پشم از سر دیگ
~~بیاویزند تا بخاری را که متصاعد میشود آن صوف به خود می کشد، بعد از آن
~~صوف را بفشارند و آبی که از آن حاصل شود در انیق کنند و آتش در زیر آن
~~افروخته گردانند تا متصاعد گردد که نیکوتر و گرم کننده بود. اخلاط غلیظ را
~~پخته گرداند و قلع بیاض ناخنها و جذب خون اعضاها بکند، و در شکافت
~~پاشنه پا سود دارد، و در داء الثعلب ضماد کردن، و آماه را نرم گردانیدن، و به
~~آرد جو در خنازیر نهادن همه را سود دارد، و با شکر سینه را پاک گرداند، و
~~مسهل است، در قوبا نافع باشد، و مقاومت زهرها کند، و در زخم افعی طلا

PageV01P371

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0348.png)

~~کردن سود دارد، و دود زفت، موی مژگان درشت گرداند و برویاند، و ریشها
~~پرگوشت گرداند.
~~281abiya(-زلابیه [حزولبیا] (5
~~سبکتر از لوزینه و قطایف است و زود هضم شود. و در سرفهآ تر و تری سینه
~~و شش سود دارد، و گرمی انگیزاند، و سکنجبین و انار ملس اصلاح آن کند. و
~~سدهآ جگر در جگرهائی که مجاری آن تنگ است پدید کند.
# صنعت آن: بگیرند خمیر سرشتهآ تنک و در روغن کنجد بجوشانند و دوشاب
~~یا عسل با آن بیامیزند و به گلاب بسرشند و قدری مشک در آن حل ms230 کنند و بر
~~طبق گرم اندایند تا بریان شود و با شکر در جلاب اندازند. نرم و مطیب کرده به
~~کافور به کار میدارند.
~~201r0llol زمرد
~~ابن ماسویه گفته است در خون که از گلو بیرون آید سود دارد، و اگر از
~~کسی بیاویزند که شکم راند نافع باشد.
~~زمارة الراعی (ز رة)
~~گرم و خشک است در اول درجهآ دوم. سنگ گرده و مثانه پاره کند و
~~بریزاند، و فتق را سود دارد. و شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال سود دارد آن
~~کس را که به او خر گوش دریائی یا افیون داده باشند.
~~2an1ab7زنجبیل ل
~~مثل فلفل است به فعل ولیکن او را آن لطافت نیست، و رطوبتی زیادتی دارد.

PageV01P372

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0349.png)

~~و درختی است که بکارند و بیابانی نیست که خود روید. و بهترین آن چینی1
~~باشد که به زردی گراید.
~~گرم است در آخر درجهآ سیم و خشک است در دوم. نفخ باد تحلیل کند، و
~~در حفظ بیفزاید، و جلا دهد، و رطوبت گلو و نواحی بدهد، و در تاریکی
~~چشم سودمند است خوردن و در چشم کشیدن، و در سردی جگر و معده نافع
~~است، وقوت شهوت بیفزاید، و زخم همهآ حشرات را نافع است. شربتی دو درم
~~است. اسحاق گفته در گلو زیان دارد، و اصلاح او به عسل است.
~~زنجبیل مربی
# گرم و خشک است. درد گرده و مثانه و معدههای سرد را نافع بود، کمیز
~~براند، و در تب لرزه و سرما سودمند است.
~~صنعت آن: بگیرند زنجبیل چینی و پارههای درشت کنند و بیست روز در
~~آب آغارند، بعد از آن بیرون کنند و بنهند تا آب بیندازد، و آب و عسل چندان
~~در سر آن کنند که بر سر باستد و در دیگ سنگین بجوشانند و بعد از آن آب
~~از سر آن بردارند و خورد کنند و بنهند، و دارچینی و قرنفل و جوزبویا ms231 بکوبند
~~و با عسل کف گرفته بیامیزند. و بر سه رطل زنجبیل، دو درم از افاویهآ مذکوره
~~یار کنند و به کار دارند.
~~زنجبیل الکلاب
~~ترهای است که برگش مانند برگ بید است الا زرد است، و شاخههای سرخ
~~دارد، و طعم زنجبیل دارد. و از برای آن زنجبیل سگ گویند که کشندهآ
~~سگ است.

PageV01P373

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0350.png)

# گرم است در درجهآ دوم و خشک در درجهآ اول. تر آن را بکوبند و در بهق و
~~برص و کلف روی و نمش طلا کنند منفعت دهد و آماه سخت را1 به ضماد
~~کردن تحلیل دهد.
~~29/2r زنجار = زنگار
~~سه نوع است. نیکوتر از همه معدنی باشد که در معدن مس میباشد2. و اگر
~~خواهند که زنگار زود حاصل شود آن را در سر که نهند و چنان سازند که
~~صفحهآ مس را پاک کنند و در میان سر که نهند و در جای گرم سه شبانه روز
~~پنهان کنند و بعد از آن بیرون آرند و آن زنگار را از صفحهآ مس پاک کنند و
~~دیگرباره صفحه به جای خود نهند تا زنگار حاصل شود. آن زنگار گرم و
~~خشک است و خورنده است. و چون در میان موم روغن آمیزند در دملها نافع
~~آید، و در برص و بهق طلا کنند نافع آید، و در بینی که بوی ناخوش آید دمند
~~بوی ناخوش ببرد، و در سپیدی پلک چشم و درد گلو بغایت زیان دارد، و غبار
~~آن در گلو بغایت زیان دارد، و به شیر تازه و زبد مداوای آن کنند، و در ادویه
~~بواسیر را سود دارد. و چون خورده شود پیچیدن شکم و پاره کردن رودگانی و
~~قی و ریشی آورد و مداوات به جلاب و آب گرم و روغن بادام و لعابات و
~~مرقهای چرب باید کرد.
~~2en(2on)1af زنجفر
~~شنگرف نیز خوانند. قوتش مانند قوت اسفیداج است. و گفته شده مانند

PageV01P374

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0351.png)

~~شادنه ms232 است. در حرارت معتدل است و به قوت تحلیل حرارت را نیک بود.
~~و گویند گرم و خشک است در درجهآ دوم. جراحات به هم آورد، و گوشت
~~زود برویاند، و در ریشها و سوختگی آتش نافع بود، و منع خوره که در دندان
~~افتد بکند. و زنجفر از جملهآ زهرهای کشنده است. چون بخورند همان عارض
~~شود که از خوردن زیبق، و مداوات به گوشت آبهای چرب و پیه کنند.
~~و او هم معدنی است و هم مصنوعی. اما معدنی چنان باشد که پارهای از
~~گو گرد سیلان کند به درون زیبق پس زنجفر گردد. و مصنوع چنان باشد که
~~فرا گیرند شیشهای که در او دو رطل آب بگنجد، و سر او میانه باشد در تنگی و
~~فراخی، و او را به گل حکمت گیرند و در سایه خشک کنند. پس یک من
~~زیبق در وی ریزند و پنجاه درم گو گرد زرد بحری، پس فرا گیرند نمک
~~اندرانی و بغایت نرم بسایند و اندک آب بروی چکانند. پس به هم سایند تا
~~همه همچو موم شود، و سر شیشه در گل حکمت گیرند و در آفتاب خشک
~~گردانند تا نیک خشک شود و در آتش برند. و چنان که شرح آن در کتابها
~~مطول ذکر کرده آمده است به جای آرند.
~~201a زوفایابس = زوفای خشک
~~گیاهی است. دو نوع است: کوهی، و بستانی1. گرم و خشک است در درجهآ
~~سیم، و لطیف است همچو صعتری. بخار طبیخ او آواز گوش را سود دارد خاصه
~~چون به انجیر پخته باشند، و به ضماد کردن طرفه2 را ببرد، و بلغم براند، سینه و

PageV01P375

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0352.png)

~~شش و ربو و سپرز و سعال کهنه را مفید بود، و آماسهای درشت را تحلیل کند،
~~و استسقا را نافع بود. مقدار شربت آن چهار درم است. اسحاق گفته جگر را زیان
~~دارد و اصلاح او به صمغ عربی کنند.
~~زوفاء رطب ms233 - زوفای تر
~~پلیدی بر دنبه است که در گوسفندان ارمینیه پدید آید و خاصه در آن
~~گوسفندان است که وقت چرا کردن، حشایش1 و گیاهی که شیر دارد مانند
~~یتوعات بخورند.
~~گرم است در درجهآ سیم، و گفتهاند در دوم، و تر است در درجهآ اول، نضج
~~و پختگی دهد، و تحلیل آماه سخت کند، چون در دشبد2 ضماد کنند سود
~~دارد، و با انجیر و بورق طلا کردن سپرز را سود دارد، و استسقا و سردی گرده
~~و مثانه و رحم را سود دارد.
~~2ey5n زوان
~~او را «شیلم» خوانند3. دو نوع است: یکی مانند گندم است و از او نان
~~میسازند، دیگری مست کننده است و بغایت بد بود. نیکوتر این دو نوع آن
~~است که زود خورد شود و آن که در خائیدن غلیظ نباشد و به سرخی گراید و
~~دهن به هم کشد.
~~گرم و خشک است، و بعضی گفتهاند معتدل است. و در باب شین مشروح
~~خواهد گشت.

PageV01P376

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0353.png)

~~20faزوفرا
~~درختی است که دانهآ آن به انجدان ماند و بعضی به سداب. «حزا» هم نامیده
~~میشود. و درخت او را «دینارویه»1 گویند.
~~گرم و خشک است. تحلیل بادها بکند، و طلا کردن و خوردن آن در زخم
~~کژدم سود دارد، و منی را خشک گرداند.
~~زهره (ز ر)
~~او را «زهرهآ نمک» گویند. نباتی است که رنگ عدس دارد و راست شاخه
~~بود، و قدر یک بدست طول دارد، و طعمش مانند نمک بود، و در زمین
~~شورستان روید.
~~و نوعی دیگر مانند کمافیطوس است و ارغوانی رنگ بود و در رود مصر
~~باشد و بر سر آب افتد، واندمال جراحت کند، وخلطها را لطیف کننده است،
~~و چون با سکنجبین بخورند در صرع نافع باشد.
~~زهرةالنحاس (ز رة ن)
~~نیکوتر سپید بود. سوزنده و گزنده و قابض است. گوشت افزونی را بخورد،
~~و کری کهنه را ببرد، و زرد آب براند، و ms234 در بواسیر خشک نافع آید.
~~28(2e/)1un زیتون اخضر
~~نیکوتر آن بود که تر باشد. سرد و خشک است. و چون ثفل زیتون در دیگی

PageV01P377

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0354.png)

~~مسین بجوشانند تا قوام آن چون عسل شود. منفعتش مانند حضض باشد. و
~~زیتون سبز که نمک در آن ریخته باشند معده را قوت دهد. و عصارهآ زیتون
~~[سبز] چون زنان بردارند سیلان رحم باز دارد. و به آرد جو چون ضماد کنند
~~اسهال کهنه باز دارد و نمک سود، شهوت ببرد. اسحاق گفته اصلاح آن به
~~عسل است.
~~[زیتون الزیت
~~زیتون کوهی است و «عتم» نامیده میشود.
~~و او گرم و خشک است. خشک در اول درجهآ اول. اشتهای طعام آرد1، و
~~نمک سوده را حقنه کنند عرق النسا را سود دارد. و زیتون سیاه را با استخوان او
~~تبخیر کنند دمادما [= ربو] و بیماریهای شش را سود دارد، و بسیار خوردن او
~~دردسر و بی خوابی و خلط سودائی آرد. سر که بعضی از شر او را ببرد.
~~زیتون الماء
~~قابض است. آنچه خام است سرد است و آنچه پخته باشد معتدل است در
~~حرارت. اشتهای طعام آرد، و معده را قوت دهد خاصه اگر با سر که خورند] .
~~زیت 2874
~~آن باشد که از زیتون عصاره گرفته باشند و آنچه از زیتون سرخ گرفته باشند
~~میانه باشد در خامی و رسیدگی. و طبع زیت نزدیک است به روغن بیدانجیر. و
~~زیتی که کهنه نباشد گرم است به اعتدال، و چون او را بشویند معتدل شود در

PageV01P378

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0355.png)

~~یبوست و رطوبت. و شستن زیتون آن چنان باشد که آب خوش نیمگرم چند
~~کرت بر او آمیزند و صاف گردانند.
~~و جالینوس گفته زیت گرم است در درجهآ ششم1. آنچه کهنه باشد در چشم
~~کشیدن، تاریکی چشم را ببرد، و بر نقرس طلا کنند سود دارد و چون به
~~کشکاب خورند مسهل باشد. و مغسول او تعب و رنج اعضا ms235 ببرد، و چون به
~~آب گرم خورند قی آرد.
~~و روغن او بدین صنعت گیرند: زیتون دومن و نمک نیم من آرد کنند و
~~بفشارند آنچه حاصل آید روغن باشد.
~~[زیت انفاق
~~و زیت که اول از زیتون نگرفته باشند2 زیت انفاق خوانند و موافق تندرستان
~~باشد. و گویند که رطوبتی دارد که در معده نیک باشد.
~~سرد و خشک است در درجهآ اول. و روغن زیتون بری مانند روغن گل است
~~در بیشتر معانی، سود دارد در حمره و شری و جرب و قوبا و سردرد، و قوی
~~می کند دندانهای لق شده را]3.
~~27ba8 زیبق = سیماب
~~از معدن خیزد، و بعضی از سنگ بیرون آرند همچون زر و سیم. و
~~خوبترین آن است که زنده باشد.

PageV01P379

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0356.png)

~~گرم است و سوزنده، و گفتهاند سرد و تر است در درجهآ دوم. و کشتهآ او با
~~روغن گل داروی شپش است و جرب و خارش را سود دارد، و موش را
~~بکشد، و از دود او هوام و حشرات بگریزند، و بخار او فالج و رعشه و گری بار
~~آورد، و بینائی را زیان دارد، و چون در دهان گیرند بوی دهان خوش گرداند.
~~و سیماب مصعد گشته کشنده است، و چون در گوش اندازند عقل را مختل
~~کند، و حواس گران گردد، و باشد که به صرع و سکته کشد. و چون زیبق
~~مصعد در گوش اندازند باید که آن نیمه که در گوش انداخته باشد به یک پای
~~دیگر در هوا جهد که گوش خالی شود تا سیماب از گوش بیرون آید. و
~~گویند میلی از رصاص بسازند و در گوش کنند تا سیماب به خود کشد. و
~~چون مصعد او را بخورند مداوات او به قی کنند و آشامیدن شیر تازه و مرق
~~گوشت فربه و می پختج.
~~2I-b3] زیرباج = آش زیره
~~خوب ترین زیرباج آن بود که سکنجبین مزاج بود. غذائی معتدل است. مزاج ms236
~~معتدل را سود دارد، و تیزی خلط ساکن کند، و قوت بیفزاید، و دل را شاد
~~گرداند، و رودهها را زیان دارد، و حلوای شکر اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: گوشت یا مرغ خانگی پاره کنند چندان که اندام از هم جدا کنند
~~و در دیگ نهند و دو سه پاره دارچینی و روغن کنجد و نخود پوست باز کرده
~~در آن ریزند و چندان آب بر سر گوشت کنند که گوشت ناپدید شود، و
~~بجوشانند و کف بردارند و نیم رطل سرکه و ربع رطل شکر کوفته و مغز بادام
~~همه با هم حل کنند و در دیگ کنند، و پارهای گشنیز کوفته در آن حل کنند،
~~و اگر خواهند قدری زعفران بسایند و در آن اندازند. و اگر نشاستهآ عصفر در
~~آن کنند شاید، و می خورند.

PageV01P380

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0357.png)

~~530a سادج
~~دو نوع است: هندی، و رومی. هندی «مابهستان» نامیده میشود و قوتش
~~نزدیک به سنبل هندی باشد، الا آن که نرم تر است، و برگ و شاخ او مانند
~~شاهسفرم باشد، و شکوفه دارد و از ناحیت هندوستان آرند، در موضعی
~~لوژناک و نزدیک آب روید1. روغنش قوی تر از روغن اقحوان و روغن
~~زعفران است. و نیکوتر سادجی آن باشد که تازه بود و به سپیدی گراید و زود
~~خورد شود و بوی قوی دارد و شور و متکرج2 نباشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گفته شده گرم است. چون به زیر زبان
~~دارند بوی دهان خوش گرداند، معده و جگر سرد را نافع است، و دل را قوت
~~دهد، و کمیز براند، و بوی بغل زایل گرداند، و درد ناخن را نافع آید. شربتی
~~یک درم یا یک مثقال. در ریه زیان دارد، آن را چون در لباس قرار دهند از
~~آفت بید حفظ کند. مصطکی اصلاح آن کند. و گفته شده در مثانه زیانکار
~~است. شراب به اصلاح آن کند. ms237 و بدل او هموزنش سنبل الطیب است.

PageV01P381

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0358.png)

~~5ialh-darnaln 1سیاه داروان
~~جدوی است که به سرخی گراید. سرد است در درجهآ دوم و خشک است
~~در درجهآ سیم. چون بیاشامند یا بخورند خون ببندد، و نگذارد که موی ریزیده
~~شود، معده و رودگانی پاک گرداند. شربت آن نیم مثقال است. در سر2 زیان
~~دارد. و زعفران اصلاح آن کند.
~~سام ابرص (م آر)
~~حیوانی است.3 نیکوتر آن باشد که در بستانها بود. زخم کژدم را سود دارد. و
~~اگر خشک باشد و با زیت آمیخته کنند و طلا کنند موی برویاند، و ادرار و
~~خون او جدا نفع دارد در فتق کود کان هنگامی که پس از پختن آن در آب آن
~~نشینند، و گویند جگرش درد دندان را سود دارد، و چون بکوبند و در موضع
~~زخم تیر نهند پیکان بیرون آرد.
~~سالامندرا (م)
~~حیوانی است که چهارپای دارد و دنبالهای کوتاه. و گویند در آتش نسوزد. و
~~چون او را در تون گرماوه اندازند آتش بنشاند. و هر که بخورد درد سخت در

PageV01P382

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0359.png)

~~معدهآ او پدید آرد، و علت کزاز و بستگی کمیز پدید آید، و عقل زایل کند، و
~~عفن گرداند1، و در شکم آماس سیاه پدید آید. مداوات به قی و خوردن تریاق
~~فاروق و یا مترودیطوس کند، و همچنان علاج باید کردن که در ذرایح کنند.
~~ساق البقر - ساق گاو
~~چون بسوزانند و بکوبند و بخورند در شکم راندن نافع آید.
~~52b72a1 سابیزک
~~سپیزه باشد. در تازی لفاح گویند و در باب لام ذکر آن بیاید.
~~Se(5a)pestan سپستان
~~او را «مخاطه» و «اطباء الکلبه» نیز خوانند. و بهترین آن بود که تازه باشد.
~~معتدل است. و گویند سرد است و گویند گرم و تر است. شکم و گلو را نرم
~~گرداند، و تشنگی بنشاند، و اسهال سودا کند، و آن قدر که استعمال کنند سی
~~دانه باشد. غذا اندک دهد، ms238 و بلغم انگیزد، و جگر را زیان دارد. عناب اصلاح
~~آن کند.
~~سنجرینا
~~معنی این معجون آن است که بسیار نجاح بود. معده و سوءهضم و قولنج و
~~عسرالبول و بیماریهای بلغمی و بادهای غلیظ را سود دارد. و او سبب تندرستی
~~باشد از بسیاری علت.
~~صنعت آن: بگیرند جندبیدستر و دارچینی و فو و مو و دوقو و اسارون - از
~~هریکی یک مثقال - کوفته و بیخته و درهم آمیزند و در سه چندان عسل گرم

PageV01P383

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0360.png)

~~کرده و ربع رطل از مثلث در آن ریزند و شش قیراط زعفران یار کنند. شربتی
~~از او دانگی باشد تا دو مثقال.
~~سدر drع5
~~نیکوتر آن باشد که سبز و پهن باشد.
~~گرم و خشک است. و آماه را نرم گرداند و تحلیل کند. و یک درم از این
~~قوت رودگانی دهد، و در سر زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند. دود آن
~~سخت قابض است. و صمغ او سبوسهآ سر ببرد.
~~سداب 50130
~~دو نوع است: بیابانی، بستانی. آنچه بیابانی است سبز و سیاه باشد و جدو او به
~~فعل قوی تر بود. و در هر دو نوع تیزی باشد و اندک تلخی دارد. و خوبتر
~~سبز باشد که بوی تند و تیز دارد. و به نزدیک درخت انجیر باشد.
~~تازهآ آن گرم و خشک است در درجهآ دوم، و خشک است در سیم، و بیابانی
~~در چهارم، و گفتهاند در سیم. تحلیل کند، و یک درم از او قوت رودگانی
~~دهد، و تقطیع کننده است، و بهق و گوک را زایل کند، و بوی سیر و پیاز ببرد،
~~و خنازیر بگدازد چون در آن موضع ضماد کنند، و مفلوجی و عرق النسا و
~~دردبند گاه[ها] را خوردن و ضماد کردن آن سود دارد، و ضماد کردن آن با
~~سویق در دسر کهنه را سود دارد، و ضماد کردن آن با سر که بر بینی، رعاف باز
~~بندد، و ms239 آواز گوش ببرد، و کرم در شکم بکشد، و حیض براند، و در چشم
~~کشیدن بینائی بیفزاید، و ضماد کردن آن با انجیر استسقاء لحمی را سود دارد،
~~و طعام بگوارد، و اشتها آرد، و معده را قوت دهد، و پیچش شکم بنشاند، و

PageV01P384

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0361.png)

~~کابوس و صرع را سود دارد. شربت آن سه درم است.
~~و سداب خشک کننده است منی را، و شهوت مباشرت را زیان دارد. و
~~اصلاح آن به انیسون کنند.
~~و چون سداب بیابانی را بکوبند و بر آماس گرم طلا کنند فایده دهد و تحلیل کند،
~~و هرکه او را بخورد جحوظ عین و سوزش و التهاب تولد کند. و مداوات به قی کنند.
~~و همچنان که مداوات خوردن خرزهره می کنند ترتیب به جای باید آورد.
~~5a1na8 سرمق
~~قطف باشد1. و نیکوتر آن بود که از شدت سبزی به سیاهی گراید.
~~سرد و تر است در درجهآ اول، و گفته شده که معتدل است. طبیعت را نرم
~~گرداند، و چون به روغن بادام پخته باشند در یرقان و تب محرقه و سرفه سود
~~دارد، و خصوصا تخم او در آماه که از مادهآ خون و صفرا باشد سودمند بود.
~~نیکوتر آن باشد که در میان آب خوش مأوی دارد.
~~سرد و تر است. صاحب سل را سودمند است خاصه چون به شیر خر خورند، و
~~خار از اندام بیرون آرد، و خاکستر آن نیک است در شکافت پای. در کلف و بهق
~~نیک بود، و تحلیل آماه کند، و در زخم کژدم و رتیلا خوردن و ضماد کردن
~~سودمند بود. و خاکستر آن در شقوق مقعد نافع آید. و با عسل در زخم سگ گزیده
~~نیک بود. و قومی گفتهاند اگر سرطان و بادروج به هم نزدیک کژدم بنهند کژدم

PageV01P385

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0362.png)

~~بمیرد. و در مثانه زیان دارد. و گل قبرسی اصلاح آن کند. و دیر هضم شود. و در ms240
~~ماش بباید پخت پختنی بغایت.
~~سرطان بحری - خرچنگ دریائی
# خرچنگ دریائی از برای آن گویند که شکل خرچنگ دارد و سنگی است، و
~~آنچه سوخته باشد لطیف تر باشد. و سوختن چنان باشد که در کوزهای سفالین
~~کنند و کوزه را در گل حکمت گیرند و یک شبانه روز در تنوری نهند و بردارند.
# سرد و خشک است. جلای دندان دهد، و در کلف و نمش و جرب و ظفره1
~~فایده دهد، و روشائی چشم بیفزاید، و ریشهای تر خشک گرداند.
~~سرطان هندی - خر چنگ هندی
# سرد و تر است. در سل فایده دهد، و قوت مجامعت دهد.
~~5212x5 سرخس
# «گیل دارو»ی است2. نکوتر آن باشد که سیاه و بزرگ بود.
# گرم و خشک است. کرمها در شکم بکشد. شربتی دو درم بود. و گویند
~~گرده را زیان دارد. شیح ارمنی اصلاح آن کند.
~~5or11o] سرنج
~~در قوت نزدیک است به شادنه بلکه قویتر از آن.
~~سرد و خشک و قابض است. منع نزف کند. و در موم روغن برای سوختگی
~~آتش سودمند بود.

PageV01P386

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0363.png)

~~58r7 سرو
~~در طعمش تیزی و تلخی دارد، و دهن به هم کشد، و حدت و گرمی دارد.
~~در حرارت معتدل است، وخشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند گرم است،
~~و گفتهاند سرد است. و برگش قابض و تحلیل کننده و قطع خون کننده است،
~~و پوسیدگی و بهق ببرد، و در دشخوار آمدن بول و ریش رودهها و سیلان
~~فضول که بر مثانه ریزد سود دارد، و چون دود کنند پشه از او بگریزد1. بدل او
~~نصف وزنش پوست انار و هموزن او انزروت سرخ است.
~~515aliy15 سیسالیوس
~~ساسالیوس2 نیز گویند. شکوفهآ انجدان رومی است. و او کاشم رومی است.
~~برگ او گرم و خشک است.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. محلل و ملطف است، و دردهای اندرونی
~~ساکن گرداند، و بلغم بسته بگدازد و گویند چون چهارپایان را ms241 از این بدهند
~~نتاج ایشان زیاده شود، و درد پشت را و صرع را جدا، و ربو و تنگی سینه و
~~سعال کهنه را سود دارد خاصه چون تخم او و بیخش با هم در عسل بخورند در
~~معده نیک باشد و پیچیدن شکم که از باد بود ساکن گرداند، [و چون با شراب
~~خورده شود منع ضرر سرما در سفرها کند]3، و اختناق رحم و درد گرده را
~~سود دارد، و در تسهیل ولادت نافع باشد.

PageV01P387

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0364.png)

~~5atariynn سطاریون
~~گیاهی است که در فارس او را «برابران» خوانند و «فرسطاریون»
~~نامیده میشود.
~~گرم و تر است. و چون بکوبند و ضماد کنند تحلیل آماس سرد کند. و ضماد
~~کردن آن در گزیدن عقرب نافع است.
~~سعد 50
~~بیخ نباتی است. مانند گندنا است. دو نوع است: هندی، و کوفی. و نیکوتر
~~کوفی خوشبوی بستانی سپید بود.
# گرم است در درجهآ اول و خشک است در دوم. و خشکی کند بی آن که خبر
~~دهد، و قبض اندک دارد، و باد بشکند، و رنگ روی پاکیزه گرداند، و بوی دهان
~~خوش کند، و ریشها را بروباند، و درد دهان و عفن شدن بینی و سست شدن پای
~~دندانها همه را سود دارد، و در قوت حافظه بیفزاید، و معده و جگر گرم گرداند، و
~~سنگ مثانه بیرون کند، و تقطیرالبول را سود دارد، و ضعیفی گرده و مثانه و سردی
~~رحم و تبهای دیرینه و بواسیر را نافع بود، شربتی یک مثقال باشد. و در وی قوت
~~اسهال است. کرمهای دراز کدو دانه بیرون کند چون با شراب بیزند و به اندازهآ
~~یک وقیه بیاشامند، و به حلق و سرفه زیان دارد. اصلاح آن پختن با شکر یا صندل
~~است. و چون بسیار خورند جذام باز آورد.
~~اسحاق گفته شش را زیان دارد و انیسون اصلاح آن کند.
~~52far سغبر
~~«گیل داروه است. و او قطع بیخ است. ms242 بر او پوستی است. دو نوع است: نر و

PageV01P388

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0365.png)

~~ماده. و او گرم و خشک است در درجهآ دوم، خشک کننده است بغیرلذع، و با
~~او تلخی و قبض هست1. کرمها[ی شکم] را بکشد و کدودانه بیندازد چون ازو
~~چهار درم با شراب عسل استعمال کنند، و پیش از خوردن او شیر خورند، و
~~بچه در شکم بکشد.
~~سعدیه (س ی)
~~بهترین آن است که رطوبتش معتدل باشد.
~~گرم و تر است. خشکی طبع را سود دارد، و غذاء نیک دهد، و تشنگی آرد.
~~لیمونیه اصلاح آن کند2.
~~صنعت آن: بستانند گوشت فربه و پاره کنند و در دیگی کنند و پیاز و گشنیز
~~و نمک - از هریکی دو درم - و پازهای دارچینی هم در دیگ کنند و به آتشی
~~نرم میجوشانند. چون بوی ابازیر بر آید یک کف نخود پوست کنده در آنجا
~~اندازند و آب در سر آن کنند چندان که در سر باز ایستد، و روغن کنجد و
~~شبت و پارهای پیاز خورد کرده در آن کنند و بجوشانند، و چون پخته شد به
~~کار دارند.
~~سفرجل = آبی (س ف ج)
# چون خاکستر چوب او را بشویند همچو توتیا باشد. و رب او فایده مندتر
~~است از رب سیب و دیرتر بماند از برای قبض، و چون بریان کرده باشند نافعتر
~~است. و نیکوتر آن بود که بزرگ و رسیده بود.

PageV01P389

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0366.png)

~~سرد است در آخر درجهآ اول، و گفتهاند درجهآ دوم، و خشک است در آخر
~~درجهآ دوم، و گفتهاند سیم. و آنچه شیرین باشد سرد و تر بود، و گویند معتدل
~~است در گرمی و سردی، و قبض کمتر از به ترش دارد. شادی افزاید، و بول
~~براند. و به ترش قابض است و مقوی، و شکوفهآ به همچنین است. و او نگذارد
~~که مادهآ فضول به اعضا ریزد، و عصارهآ او در ریختن ماده و تنگی نفس و خون ms243
~~از گلو بر آمدن و قی و خمار باز دارد، و تشنگی بنشاند، و معده را در مقابل
~~فضلهها قوت دهد.
~~و آب به بهتر از جرم او باشد در قوت معده دادن و کمیز راندن، و اگر به
~~عسل پخته باشند ادرار بیشتر کند و در ذوسنطاریا و نزف خون و سوختگی
~~کمیز نافع باشد و اگر دو سه قطره در سوراخ قضیب اندازند در حرق و سوزش
~~کمیز نافع آید، و اگر با طعام خورند تولید اسهال کند، و اگر پیش از طعام
~~خورند تشنگی باز دارد، و اگر بسیار خورند پیش از آن که هضم یافته باشد
~~براند. و چون بسیار خورند درد عصب و قولنج و پیچیدن شکم پدید کند. و
~~آنچه خام باشد دیرهضم شود.
~~و بوی به قوت دل و دماغ دهد، و غثیان قطع کند، و قی باز دارد. رطب و
~~عسل اصلاح آن کند.
~~سفرجل مربی = آبی پرورده
~~قوی تر از سیب پرورده باشد در قوت معده.
~~صنعت آن: آبی را از دانه پاک کنند و پاره کنند و در دیگی کنند و چندان
~~عسل بر سر او ریزند که پارههای به را بر سر ایستد، و نیک بجوشانند، و در
~~ظرفی سبز کنند و اگر آب اندک دارد دیگرباره عسل در کنند و بر سر آتش
~~نهند و آبی در میان کنند و به کار میبرند.

PageV01P390

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0367.png)

~~گرم و خشک و تیز است در درجهآ سیم، و گفتهاند سرد و تر است. در زهرها
~~سودمند است.
~~سفوف الطین
~~سفوف گل خوانند. فعل سفوفات دو ماه بماند بعد از آن ضعیف شود. و در
~~سحج و اسهال تیز سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند اسفیوش و تخم مر و تخم شاهسفرم - از هریکی پنج درم2
~~- جداجدا بریان کنند و بکوبند و نشاسته و جذو تازی و گل ارمنی - از هریکی
~~پنج درم3 - بکوبند چنان که نیک نرم شود و درهم آمیزند. ms244 و به اندک روغن
~~گل چرب کرده به رب آبی سرشته با رب مورد بخورند. شربتی سه درم باشد.
~~سفوف حب الرمان = سفوف ناردانکی4
~~در اسهال که از ضعف معده و رودگانی بود نافع است و امعا را قوت دهد.
~~صنعت آن: بگیرند ناردانک و بریان کنند - پنج درم - و دانهآ بلوط و سماق و
~~زیره در سرکه آغشته و بریان کرده، و خرنوب نبطی و شامی - از هریکی دو
~~درم و نیم - سک و رامک و عود - از هریکی یک درم - بکوبند و ببیزند
~~چنان که اندک نرم شود و به کار دارند.
~~سفوف ارسطاطالیس
# از برای اسکندر رومی ساخته و او به خط خود نوشته. ذرب5 و فساد معده و

PageV01P391

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0368.png)

~~زردی چهره و گنددهن و وسواس و نسیان همه را سود دارد، و هضم طعام
~~کند، وفرح افزاید، و منفعت بسیار دهد.
# صنعت آن: بگیرند قرفه و سادهآ هندی و هیل و مصطکی و عود هندی و
~~اسارون و پوست هلیلهآ کابلی و فرنجمشک و قرنفل و نارمشک و زیره و
~~دارچینی و اشنه و فلفل و دارفلفل و زنجبیل و اناردان و جوزبویا و قاقله - از
~~هریکی دو درم1 - مشک و کافور و عنبر - از هریکی پنج درم - نبات - شش
~~درم - و شکر طبرزد - شش برابر ادویه - شربتی یک درم باشد. و بامداد و
~~شبانگاه به آب سرد خورد. و اگر بعد از طعام خورند شاید2.
~~سفوف دیانیطس
# سودمند است کسی را که بول بسیار کند از گرمش2
~~صنعت آن: بگیرند بیست درم خبثالحدید بصری و بکوبند و ببیزند و هفت
~~شبانه روز در سر که آغارند و بعد از آن صاف کنند و در آتش بریان کنند تا
~~خشک شود، و پنج درم پوست کندر را یک شبانه روز در شراب خمر آغارند
~~و مخلوط کنند با او چهار درم طباشیر و سه درم گشنیز خشک و دو درم
~~شوکران. خوردن آن با ms245 آب سرد بامداد و شبانگاه نافع آید.
~~سفوف مقلیاثا

PageV01P392

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0369.png)

~~صنعت آن: بگیرند سپندان خوش بریان کرده - یک رطل و نیم - زیرهآ
~~کرمانی در سر که آغشته یک شبانه روز و خشک کرده - نیم رطل - بزر کتان و
~~گندنای بیابانی - از هریکی یک دانگ و نیم - مصطکی - یک وقیه و نیم - هلیلهآ
~~سیاه در زیت بریان کرده - دانگ و نیم - درشت بکوبند و به کار دارند.
~~سفوف السماق
~~سودمند است در اسهال که «اختلاف» خوانند.
~~صنعت آن: بگیرند سماق - یک جزو - و دانهآ خرنوب نبطی - یک جزو و
~~نیم - جدو تازی و جلنار -از هریکی دانگ و نیم - بکوبند و ببیزند و به
~~کار میدارند.
~~سفوف الانبرباریس = سفوف زرشک
~~در ضعف معده و بستگی شکم و گرم کردن اندرون سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند نانخواه و سماق و زنجبیل و ناردان ترش بریان کرده در
~~زرشک و پست گلنار -از هریکی دو درم - شکر - بیست درم - بکوبند و ببیزند
~~و درهم آمیزند و به کار میدارند.
~~[سفوف مدرالبول = سفوفی که کمیز براند
~~اسقولوقندریون - ده درم - آبگینهآ سوخته و ماش هندی- ازهریک هفت درم -
~~تخم گزر بیابانی - سه درم - بزررازیانه - دو درم - مغز دانهآ خربزه - ده درم -
~~جداجدا بکوبند و آنچه توان بیخت ببیزند و درهم آمیزند و به سکنجبین باز
~~خورند اگر گرم مزاج باشند. و اگر سرد مزاج باشند در ماء الاصول بازخورند.

PageV01P393

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0370.png)

~~نافع باشد در نفخ و بادهای امعا.
~~صنعت آن: بگیرند کرویا و انیسون و قاقله و زیره و نانخواه و تخم کرفس
~~-از هریک دو درم - قرنفل - نیم درم - زنجبیل و دارفلفل - از هریک دو دانگ
~~- شکر - بیست مثقال - بکوبند و ببیزند. و شربتی دو درم باشند.
~~سفوف الخرنوب
~~سود دارد و در اسهال، و در استرخاء معده.
~~صنعت آن: خرنوب بیابانی از دانه پاک کرده و زیرهآ یک شبانه روز در سر که
~~آغشته و در سایه خشک کرده و سماق ms246 و دانهآ مورد و پست کنار و بلوط و
~~گشنیز بریان کرده و مصطکی - از هریک یک جزو - بکوبند و ببیزند و باید که
~~نرم نباشد و به کار دارند]1.
~~S8Smuniya سقمونیا - محموده
~~آن را «محموده» و «انطاکی» خوانند، و «عصارهآ لبلابی» خوانند. سی سال
~~قوتش بماند3. و بعضی گویند جدوی است. نیکوتر آن انطاکی ازرق باشد که
~~به سپیدی گراید و زود پاره شود و اگر در آب حل کنند همچو شیر شود. و
~~آنچه از بلاد جرامقه آورند بد باشد و رنگ سیاه دارد و دیر پاره شود، و این

PageV01P394

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0371.png)

~~نوع را نشاید استعمال کردن که مغص و پیچیدن شکم و سحج و اندوه آورد.
~~و سقمونیا را چون به کار دارند بریان اولیتر، و چنان بریان کنند که سیب یا
~~آبی را دانه بیرون کنند و محموده در میان آن کنند و پارهای سیب یا آبی که از
~~سر او گرفته باشند باز جای نهند و خلالی در آن استوار کنند و در خمیر گیرند
~~و بر سر آتش نرم نهند. چون سیب یا آبی پخته شود بیرون آورند و خشک
~~کنند واستعمال کنند.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم، و گفته شده در دوم. و با عسل در برص و
~~بهق و کلف نافع باشد و چون به سر که و روغن گل بسایند و طلا کنند دردسر
~~دیرینه را سود دارد، و صفرا براند، شربت آن دانگی تا دو دانگ به قدر شهر و
~~مزاج باشد. و در زخم کژدم طلا کردن و خوردن سود دارد، و غثیان و قی و
~~تشنگی آورد اما در معده و جگر و دل زیان دارد، و اشتهای طعام ببرد، و اگر
~~کسی یک درم بخورد اولا شکم فرو بندد بعد از آن غثیان و کرب و عرق به
~~افراط پدید آید عرقی سرد، و اسهال آغاز کند و از حد بیرون شکم براند و ms247 به
~~هلاکت انجامد، و اگر زن بردارد فرزند در شکم بمیراند. و دو درم از آن
~~قاتل باشد. کتیرا و نشاسته و انیسون و دوقو اصلاح آن کنند. و اگر زیادت از
~~یک شربت بخورند مداوات به دوغ و پست جو و پست سیب و رب به و رب
~~سماق و ریباس است.
~~Saxudiyon سقوردیون
~~سیر بیابانی است. گرم و خشک است در درجهآ چهارم. لطیف کننده و
~~گشاینده و جلادهنده است. جراحتهای بزرگ و خبیث را اندمال کند، و در

PageV01P395

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0372.png)

~~فسخ عضل سود دارد. بدل او نصف وزنش شیح ارمنی و نصف وزن او
~~قنطوریون است.
~~5a8a1n4nr سقنقور
# حیوان آبی است و از رود نیل و مصر خیزد. و بعضی گویند ماهی است، و
~~بعضی گویند نهنگ است. و نیکوتر آن باشد که در ربیع صید کنند که وقت
~~هیجان او است1. نیکوتر اعضاء سقنقور ناف باشد و گردهها.
# گرم است به درجهآ سیم و خشک در درجهآ اول. و آن کسی را که در
~~مباشرت سست باشد قوت تمام دهد، و در منی و شهوت بیفزاید خاصه پیه
~~گردهآ او. و در عصب سرد سود دارد. و آن قدر که خورند یک درم باشد.
~~اسحاق گفته است که در سر زیان دارد و مصلح او عسل است. و اگر شهوت
~~مجامعت چنان برانگیزاند که ساکن نشود عدس بیاشامند ساکن شود. و
~~جالینوس گفته بدل او خایهآ روباه است.
~~9olar سکر
~~شکر باشد. خوب ترین سپید باشد و شفاف که از شکر طبرزد گرفته باشند.
~~هرچه دیرینه تر باشد لطیف تر گردد اما حرارت زیادتتر گردد.
~~گرم است در آخر درجهآ اول و تر است در اول. و هرچه دیرینه تر بود میل به
~~خشکی کند. نرم کننده و جلادهنده است، و سلیمانی نرمی زیادت دارد و مانند
~~عسل باشد در شیرینی. سینه را پاک گرداند و در معده سود دارد الا آن که

PageV01P396

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; ms248 1259Anonymous.MinhajBayan_0373.png)

~~خلط تیز انگیزاند. و گشاینده سدهها است. و چون با روغن بادام خورند اسهال
~~آرد، و در قولنج و گرده و مثانه و بیاض و سپیدی که در چشم باشد سود دارد،
~~و صفرا انگیزاند و تشنگی آورد. انار ترش اصلاح آن کند.
~~و شکر هر آنچه دیرینه تر باشد خونی دردی رنگ از آن متولد شود. و اگر
~~شکر را بپزند و کف بردارند و بخورند تشنگی بنشاند1.
~~سکر العشر2(س ک رع ش)
# جدوی است که از درخت عشر خیزد، در موضعی که خشک می کنند
~~«سکرالعشر» خوانند. و بعضی گویند شبنم است بر درخت عشر به خراسان. و
~~مثل ترنجبین او را جمع می کنند و شبیه است به او.
~~همچو نمک معتدل است و میل به گرمی دارد، و طبع را نرم کند، و طلا کردن
~~آن روشنائی و جلاء چشم افزاید، و در استسقا و ریه - یعنی شش - با شیر شتر سود
~~دارد، و تشنگی نیاورد، و در معده و جگر و گرده نیک باشد و منفعت دهد.
~~سکنجبین سکری
~~نیکوتر آن بود که پخته و پاک و معتدل بود در قوام و از شکر طبرزد سازند
~~و میل به سردی دارد3، و در تبها و سدهها و تشنگی سود دارد، جلاء معده از
~~بلغم دهد، و موافق اکثر مردم باشد، و جگر را سود دارد، و لطیف کننده است،
~~و کمیز براند، و صفرا بنشاند، و در بیماریها که از صفرا و بلغم باشد نیک بود،

PageV01P397

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0374.png)

~~و صحت محرورین را حفظ کند، اما سحج آورد، و در قوت شهوت زیان
~~دارد، و سرفه آرد، و سینه و ریه را خشن و درشت گرداند، و در درد عصب
~~زیان دارد، و جلاب اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: بگیزند سرکهآ کهنهآ صاف - ده رطل - آب پاک خوش چندان که
~~ترشی سر که بشکند، شکر نیک - بیست رطل - به آتش نرم بجوشانند و کف ms249
~~بردارند تا آن وقت که به اعتدال به قوام باز آید. بردارند و بنهند تا سرد شود و
~~به کار میدارند.
~~سکنجبین عسلی
~~معتدل است در گرمی و سردی، و جلادهنده و لطیف کننده و گشایندهآ
~~سدهها است، و قطع کنندهآ خلط است، و سرفه آورد، و جلاب اصلاح آن گند،
~~و چنان سازند که سکنجبین شکری سازند: دو رطل سرکه و پنج رطل عسل.
~~سکنجبین بزوری
~~نزدیک است به اعتدال، و لطیف کننده و گشاینده و تحلیل کنده است
~~بادهائی را که در سینه باشد، و کمیز براند، اما در سینه و سرفه و اعصاب زیان
~~دارد. و شراب خشخاش اصلاح کنندهآ آن است.
~~صنعت آن: بگیرند سر که به آبی که حدت آن را گرفته باشد -ده رطل -
~~پوست بیخ کرسب و پوست بیخ رازیانه -هریکی شش وقیه - تخم کرسب و
~~رازیانه و انیسون - از هریکی دو وقیه - یک شبانه روز در سر که آغارند و به
~~آتش نرم بیزند تا پخته شود، و صافی کنند، و بیست رطل شکر در آن بگدازند
~~و به قوام آورند.

PageV01P398

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0375.png)

~~در قوت معده و جگر نافع بود، و در اشتهای طعام و در دیر گواریدن طعام
~~سود دارد، و سدههای جگر بگشاید، و ناقهین را نفع دارد.
~~صنعت آن: بگیرند آب آبی اصفهانی و کواری خوشبو و شکر - از هریکی
~~پنج من - و سر که - یک من - به آتش نرم میپزند تا به قوام عسل رسد. بردارند
~~و به کار دارند.
~~سکنجبین رمانی
~~در تبها و تشنگی سود دارد، و نافع است برای معده و جگر.
~~صنعت آن: بگیرند نارترش صاف کرده - پنج من - شکر سپید قندی - پنج من
~~- به قوام معتدل آورند و به کار دارند.
~~سکنجبین عنصلی
~~معتدل است در گرمی. و در استسقا و بیماریهای احشا که از سردی باشد، و
~~دمادما و تنگی سینه که از بلغم لزج باشد سود دارد. و گشایندهآ سده ms250 است، و
~~فرزند که در شکم باشد بیندازد.
~~صنعت آن: سرکهآ عنصل و شکر را همچنان بپزند که در سکنجبین
~~پخته باشند.
~~4-ba] سکباج
# معتدل است در گرمی و تری. در جگرهای صفراوی و دموی نافع بود، و
~~شهوت طعام قوی گرداند، و زود هضم شود، و تن را لاکر گردند و سحج
~~آورد. اصلاح آن به شهد باید کرد.

PageV01P399

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0376.png)

~~نیکوتر آن باشد که چینی بود و از آملهآ تر کرده باشند.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. و قبض دارد و مقوی احشا است. و آنچه
~~خوشبوی باشد تحلیل و تفتیح بیشتر کند. و نیک است در دردبند گاه[ها]. و
~~گویند در قوت مجامعت بیفزاید، و چون ضماد کنند شکم ببندد، و منع خون
~~آمدن کند، و درد دل را سود دارد. آن قدر که استعمال کنند نیم درم باشد، و
~~اگر به بوی دارند دردسر آورد و کافور اصلاح آن کند.
~~Selr-b11n37 سکبینج
~~جدوی درختی است که هیچ منفعتی ندارد الا این جدوه. گویند قنه نوعی از
~~سکبینه است. و نیکوتر آن باشد که بیرونش به سپیدی گراید و اندرونش به
~~سرخی، و تیز بوی باشد و زود در آب حل شود. و قنه مغشوش آبگینه است.1
# گرم و خشک باشد در درجهآ سیم. و محلل و ملطف است. در فالج سود
~~دارد. و مادهآ سرد که در موضع سرون باشد براند، و در قولنج و سنگ مثانه
~~نافع آید، و در قوت شهوت مجامعت بیفزاید، و حیض براند، و اسهال خلط
~~دوسنده کند، و در ستبری پلک چشم و تاریکی سود دارد، و بهترین دارو
~~است در انزال فرود آمدن آب چشم، و اگر در شعیره - و آن آماه پلک چشم
~~است - با سر که طلا کنند زایل کند، و سینه را پاک کند، و اگر با شراب
~~خورند در زخم حشرات و داروهای بد مهلک نافع آید، و فرزند که در شکم ms251
~~مادر باشد بمیراند. و گویند در مثانه زیان دارد، و اشق اصلاح آن کند. و

PageV01P400

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0377.png)

~~گفتهاند بدل او قنهآ سفید است. و گفتهاند بدل او نصف وزنش جاوشیر است.
~~Sel8 سلق
~~چغندر باشد، و دو نوع است: یکی سیاه از برای سبزی بسیار، و نیکوتر آن
~~باشد که خوش طعم بود.1
~~گرم و خشک است در درجهآ اول. و بعضی گویند قوت او مرکب است.
~~و بعضی گویند تر است در درجهآ اول. ملطف و تحلیل کننده است و
~~گشایندهآ سدهها.
~~و آنچه سیاه باشد قبض کند. و چون آب آن در داءالثعلب و کلف و حزاز2 و
~~گوک طلا کنند سود دارد، و شپش را بکشد، و با عسل اگر طلا کنند قوبا را
~~زایل گرداند، و بستگی راه جگر و سپرز بگشاید، و شکم ببندد خاصه چون به
~~عدس خورند.
~~صنفی دیگر نرم و سپید باشد و اگر به آبکامه بپزند در قولنج سود دارد اما
~~پیچیدن شکم آورد، و باد انگیزاند، و کیموس بد دهد، و غذا کمتر دهد. و
~~خردل و سر که اصلاح آن کند. و بیخ آن در معده زیان دارد و غثیان آورد.
~~5alrma(-e) سلیخه
~~چوبی است. و چند صنف باشد: یکی خوش طعم و خوشبوی، و صنفی
~~دیگر طعم سداب کند، و صنفی دیگر سیاه است، بوی آن بوی گل سرخ
~~است، و صنفی دیگر سیاه ناخوشبوی است و پوستی تنک دارد، و صنفی دیگر

PageV01P401

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0378.png)

~~سپید است و ناخوشبوی. و گویند که دارچینی صنفی از سلیخه است. و سلیخه
~~آنچه سرخ رنگ و صافی و نرم باشد نیکوتر بود.
# و سلیخه گرم و خشک است در درجهآ سیم. بادهای غلیظ بشکند، و قوت
~~اعضا دهد، و اندک قبض دارد، و در داروی چشم میان روشنائی به کار
~~دارند1، در سینه سودمند بود، و اگر با عسل به لثه مالند نیک باشد، و شراب
~~سلیخه در معده ms252 و جگر منفعت دهد، و کمیز و حیض براند، و زخم افعی را
~~سود دارد، و شربتی یک درم باشد، و فرزند را که در شکم مادر باشد زیان
~~دارد که چون زن آبستن بخورد فرزند بمیرد. و در رودگانی زیان دارد. و کتیرا
~~اصلاح آن کند.
~~سلت 501
~~نوعی از جو است که پوست ندارد و مانند گندم است.
~~سلخ الحیة = پوست مار (س خ ح ی)
~~نیکوترین آن، پوست مار نر است. بغایت خشک کننده بود. چون در
~~داء الثعلب طلا کنند سود دارد، و اگر به سر که بپزند و با آن مضمضه کنند
~~درد دندان را سود دارد، و چون خشک کنند و بسایند و با عسل یا شراب
~~بیامیزند و در چشم کشند روشنائی دهد.
~~5e1n15e1l1 سمسم
# کنجد باشد. و از تخمها هیچکدام بیشتر از کنجد چربی ندارد. و «جلجلان» نیز
~~خوانند. و نیکوتر کنجد آن باشد که دانهآ بزرگ دارد و تازه باشد.

PageV01P402

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0379.png)

~~گرم است در وسط درجهآ اول و تر است در آخر همان درجه. و بعضی گویند
~~در درجهآ دوم. و جرمش قویتر از روغنش است. و نرم کننده و تحلیل پذیر است
~~و تعزیت دهد(؟) اندام را که زخمی رسیده بود. و رنگ آن بادنجانی بود.1 و
~~چون طلا کنند خون بسته را سود دارد، و در خشونت که از سودا باشد نافع آید،
~~و فربهی آورد، و موی دراز کند، و چون ضماد کنند عصبها که غلیظ شده باشد
~~سود دارد، و در در آمدن حیض منفعتی تمام دهد تا حدی که گویند فرزند که
~~در شکم مادر باشد بیندازد، و منی را زیادت کند، و در زخم مار نافع باشد. و
~~آنچه از مقدار آن خورند پنج درم باشد. و در معده زیان دارد از برای آن که
~~مرخی است و مست گرداند و تشنگی آورد، و خلطی غلیظ از آن متولد شود، و
~~دیر هضم ms253 گردد. و عسل از قفای آن باید خورد.
~~سمین 58111111
~~فربهی است. و نیکوتر از حیوانی سلیم کامل باشد.
~~تراست در درجهآ اول. و گرم و تر است2. شکم را نرم گرداند، و زود هضم
~~شود، و در مجامعت بیفزاید، اما بلغم بد از آن پدید آید و زود استمالت پذیرد. و
~~باید که اندک خورند. و لیمو به نمک پرورده و زنجبیل و راسن اصلاح آن کند]2.
~~5omaسماق *
# خراسانی و شامی هر دو هست. و شامی سرخ تر و کوچکتر از خراسانی است.46

PageV01P403

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0380.png)

~~سرد است در درجهآ دوم، و گفته شده در اول، و خشک است در سیم. قابض
~~و مقوی است. منع نزف کند تا حدی که گویند اگر بر صاحب نزف بیاویزند
~~فایده دهد، و منع مادهآ صفرا که در رودگانی ریزد بکند، و آماه که از ضرب
~~بدید آمده باشد و سبزی اندام چون ضماد کنند سود دارد، و در گشادگی
~~گوش و درد دهان سود دارد، و معده را دباغت دهد، و قوت تشنگی ساکن
~~گرداند، و اشتهای طعام آورد، و غثیان که از صفرا باشد ساکن کند، و شکم
~~ببندد، و منع سحج کند، و احتقان به او ذوسنطاریا و سیلان رحم وبواسیر را
~~سود دارد. و شربتی پنج درم خورند، و آب سماق در ابتدای درد چشم چون
~~در چشم کشند دردی را که از حرارت بود باز نشاند، و منع مادههای دیگر کند.
~~و جدو سماق چون در دهان نهند درد دندانها را تسکین دهد. و سماق در جگر
~~سرد زیان دارد. و مصطکی اصلاح آن کند.
~~سماقیه - سماق با
~~نیکوتر آن باشد که از سماق تازهآ سرخ پخته باشند.
~~سرد و خشک است. در ضعف احشای گرم سود دارد، و شکم ببندد، و آنان
~~را که خون در مزاج غالب بود و نزف خون و نفث دم - یعنی خونی که از گلو
~~به وقت سرفه آید - منفعت دهد، ms254 و اگر خواهند که بستگی شکم بیشتر کند دو
~~سه شاخ پرپهن و برگ ترنج در آن دیگ اندازند، و اگر خواهند که قبض
~~نکند پرپهن و برگ ترنج در دیگ نباید انداخت1. اما در سینه زیان دارد.

PageV01P404

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0381.png)

~~بعضی ماهیها گرمتر از بعضی باشد به نسبت مزاج یکدیگر چنان که ماهی
~~کوسج. و اما مارماهی گرمتر است از کوسج1. در منی بیفزاید، و به گرده
~~قوت دهد.
~~بهترین ماهی صخوری باشد، باریک و سفید بود، نه بزرگ و نه کوچک و نه
~~لاغر و نه فربه، به وقت خوردن لذت دهد و دیر پوسیده و گندیده گردد. و
~~بهترین نوعی شبوط است و بعد از آن «هاربا»، و بعد از آن «بستی». و بهترین
~~موضع که ماهی در آن باشد سنگریزه و ریگ و آب خوش باشد. و اگر از
~~برای تری خورند به اسفیداج پخته باید خورد بعد از آن به تابه بریان کرده.
~~سرد و تر باشد در درجهآ دوم. در قوت مجامعت بیفزاید، و تن فربه کند. و
~~مرق ماهی در زهرها که خورده باشند و گزیدگی نافع باشد، ریه را پاک کند،
~~و صوت خوش گرداند، و شکم براند. و ماهی بلغم آبی انگیزاند، و عصب را
~~سست گرداند، و موافق کسی بود که معدهآ گرم دارد، و تاریکی چشم آرد، و
~~تشنگی غالب کند. و مثلث اصلاح آن کند.
~~نیکوتر آن باشد که دیرینه نباشد و زمان بسیار از وی نگذشته باشد که
~~در نمک و شوره انداخته باشند. و در ابتدا باید که در آب گرم و شوره
~~انداخته باشند.
# گرم و خشک است. سر ماهی شور خشک کرده در آماه ملازه و شقاق مقعد

PageV01P405

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0382.png)

~~نافع آید. و سر ماهی سماروس چون بسوزانند و در زخم سگ گزنده و کژدم
~~نهند سود دارد، و بلغم را بگدازاند اما بهق سیاه پدید آرد و تشنگی غالب کند.
~~و حلواها ms255 وخردل وصعتر و کرویا وامثال آن اصلاح کننده است.
~~821111r-dala سمور و دلق
~~در گرمی نزدیک یکدیگرند و گرمی و خشکی کند، و پوشیدن پوستین این
~~جانوران، پیران را و سردمزاجان را موافق باشد.
~~821111n سمن = روغن
# روغن باشد. و مسکه را چون بجوشانند و اندک نمک و دو سه عدد خرما در
~~آن اندازند و بنهند تا سرد شود روغن بود و در پخته گردانیدن بادها و نرمی و
~~ارخا قوی تر از مسکه باشد.
~~گرم و تر است در درجهآ اول. و آماه و بثرهها که در پس گوش باشد پخته
~~گرداند، و سینه را نرم کند، و فضلهها بگدازاند خاصه چون با شکر و مغز بادام
~~ضماد کنند، و تریاق زهرها که خورده باشند باشد.
~~90113ni سمانی
# مرغی است1 و سمانه2 خوانند. نیکوتر این مرغ جوان باشد.
# گرم و خشک است. در درد بندگاه [ها] نافع آید، و اگر بسیار خورند تشنج
~~پدید آید.

PageV01P406

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0383.png)

~~Somna(-e) 1سمنه
~~داروی فربهی است، و تن را فربه کند، ترکننده است.
~~صنعت آن: بگیرند مغز جوز و کنجد و حبة الخضراء و شنبلیده و شونیز و
~~خشخاش - از هریک یک جزء راستا راست - بکوبند و آنچه توان بیخت ببیزند
~~و روغن گاو چندان بر سر آن داروها کنند که دارو ناپدید شود، و در دیگی
~~کنند و به آتش نرم بجوشانند تا دارو روغن را به خود کشد. بعد از آن شکر یا
~~عسل بدان بسرشند و معجون کنند و بامداد و شبانگاه مثل یک جوز بخورند.
~~و نوعی دیگر: بستانند نخود سپید و یک شبانه روز در شیر آغارند و ده درم از
~~آن برگیرند، و باقلی پوست کنده و ماش خورد کرده و عدس پوست کنده و
~~برنج شسته چند کرت و در آب سبوس گندم آغشته و شکر - از هریک بیست
~~درم - گندم کوفته پوست کنده و مغز بادام شیرین - از هریک ده درم - مغزنان
~~خشک ms256 - سه درم -خشخاش سفید - پانزده درم - کنجد پوست باز کرده - پنج
~~درم - کوفته کنند و در شیر بیزند و بامدادها میخورند. و اگر زیره و فلفل و
~~نمک پارهای در آن آمیزند شاید.
~~سنبل الطیب (س ب ل)
~~«سنبل بنجمشک» نیز خوانند و «سنبل رومی» و «ناردین» است. و او را به
~~گیاهی که بدوماند مغشوش کنند. نیکوتر آن بود که خوشبوی بود.
# گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم، و گفته شده در اول
~~درجهآ سیم. گشایندهآ سدههای جگر است، و تحلیل کننده است. دماغ را قوت
~~دهد، و موی مژگان برویاند، و در خفقان سود دارد، و سینه و شش را پاک

PageV01P407

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0384.png)

~~کند، و معده را قوت دهد، و بوی دهان خوش گرداند، و شربتی یک درم
~~باشد، در گرده زیان دارد، کتیرا اصلاح آن بود.
~~سنبل هندی
# گویند دارشیشعان است.1
# گرم و خشک است. قبض بسیار دارد، و منع نزلهها و بادها کند.
~~5211dar15 سندروس
# جذوی است مانند کهربا2 در جذب کاه.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. قبض بسیار دارد و خون را حبس کند، و
~~دود آن نواصیر را خشک گرداند، و منع فرو ریختن مادهها کند، و درد دندان
~~را منفعتی عجیب دهد، و خفقان و سپرز که بزرگ شده باشد و اسهال دیرنیه را
~~نافع بود، و قوت لاکر کنندگی دارد چون هر روز نیم درم با سکنجین بخورند.
~~بدل او ثلث وزنش کهربا است.
~~سندهان (س د)
# عود هندی است.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم. چون بخورند و ضماد به آن عضو کنند
~~برای نقرس سودمند است.
~~سنا3 515
# نیکوتر سناء حجازی بود.

PageV01P408

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0385.png)

~~گرم و خشک است در درجهآ اول. مسهل صفرا و سودا و پاک کنندهآ خلطها
~~و فضلهها است. و اگر کوفته خورند سه درم باید، و اگر به مطبوخ با ادویه
~~خورند تا پنج درم1. اسحاق ms257 گفته در مثانه زیان دارد. مصلح او و بدل او هلیلهآ
~~زرد است.
~~Somb-ada(e) 2[سنبادج [= سنباده
# جلادهندهای قوی است. دندان را از وسخ بغایت پاک کند و جلا دهد، و بن
~~دندان را قوت دهد و سخت کند.
~~سنون (س)
# داروئی است که از برای دندان آمیخته باشند. بوی دهان خوش گرداند، و
~~لثه را قوت دهد.
# صنعت آن: بگیرند سادهآ هندی و زفت رومی و عود و مصطکی و پوست
~~ترنج و سعد - از هریکی یک جزو - و قرفه و قرنفل و گل سرخ - از هریکی نیم
~~جزو - بکوبند و ببیزند و به کار برند.
~~سنون دیگر
# بوی دهان خوش کند، و بن دندانها و لثه را سخت گرداند، و دندان را
~~قوی کند.

PageV01P409

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0386.png)

~~صنعت آن: سرون1 بز کوهی سوخته، و نمک به عسل سوخته بسرشند -از
~~هریکی ده درم - زعفران و سنبل الطیب و مصطکی و سداب خشک -از
~~هریکی دو درم - سماق و جلنار - از هریکی یک درم - سعد سوخته و جو
~~سوخته - از هریکی سه درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به لثه پای
~~دندانها می مالند.
~~سنون الحفر
~~داروی دندان است که به گو افتاده باشد، زایل کند و لثه را سخت کند.
~~صنعت آن: بگیرند پوست هلیلهآ زرد و گزمازج و پوست انار شیرین - از هرکدام
~~پنج درم - [نمک و سعد و اشنان - از هریک سه درم]2 - زغال عود هندی سوخته و
~~قرفه و قرنفل و گل سرخ و جو سوخته - از هریک دو درم - پارهآ کاسهآ چینی - ده
~~درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در بن دندانها می مالند.
~~5n(52n)72b سنجاب]
~~از جملهآ پوستینها است. و حرارت سنجاب کمتر از گرمی سمور باشد و به
~~نسبت با سمور سرد و تر است. گرمی بسیار نتواند کرد. و گرم مزاجان را سود
~~دارد که پوشند]4.
~~58mbusa(e) سنبوسج = سنبوسه
~~نیکوتر آن بود که به آب میوههای حمض5 کرده ms258 باشند.

PageV01P410

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0387.png)

~~گرم و تر و غلیظ است. کسانی را که ریاضت بسیار کشیده باشند نافع آید، و
~~دیر هضم شود اما چون هضم شود غذای بسیار دهد و نان او هضم نشود. مثلث
~~اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: بگیرند گوشت نیک کوبیده شده و به آب لیمو یا آب سماق
~~بسرشند و در میان نان تنک نهند و میان روغن بریان کنند.
~~سویق الحنطه = پست گندم (س ق ح ط)
~~نیکوتر آن باشد که گندم به حد اعتدال رسیده باشد و بریان کنند. گرم و
~~خشک است در درجهآ اول، و گویند ملین است. اگر در آب آغارند حرارت
~~آن کمتر شود و سرد گردد. در احشا و رودگانی که تر باشد سود دارد اما
~~دیرهضم شود و باد انگیزاند. باید که در آب گرم شویند و به شکر خورند.
~~سویق الشعیر (س ق ش)
~~پست جو باشد. و نیکوتر آن بود که به حد اوسط بریان بود. سبوس کمتر
~~دارد و بسیار سردتر از پست گندم باشد. شکم ببندد، و در خلفه1آ صفراوی سود
~~دارد اگر در حال به آب حل کرده باز خورند، و اگر دیرباز خورند نفخ و باد
~~انگیزاند و اسهال آورد. شکر اصلاح آن کند.
~~سویق النبق = پست کنار (س ق ن ب)
~~در معده نیک باشد، و شکم ببندد.
~~سویق التفاح = پست سیب (س ق ت)
~~قی و ناخوشی معده را که از صفرا بود ساکن کند، و معده را قوی کند، و
~~شکم ببندد.

PageV01P411

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0388.png)

~~طبع را نرم کند، و در سرفه و درد سینه که از حرارت باشد سود دارد.
~~سویق حب الرمان = پست اناردان
~~سرد و خشک است. در معده دباغت کند، و صفرا بنشاند، و اشتهای طعام
~~آورد، و طبیعت سخت گرداند، و شکم ببندد.
~~سوسن الابیض = سوسن سپید 311531
~~روغن سوسن سپید را «زنبق» خوانند1، و نیکوتر سوسن آسمانگونی باشد. و
~~روغن سوسن لطیف ms259 تر است.
~~گرم است در درجهآ اول و معتدل است در خشکی. در او لطافت و تحلیل
~~کنندگی است. و گویند سوسن سپید بستانی گرم و خشک است در درجهآ
~~سیم، و گفتهاند در اول، و بعضی گفتهاند معتدل است. و آنچه بیابانی است
~~گرمی و خشکی را زیادت دارد. و جلادهنده است. نفع دارد در نمش و کلف
~~و بهق، و سود دارد در جرب و خشک ریشها. و بستانی از بهترین ادویههائی
~~است در مداوای اندامی که به آب گرم سوخته باشند، و در اوجاع سپرز نافع
~~است، و در زخم کژدم و حشرات نیک است، و چون به بوی دارند در دردسر
~~که از گرمی باشد مضر و زیانکار بود و کافور اصلاح آن کند.

PageV01P412

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0389.png)

~~5uran7an سورنجان]
~~بیخ نباتی است که گلی سپید و زرد دارد و در کوهها روید و برگش در
~~روی زمین پهن شده باشد. و این بیخ بعضی سپید و بعضی سرخ و بعضی سیاه
~~باشد. و لعبت بربری مغشوش آرد. و نیکوتر سورنجان سپید باشد هم به ظاهر
~~هم به باطن. و سرخ و سیاه هم باشد.
~~گرم است در درجهآ سیم، و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند در سیم. و
~~در او قبض است. و گفته شده سرد است در درجهآ دوم، و در او قوت مسهل
~~بلغم است. در جراحات کهنه و نقرس سود دارد و گویند در وی چون ضماد
~~کنند در حال ساکن شود. و تریاق جملهآ دردبند گاهها است، و در قوت شهوت
~~مجامعت بیفزاید خاصه چون با زنجبیل یا پودنه یا زیره خورند. و نیم مثقال یک
~~خوردن باشد. اسحاق گفته در اربیه1 زیان دارد، و در معده بد باشد و آن را
~~ضعیف کند. کتیرا و شکر و زعفران اصلاح آن کنند.
~~و اما سورنجان سرخ و سیاه داروی مسهل را در معده از کار بازدارند و سم
~~است، نشاید ms260 استعمال کردن. و گفتهاند بدل او در دردبند گاهها هموزن او برگ
~~حنا ونصف وزنش مقل الیهود است]2.
~~سوفرطون
~~بعضی گفتهاند که حی العالم است. و گویند نوعی از سیب است و هیچ بوئی
~~ندارد و شیرینی دارد.

PageV01P413

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0390.png)

~~سرد و خشک است. و خاصیت این دارو آن است که چون در دیگ کنند
~~گوشت به هم جمع کند چنان که پندارند که... است و چون بپزند1 در خشونت
~~گلو و نفث خون و آبریزش و فسخ اعصاب سود دارد.
~~51n12 [سونیز [= شونیز = سیاه دانه
~~بیخش معتدل است. و به نرمی و تیزی می کشد. و چون عصارهآ آن ضماد
~~کنند به درد ناخن نیک بود، و در ناخنه، و قصبهآ ریه را پاک و نرم کند، و
~~تشنگی بنشاند، و حرقت بول و التهاب معده و تبهای دیرینه و ریش گرده و
~~مثانه را سود دارد.
~~سولان
~~دوائی رومی است .
~~گرم و خشک است در درجهآ چهارم. در لقوه اگر به وزن حبهای به بینی دارند
~~سود دارد، و باد بشکند، و آماه پلک چشم را نافع آید، و خون را سوخته گرداند.
~~سوس
~~متک است3. و نیکوتر آن باشد که تازه و باریک بود.
~~گرم و خشک است، و گویند معتدل است، و گویند که سرد است. در درد
~~جگر سود دارد. و قدر یک شربت یک مثقال بود. و در سپرز زیان دارد. و گل
~~سرخ اصلاح آن کند.

PageV01P414

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0391.png)

~~سوارالهند والسند
~~حیوانی دریائی است و در افعال مانندهآ توتیا است. باید که در کوزهای
~~سفالین بسوزانند و بعد از آن بکوبند و به آب بشویند و خشک گردانند.
~~سرد و خشک است. تری چشم و اشک چشم را خشک کند1.
~~سودانیات
~~مرغی است2. نیکوتر آن باشد که مختلف باشد و صید کرده باشند3.
~~گرم و خشک است. در قوت مجامعت بیفزاید، و در دماغ زیان دارد، و در
~~گوشت آن مرغ تیزی ms261 باشد زیرا حشرات پرخورد و بوی ناخوش کند و بد باشد.
~~سوطیرا
~~و «مخلص اکبر» نیز خوانند. [و اسم او مشتق از زعفران است]4. به دردسر
~~دیرینه، ودوار، وصرع، و وسواس، وفالج، و تبهای بد که هر روز آید، و به
~~بوی داشتن در درد چشم که از رطوبت باشد، و درد دندان، و درد پهلو سود

PageV01P415

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0392.png)

~~دارد، و منع نزله کند چون به آب عسل خورند، و اگر قی کند و خون آید به
~~آب لسان الحمل وآب عصاالراعی، ودرد معده، وبادهای غلیظ، و درد روده،
~~و آماه و حالات سودائی، و لرزه، و دردسپرز، و بستگی بول، و زیادتی خلط
~~که در گرده باشد به خوردن و طلا کردن، و درقوت مجامعت چون طلا کنند،
~~و نفع دارد در نقرس و بند گاه[ها] که از سردی باشد، و تشنج که از امتلا باشد،
~~و گرانی آواز، و گزیدن حشرات همه را سود دارد.
~~صنعت آن: مر و سلیخه و اذخر - از هریکی یک وقیه و نیم - جندبیدستر و
~~فطراسالیون - از هریکی دوازده مثقال - دارفلفل - چهارمثقال - تخم کرفس -دو
~~وقیه - سیسالیوس رومی - یک مثقال - قسط تلخ و دارچینی و قرص قرقومعما و
~~میعهآ سائله و اسارون - هریکی شش مثقال - بکوبند و ببیزند و در سه چندان
~~عسل گرم کرده کف بر گرفته معجون سازند و بنهند و بعد از شش ماه به کار
~~میدارند. شربتی یک درم باشد. به ماء فاتر حل کرده بخورند.
~~سورتتیجان
~~لثهها را که سست شده باشد سخت گرداند، و در آماه گلو نافع بود.
# صنعت: زرد چوبه - دوازده درم - شب یمانی و جلنار - هریکی شش درم -
~~مازو و پوست انار - از هریک دو درم - بکوبند و ببیزند و به کار دارند.
~~81sarun سیسارون
~~چوب سیاهدانه است1. تیز و تلخ است و قبض دارد. گرم و خشک است در

PageV01P416

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0393.png)

~~درجهآ دوم و تحلیل کننده . بیخ آن چون بجوشانند در ms262 معده سود دارد و در
~~ادرار بول نافع بود.
~~سیر21
# کرکج آبی و کرفس آبی و قرةالعین و نهق نیز خوانند. در آب استاده باشد.
~~بوی خوش دارد. گرم کننده و محلل است، کمیز و خون حیض بگشاید،
~~سنگ مثانه را نافع بود.

PageV01P417

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0394.png)

~~551n-balnt شاه بلوط
~~خوشتر از بلوط است. معتدل است به گرمی و سردی، و خشک است در
~~درجهآ اول، و گفتهاند در درجهآ دوم، و گفتهاند در او حرارت جاری است، و
~~گفتهاند گرم است در درجهآ اول، و گفتهاند سرد است در درجهآ دوم.
~~غذا دهندهتر از سایر حبوب و دانهها است، و جلادهنده است، و به زهرها
~~نافع بود، و دیرهضم شود، و غذای او برای مردم خوب نیست. شکر اصلاح آن
~~کند. و گفتهاند بدل او به وزنش بلوط و خرنوب است.
~~6ah-esna1nn شاهسفرم
~~نیکوتر آن بود که کوچک باشد.
~~گرم است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند معتدل
~~است، و گفتهاند سرد است. خلط زیادتی دماغ را تحلیل کند اما دماغ سرد را
~~پربخار گرداند. نیلوفر اصلاح آن کند.
~~5adr-2ra7 شاهترج = شاه تره
~~نیکوتر آن باشد که سبز و تازه و تلخ بود، و برگش بهتر از شاخش است.
~~معتدل است در حرارت، و خشک است در درجهآ دوم، و گفته شده سرد و
~~خشک است در درجهآ سیم، و گویند سرد است در درجهآ اول. خون را صاف

PageV01P418

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0395.png)

~~گرداند، و خوردنش نافع است به خارش و گر و قوت معده و سختی لثهها، و
~~سدهآ جگر بگشاید، و طبع را نرم گرداند، و مسهل صفرا است. و شربتی از آن
~~ده درم تا نیم رطل است با شکر یا پانیذ جوشانیده، و آب آمدن از دهان را نافع
~~بود، و گویند در سپرز زیان دارد. هلیله اصلاح آن کند. بدل او در جرب و
~~تبهای دیرینه مثل نصف وزن آن سناء ms263 مکی است.
~~شابابج1
~~شامانک گویند. در قوت مانند قیصوم است.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. به صرع نافع بود، و آب که از دهن آید
~~باز بندد خاصه آبی که از دهان کودکان آید، و باد شکم و ارحام تحلیل کند.
~~قائم مقام او مرزنگوش است.
~~53danua7 شادنج
~~شادنه گویند.2 و سنگ خون گویند. و معدنی است. و چون مقناطیس را
~~بسوزانند شادنه از آنجا بیرون آید. هم در فعل و هم در قوت همچون شادنه
~~باشد. و نیکوتر آن باشد که مانند عدس باشد و زود از هم فرو ریزد. و آنچه
~~شسته نشده باشد گرم بود در درجهآ اول، و خشک بود در درجهآ سوم. و آنچه
~~شسته شده باشد سرد بود به درجهآ دوم. و چنان شویند که اولا نرم بکوبند و

PageV01P419

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0396.png)

~~آب صافی پاک بر سر آن ریزند و میسایند و صاف می کنند، و چند دفعه
~~چنین کنند و همچون توتیا یا سرمه بشویند بعد از آن بنهند تا باز نشیند و آب از
~~سر شادنه بریزند و بگذارند تا خشک شود و به کار میدارند.
~~قبض قوی کند، و خشک کننده است، و گوشت زیادت ببرد، و ریش چشم
~~را اندمال کند خاصه چون به سپیدهآ چشم استعمال کنند، و در خشونت و
~~درشتی پلک چشم و آماه سود دارد و نگذارد که گوشت زیادت شود، و جائی
~~که خون روان شود بازبندد، و درستی چشم را نگاه دارد. و چون به شراب باز
~~خورند دشوار آمدن کمیز را نیک باشد، و سیلان طمث و آب منی باز بندد.
~~55tel شاطل
~~شاتل گویند. داروئی هندی است مانند کماة خشک، و چون باقلی است
~~نه بزرگ و نه کوچک. تلخی دارد و هیچ بوئی ندارد، و گرم است و مسهل
~~خلط غلیظ.
~~شاهصینی
~~عصارهآ گیاهی است. سرد است. طلا کردن آن در دردسری که از گرمی باشد
~~سود دارد. و ms264 گویند حنای چینی است که به سرکه می سرشند و خشک کند.2

PageV01P420

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0397.png)

~~شبرم1 (ش )
~~در بستانها روید و چون نی کوچک و باریک بود، و برگش مانند برگ
~~طرخون است. نیکوتر آن باشد که سبز بود و به سرخی گراید چون پوستی
~~درهم پیچیده. و آنچه غلیظ باشد و سرخی اندک دارد بد بود. و همچنین آنچه
~~فارسی باشد بد بود و باید که استعمال نکنند.
~~گرم است در اول درجهآ دوم، و خشک است در آخر درجهآ سیم، و شیر آن
~~گرم و خشک است در درجهآ چهارم. در قلع دندان یاری دهد و چون نمک و
~~صبر و تربد اضافت آن کنند اسهال بلغم و سودا و زرد آب کند. و شربتی از این
~~گیاه دانگی باشد. و اگر در قولنج با مقل و سکبینه و اشق و سرگین گرگ2 باز
~~خورند سود دارد، و بغایت تیزی، دهان رگها را بگشاید، و در جملهآ اندامها
~~زیانکار بود خاصه گرم مزاجان را، و در معده و جگر زیان دارد، و به هیچ وجه
~~استعمال آن نشاید کرد الا اگر گیاه را در شیر آغشته باشند یک شبانه روز بعد
~~از آن با انیسون و رازیانه و زیره خورند. و مصلحت در خوردن و آشامیدن شیر
~~آن نیست و اگر اتفاق خوردن افتد و اسهال بسیار کند در آب سرد باید نشست
~~و مسکه و روغن باید خورد. دو درم از آن قاتل است.
~~Sebet شبت
~~نیکوتر آن بود که سبز و تازه باشد و آن که گل بیرون کرده بود. گرم است
~~بین درجهآ دوم و سیم، و خشک است میان درجهآ اول و دوم. اخلاط را پخته

PageV01P421

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0398.png)

~~گرداند خاصه چون خلط سرد باشد، و باد بشکند، و دردها ساکن کند. چون
~~تر باشد نضج زیادتر کند و چون خشک باشد، تحلیل بیشتر کند. آماه را پخته
~~گرداند، و خواب آورد، و کمیز ms265 براند، و در اشکده1 و قی و امتلا نافع بود، و
~~عصارهآ آن در تری کوش2 نافع بود، و سنگ مثانه پاره کند، و چون بسوزانند و
~~خاکستر آن در ریشهای مقعد و ذکر نهند سود دارد، و چون ضماد کنند در
~~بواسیر که رسته باشد منقطع گرداند، و چون بسیار خورند ضعف بصر آورد3، و
~~در معده و گرده و مثانه زیان دارد. شربت آن پنج درم باشد. لیمو و عسل
~~اصلاح آن کنند.
~~5ab(b) شب
~~نوعی از زاج است و اصناف آن بسیار است اما آنچه طبیبان بدان استعمال
~~کنند سه صنف است و دارای سه صفت. یکی را مشقق خوانند و آن یمانی
~~است و سپید باشد که به زردی آید، و قابض بود و اندک ترشی دارد.
~~و گویند شب یمانی قطرهای است که از کوه می چکد و چون به زمین
~~میرسد زاج میشود.
~~سرد و خشک است به درجهآ دوم، و گفته شده گرم و خشک است در درجهآ
~~سیم، و گویند حرارت او در درجهآ دوم است. خون آمدن به هر اندام که باشد

PageV01P422

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0399.png)

~~و به هر نوع که باشد ببندد، و اگر با دردی سر که در ریشهای دشخوار و
~~جوشهای کهنه طلا کنند نافع آید، و چون بپزند و به آب آن مضمضه کنند
~~درد دندان ساکن کند، و در معده و جگر و تبهای دیرینه نافع بود، کود کان را
~~زیانکار بود تا به حدی که کشنده است، و سرفه را سخت زیان دارد و باشد که
~~به سل کشد. مداوات به مسکه و شیر و شکر باید کرد. و گفته شده بدل او
~~نمک تلخ است یا مثل آن نمک سیاه.
~~شبث1 رش ب)
# گیاهی سرد و خشک است به اعتدال، و قبض دارد. چون تر باشد سرد بود. و
~~چون عصارهآ آن بخورند سنگ مثانه پاره کند.
~~شجرة الحنظل (ش ج رة ح ظ)
# «شری» ms266 نامیده میشود. گرم و خشک است. اسهال بلغم کند. و بیخ آن
~~بهترین داروئی است زخم کژدم را2.
~~شجرة البق (ش ج رة ب)
# «دردار» خوانند [و «سفندان3 خوانند]4.

PageV01P423

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0400.png)

# سرد و خشک است به درجهآ اول. با سر که طلا کنند به پوست اندام که
~~میریزند نافع آید، و بر ریشهای تر ضماد کنند بهبود یابد.
~~[شجرة مریم
# «بخور مریم» نیز گویند. سه نوع است: نوعی ثمره ندارد، و دو نوع ثمره دارد.
~~و عرطنیثا بیخ آن است.
# گرم و خشک است در درجهآ چهارم. در زکام که از سردی باشد، و آب که
~~در چشم فرو خواهد آمد سود دارد]1.
~~شحوم = پیهها (ش)
# نیکوتر آن بود که از حیوانی فربه به کمال باشد.
# گرم و تر است و مختلف به حسب حیوان که پیه از آن گیرند، و بعضی
~~گویند که خشک است. اما در خشونت گلو سود دارد2، و لیمو به آب نمک
~~پرورده و یا راسن به سر که پرورده و یا زنجبیل دفع مضرت آن کند.
~~شحم البط = پیه بط (ش م ب)
# گرم تر است از پیه ماکیان. و او جدا لطیف است. اگر با شمع بیامیزند و به
~~صورت طلا کنند جلا دهد.

PageV01P424

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0401.png)

~~شحم الدجاج = پیه مرغ خانگی (ش م5)
~~حرارت او کمتر از پیه بط است، و پیه خروس مابین این دو است. در
~~خشونت زبان سود دارد، و در رحم نافع است1.
~~شحم الاسد = پیه شیر
~~گرم ترین پیهها است، کمترین رطوبت و خشکی را دارد، و در آماه سخت
~~تحلیلی قوی کند.
~~شحمالاوز - پیه مرغ آبی (ش م او)
~~در داء الثعلب وشقوق روی و لب سود دارد.
~~شحم الحمار الوحشی = پیه خرگور = پیه گورخر
~~چون با روغن قسط در پشت مالند درد پشت که از باد بود ساکن کند.
~~شحم المعز - پیه بزینه (ش م مع)
# قابض ترین پیهها است. و پیه بز کوهی ms267 شدیدترین تحلیل کننده است. در
~~ریش زخم روده سود دارد، و سحج و زحیر ساکن کند، و مداوات کسی را
~~که ذراریح خورده باشد بکند.
~~شحم الخنزیر - پیه خوک
# بهترین آن از خوک نر جوان باشد، و او مرطوبتر و کم حرارتتر از پیه بز

PageV01P425

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0402.png)

~~و گوسفند است. در آماه و ریش رودگانی سود دارد، و زخم حشرات را نافع
~~آید. شربت آن سه درم است.
# گرم است و تیز. و تمامت اطبا متفقاند که آبی که نزول خواهد کرد از چشم
~~باز دارد. و علی بن عیسی گفته موئی که در چشم خواهد آید منع نماید. اسحاق
~~گوید قدردانگی یا دو دانگ در زهرها و زخم حشرات سود دارد، و در دل
~~زیانکار بود، و بصل عنصل دفع مضرت آن کند.
~~شحم الحنظل
~~چون شحم حنظل از میان حنظل بیرون کنند بعد از سه ماه ضعیف شود و باید
~~که از میان او بدر نکنند الا به وقت استعمال از آن میان بیرون کنند، و باید که
~~زرد بود و آخر سال از درخت چینند به وقت طلوع ثریا1.
~~گرم و خشک است. به شدت اسهال بلغم غلیظ و سودا کند2. شربت آن یک
~~دانگ تا نیم درم است. اما سحج آورد. و جذوهآ تازی و کتیرا و نشاسته اصلاح
~~آن کند. و آنچه سبز باشد پیچش شکم آورد و اگر بسیار خورده شود قاتل
~~بود. و در درختی که یک حنظل باشد نشاید خورد که بیم است که اسهال
~~مفرط کند و به هلاکت انجامد.

PageV01P426

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0403.png)

~~5artr0 شربین]
~~درخت قطران است، و جنس درخت صنوبر باشد، و ثمرهآ آن مانند ثمرهآ سرو
~~بود الا آن که خار دارد.1 و دو نوع است: دراز و کوتاه. و در پوستش قبض
~~هست. گرم و خشک است. و چون برگ آن بپزند و به آب آن مضمضه کنند
~~درد دندان ساکن شود. و ثمرهآ آن در ms268 سرفه سود دارد، و در قطره قطره چکیدن
~~کمیز وضعف جگر نافع آید، و شکم ببندد، و چون با فلفل بیامیزند ادرار بول
~~کند، و چون به پیه اشتر آمیزند و در اندام مالند2 حشرات بگریزند. و ثمرهآ آن
~~در معده بد است و دردسر آورد، و فرزند در شکم مادر بمیراند]2.
~~شراب العناب
~~سرد وتر است.
~~سودمند است در سرفه و غلبهآ خون برای صاحبان ماشرا و سرخجه و آبله و
~~درد سینه و مزاج خشک.
# صنعت آن: نیم رطل عناب و چهار رطل آب بجوشانند تا به یک رطل آید و
~~صاف کنند و یک رطل شکر بر نهند و به قوام آرند.
~~شراب البنفسج = شراب بنفشه
# معتدل است در سردی و تری. نفع دارد در درد پهلو و شش و درد گرده، و

PageV01P427

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0404.png)

~~طبع و سینه و گلو نرم گرداند، و کمیز براند، و سرفه و تب که به هم باشد
~~منفعت دهد.
# صنعت آن: بنفشهآ پاک کردهآ تازه - یک قفیز - در چهار چندان آب نیک
~~بپزند و چون پخته شود یک من آب مانده باشد، دومن شکر برنهند و به قوام
~~آورند و بنهند تا سرد شود. و اگر خواهند که مسهل باشد سه نوبت بنفشه به
~~آب بجوشانند و چنان سازند که سه چنان بنفشه که در اول ترتیب دادهاند بپزند
~~تا اسهال کند.
~~شراب الخشخاش
~~نیکوتر آن باشد که با پوست و بیخ آن پزند با آب باران وقتی که خشخاش
~~تر است.
~~سرد و تر است. در سینه و دماغ گرم و بیخوابی و نزله و ریش سینه و غلیظ
~~گردانیدن مواد رقیق سود دارد اما مزاج احشا به زیان برد از غایت سردی.
~~صنعت آن: صد عدد خشخاش خورد کنند با دانه به هم و در دومن و نیم آب
~~بجوشانند، و باید که آب باران باشد و صافی کنند، و به هریک رطل آب که بازمانده
~~باشد یک ms269 من شکر در آن ریزند و باز قوام آورند و بردارند و به کار میدارند.
~~شراب النیلوفر =شراب نیلوفر
~~سرد و ترکننده است. در سرفه و علت شوصه1 و گرمی طبع سود دارد، و
~~نافع باشد در دردسر، و منع مادهها که در سینه و معده میریزد بکند، و درتب و
~~حرارت نافع آید خاصه تبی که همراه با آن درشتی سینه باشد.

PageV01P428

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0405.png)

~~صنعت آن: بستانند برگ نیلوفر تازه یک رطل، و شکر برنهند و به قوام
~~آورند و به کار دارند.
~~سرد و خشک است. و در تب و تشنگی و آتش معده و نرمی طبع سود دارد.
~~صنعت آن: گل سرخ جوری پاک کرده و بزر آن - از هر جزو یک رطل -
~~در ده رطل آب می جوشانند چنان که بغایت پخته شود، صافی کنند، و به
~~هریک رطل که بازماند یک من شکر در آن نهند و میجوشانند تا به قوام
~~جلاب رسد. سرد کنند و بنهند و به کار میدارند.
~~و اگر این شراب را برای اسهال طبع میخواهند1 آب در دیگ کنند و گل
~~در آنجا میاندازند و چون بسیار جوشید شله باشد، گل را از دیگ بیرون
~~میاندازند و گلی تازه باز در دیگ می کنند و سه نوبت این ترتیب به جای
~~می آرند و بعد از آن شکر در آن باز قوام آورند. و این شراب را «شرابالورد
~~المکرر» گویند. صفرا براند. و یک شربت چهار وقیه باشد تا دو وقیه. به
~~سکنجبین و آب سرد حل کنند و باز خورند. و اگر از این قوی تر خواهند باید
~~محموده به آن اضافت کنند. و اگر تشنگی آورد سکنجبین با آب سرد بخورند.
~~شراب السفرجل = شراب به
~~سرد و خشک است. شهوت و آرزوی طعام انگیزاند، و شکم ببندد، و منع قی

PageV01P429

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0406.png)

~~در غثیان نافع بود اما در سینه و گلو زیان دارد، و شراب خشخاش ms270 اصلاح آن کند.
# صنعت آن: آبی ترش بسیار آب بکوبند و آب آن بگیرند بعد از آن که
~~پاک کرده باشند و در دیگی کرده بجوشانند تمام و صافی کنند و به قوام
~~شراب آورند]1.
~~شرابالفاکهة =- شراب میوهها
~~معده را قوت دهد، و رودگانی را نیک باشد، و قی را قطع کند، و صفرا
~~بنشاند، و زنان آبستن را چون قی بسیار افتد سود دارد.
~~صنعت آن: سیب و امرود و انار ترش و سماق و زعرور - از هریکی یک جزو
~~- بکوبند و آب بگیرند و به آتش نرم میپزند و صاف کنند و دیگر بار
~~بجوشانند و به قوام آورند.
~~شراب النعنع2 = شراب نعناع
# [شراب را فود خوانند]2. در اشکده و ناخوشی معده و شکم راندن سود دارد.
~~صنعت آن: نار ترش و شیرین بکوبند و آب بگیرند و صاف کنند و میپزند
~~تا یک نیم بماند، و آب را فود [نعناع] تر بگیرند و صاف کنند، بر هریک رطل
~~از آن آب که مانده باشد یک رطل و نیم شکر برنهند و آب درهم کنند و به
~~قوام آورند و بنهند و به کار میدارند.
# نیکوتر آن باشد که از سیب شامی یا اصفهانی گرفته باشند.

PageV01P430

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0407.png)

~~گرم و خشک است در درجهآ اول. معده را قوت دهد، و در خفقان و قی
~~کردن و شکم راندن سود دارد، و قوت نفس دهد.
~~صنعت آن: بستانند سیب شامی خوش طعم و پوست آن باز کنند، و دانهآ آن
~~بیندازند، و پنج رطل آب آن بگیرند و پنج رطل شکر کوفته در آن به هم زنند،
~~و آب باران یا آب صافی خوش دوازده رطل در آن دیگ کنند و بغایت به هم
~~بزنند و در ظرفی از آبگینه یا چینی کنند و سر آن ظرف استوار کنند و یک ماه
~~در آفتاب نهند، بیرون آورند و صافی کنند. و اگر خواهند که خوشبوی باشد
~~پارهای مشک ms271 و سه درم عود هندی و سک و مصطکی - از هریک دو درم -
~~نرم بکوبند و ببیزند و در میان آن اندازند و بردارند.
~~و شراب سیب ساده چنان سازند که آب سیب بستانند و می جوشانند تا باز
~~یک نیمه آید، صافی کنند و بنهند.
~~شراب الرمان = شراب انار
~~سودمند است در قی کردن و شکم راندن که از صفرا باشد.
~~صنعت آن: انار را بفشارند و صافی کنند و میپزند تا یک نیمه بماند. و اگر
~~خواهند یک دسته نعناع در آن اندازند.
~~سرد ولطیف کننده است. صفرا را قمع کند، وقوت معده دهد، وقی ساکن
~~کند، و شکم راند.
# صنعت آن: یک رطل خرمای هندی از لیف و دانه پاک کنند و در میان
~~چهار رطل آب بجوشانند تا آن وقت که ربعی بماند. صافی کند و چهار یکی

PageV01P431

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0408.png)

~~که مانده باشد یک من شکر در آن بریزند و به قوام شراب آورند. و در آخر
~~پختن دستهای نعناع در آن اندازند و به کار میدارند.
~~شراب اللیمون = شراب لیمو
~~سرد و خشک است و اندک حرارتی دارد. قمع صفرا کند، و قوت معده
~~دهد، وشهوت و آرزوی طعام پدید آورد، و هضم نیک کند، و قی کردن دفع
~~کند، و در خماری و تبهای صفراوی و تشنگی سود دارد.
# صنعت آن: لیمو را از پوست باز کنند و بفشارند و صاف کنند و آب لیمو
~~- ده رطل - در دیگی کنند و به آتشی نرم میپزند تا یک نیمه بماند. بعد از آن
~~پنج رطل شکر در آن آب حل کنند و میجوشانند و کف برمی دارند تا به قوام
~~شراب آید. بردارند و در ظرف چینی کنند]1.
~~شراب الآس = شراب مورد
~~در سینه و شش نافع بود، و خونریزی را قطع کند.
# صنعت آن: بگیرند ده رطل دانهآ مورد تازه و خورد بکوبند در یک رطل و
~~نیم آب مثلث که عفص2 باشد ms272 آغارند و در ظرفی از آبگینه کنند و هفت
~~شبانه روز بنهند، بعد از آن صاف کنند و در جای کنند.
~~[شراب صندل
~~نفع دارد برای اصحاب قلب و خفقان و بیماری جگر گرم و یرقان و
~~تبهای سوزان.

PageV01P432

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0409.png)

~~صنعت آن: صندل سفید -سی درم - سرطان بحری - سه درم - لسان الثور -
~~سی درم - همه را یک شبانه روز در سه من آب فرفخ کنند، پس به آتش نرم
~~بجوشانند تا سیک باز آید، و یک من شکر برنهند و به قوام آورند. آنگه
~~مروارید - سه درم - گل ارمنی و لسانالثور و گل سرخ و ابریشم خام سوخته -
~~از هریکی چهار درم - کافور و مشک - از هریکی دو دانگ - همه بکوبند و
~~ببیزند و با آن شراب در خنبره کنند و به هم بیامیزند و به کار دارند.
~~شراب دینار
~~در تب دق و بیماریهای دیرینه که دراز کشیده، و ضعیفی دل بسیار فایده
~~دهد چنانک به وصف گفته نمی آید.
~~صنعت آن: تخم کاسنی - ده درم - پوست تلخ کاسنی - ده درم - گل سرخ -
~~هفت درم - ریوند چینی - دو درم - در دو من آب بجوشانند تا سیک باز آید، و
~~قند برنهند و به قوام آورند. شربتی بیست درم باشد1.
~~شراب آلو
~~از جهت مزاج گرم و طبع خشک فایده دارد.
# صنعت آن: بگیرند آلوی سیاه - صد عدد - عناب دانه بیرون کرده - سی عدد
~~- خرمای هندی پاک کرده -سی درم - بنفشه خشک - بیست درم - تربد
~~تراشیدهآ نیم کوفته - بیست درم - تربد را جدا اندر صرهای ببندند و هم اندر پنج
~~من آب بیزند تا از او دو بهره برود، آنگه بپالایند و سی سیر تر انگبین برنهند و
~~نیم من شکر کف بردارند و به قوام آورند و به کار دارند.

PageV01P433

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0410.png)

~~جهت خداوندان درد پشت و درد گرده سود دارد.
~~صنعت آن: بگیرند انجیر - یک من - نخود - صد درم -اندر سه من آب بپزند
~~تا ms273 نخود پخته شود و بپالاید، و انجیر را نیک بمالند و بیفشارند و آن آب به
~~پاتیلهای در کنند و تمام بپزند. پس از آن که قوام گیرد مقدار نیم من فانیذ یا
~~عسل برنهند و بگیرند سنبل و قرنفل - از هریکی یک درم - خولنجان و
~~دارچینی و زعفران - از هریکی نیم درم - بکوبند و در خنبرهای نهند و در دیگ
~~اندازند و به قوام آورند. پس خنبره از وی بردارند. شربتی از وی بیست درم
~~است اما از جهت قولنجی بی نخود و بی داروها بپزند]1.
~~شراب السوسن
~~مربوس نیز خوانند2. ضعف و سردی معده و جگر را سود دارد، و استفراغ
~~بسیار و شکم راندن و خون بیرون آمدن و ضعف دل را نافع بود.
~~صنعت آن: بگیرند گل سوسن آزاد - چهارصد عدد - پاک کنند و در روی
~~کرباس اندازند تا خشک شود. پس بستانند قسط و قرنفل و قصبالذریره - از
~~هریک دو درم - نمک اندرانی و سلیخه - از هریکی سه اوقیه - حماما و سنبل و
~~مصطکی - هریک یک اوقیه - عود بلسان - چهار اوقیه - نرم بکوبند و در ظرفی
~~آبگینه کنند و پارهای سوسن در آن کنند و پارهای داروی کوفته بر سر آن
~~کند. بعد از یک شبانه روز شانزده رطل مثلث بر سر آن کنند و دیگربار
~~زعفران - نیم اوقیه - مشک - دو مثقال - در شراب مثلث بگدازند و داروها در

PageV01P434

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0411.png)

~~آن اندازند. میعهآ سایله - چهار اوقیه - و روغن بلسان - یک اوقیه - در آن افزایند
~~و یک ساعت سر ظرف بپوشانند. بعد از آن پارهای کاغذ پاک در سر آن نهند
~~و به کتان پیوشانند و آن ظرف را در گل پاک گیرند به گلی که سبوسهآ جو در
~~آن آمیخته باشند و مدت شش ماه در سایه نهند به موضعی که باد شمال جهد.
~~پس به کار میدارند.
~~شراب [ورق]الاترج = شراب ترنج
~~سرد و خشک است. ضعف معده و خفقان را نافع بود. ms274
~~صنعت آن: بگیرند برگ ترنج تازه از غبار پاک کرده به پارهآ کرباس - پنجاه
~~برگ - و در ده طل شراب مثلث آغارند در ظرفی پاک مدت هشت شبانه روز،
~~پس صافی کنند و یک رطل عسل کف گرفته در آن برنهند و درهم ببیزند و
~~در ظرفی از آبگینه کنند و بعد از سه روز به کار دارند.
~~شراب الکمثری = شراب امرود (ش ب ک م را)
~~نافع است در اسهال و شکم راندن و قوت معده.
~~صنعت آن: بستانند امرود و نیم پخته کنند چندان که مهرا شود، صاف کنند و
~~باز در دیگ کنند و دیگرباره بپزند تا غلیظ شود و بردارند.
~~شرابالعنب = شراب انگور
# در درد گلو و آماه و ریش شدن معده نافع بود.
# صنعت آن: آب انگور -شش رطل - بپزند تا دو بهره بماند، و عسل -یک
~~رطل - و سماق و بیخ سوسن و مازو و جلنار و فقاح الورد - از هریکی چهل

PageV01P435

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0412.png)

# جگر و معده را گرم گرداند و منفعت دهد.
~~صنعت آن: سنبل الطیب و قاقله و مصطکی و دارچینی و عود هندی و هیل و
~~جوزبویا - از هریک یک درم - [قرنفل - نیم درم -]1 بکوبند چنان که به
~~هم کوفته باشد و در میان سه رطل آب خوش آغارند و بجوشانند تا آن وقت
~~که دو رطل بماند، و در کرباس نیک صافی کنند، پس پنج رطل عسل نیک
~~در آن بجوشانند و کف برمیدارند و می پزند تا به قوام جلاب آید، سرد و
~~صافی گردانند.
~~شراب الافسنتین
~~سودمند بود در فساد مزاج و ضعف معده و فساد سپرز و بزرگی آن و روان
~~گردانیدن طبع.
~~صنعت آن: بگیرند مثلث یا نبید مویز و عسل کف گرفته - هفت رطل - در
~~ظرفی زجابی کنند و مصطکی و قسط تلخ و افسنتین رومی - از هر کدام چهار
~~درم - اذخر و سادهآ هندی و سنبل الطیب و گل سرخ وصبر و ms275 غاریقون -از
~~هریک دو درم - زعفران - یک درم - در کتان بندند و در عسل اندازند و هفت
~~شبانه ر وز به آفتاب نهند و به کار دارند.
~~شرابالریباس
# سرد و خشک است. در شکم راندن و قی و تب نافع بود.

PageV01P436

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0413.png)

~~بستانند ریباس و بکوبند و آب آن بگیرند و صاف کنند و در دیگ سنگین
~~کنند و به آتش نرم میپزند تا یک نیم بماند1. و شکر نیم وزن آن در این دیگ
~~اندازند تا گداخته شود و به قوام آرند.
~~شراب العود
~~درد معده و قوت هاضمه و بد گواریدن طعام -اگر از سردی باشد - سود
~~دارد، و بوی دهان خوش گرداند.
~~صنعت آن: گلاب - یک رطل - در دیگ سنگین کنند و عود هندی و سک
~~-از هریکی دو درم - سنبل الطیب و قرنفل و مصطکی و جوزبویا - از هریک
~~درمی - بکوبند چنان که نیم کوفته باشد و در پارهای کتان بندند و به آتش نرم
~~می پزند تا آن وقبت که از چهاردانگ دانگی بماند، و آن کتان را به دست
~~بمالند سخت باقوت که در او هیچ نماند، و یک رطل شکر در آن اندازند و به
~~آتش معتدل میپزند و کف می گیرند تا به قوام جلاب رسد. دانگی مشک در
~~آن کنند و به کار دارند.
~~[شراب الکاذی2
~~شراب کدر نیز خوانند. در درد آبله و ماشرا و سرخره3 و امثال آن سود دارد.
~~صنعت آن: چوب کاذی - یک رطل - خرمای هندی پاک از پست و دانه
~~- یک رطل - بیخ رازیانه و عناب گرگانی از دانه پاک کرده - از هریک یک

PageV01P437

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0414.png)

~~رطل - بزر رازیانه و چوب رازیانه - از هریک نیم رطل - صندل زرد و سرخ - از
~~هریک ده مثقال - سنبل الطیب و گل سرخ خشک پاک کرده - از هریک دو
~~مثقال - نیم کوفته کنند و در چهار برابر آن آب آغارند و بجوشانند تا آن وقت
~~که چهار ms276 یکی بماند، صافی کنند. و بستانند آب انار ترش و آب انار شیرین - از
~~هریک یک رطل - سر که کهنهآ صاف شدهآ سپید ترش - یک رطل - در آب
~~اول ریزند و در دیگی پاک کنند و میپزند تا منعقد شود. و شکر سلیمانی و
~~شکر طبرزد - از هریک یک رطل - در میان آن اندازند و بجوشانند تا کف
~~بر آورد و کف برمی گیرند و همچنان میپزند تا چون سکنجبین شود. از آتش
~~بردارند و سه درم زعفران و سه درم کافور سفید نیک در آن حل کنند و
~~در انائی از آبگینه کنند و بنهند. شربتی دو مثقال باشد تا یک وقیه به
~~قدر حاجت]1.
~~خداوندان درد جگر را فایده دهد.
~~صنعت آن: بگیرند هلیلهآ زرد - چندان که خواهند - و بشکنند و در قرابهای
~~کنند و در آفتاب نهند و هر روز می جنبانند تا قوت و طعم و رنگ در آن رود
~~و بپالایند و در عصاره کنند و آرد کرده نگاه دارند تا خشک شود، چیزی شود
~~چون صبر، به وقت حاجت سه درم بکوبند و به جلاب حل کنند و با اندکی
~~سقمونیا حب کنند و استعمال کنند.

PageV01P438

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0415.png)

~~صنعت آن: بگیرند عنب الثعلب ثمرهآ اوخام و پخته وبکیر وجونی(؟) بدهند و
~~بمالند و بفشارند و آب بگیرند و به هریک من از آن آب چهل سیر سک
~~برنهند و به قوام آرند و شراب بسازند.
~~شراب غوره
~~بگیرند آب غوره و بجوشانند تا نیمه باز آید، یک شب بنهند و بپالایند و
~~صاف کنند و در هریک من آبغوره نیم من شکر برنهند و به قوام آرند. و به
~~وقت جوشانیدن مقداری قرنفل سوده در صرهای بندد و در وی افکند و هر
~~ساعت بمالد. و اگر نعنع برافکند نیکو بود.
~~شراب ریوند
~~از جهت درد جگر و درد سپرز سودمند است و سده گشاینده است.
~~صنعت آن: بگیرند ریوند چینی - چهل درم ms277 - غاریقون و تربد و بسفایج و
~~تخم کاسنی - از هریکی بیست درم - برابر کنند نیک بود، اما اگر تربد چهل
~~درم بود زنجبیل سه درم باید و اگر با ریوند برابر بود سه درم و نیم کوفته اندر
~~سه من آب بپزند تا نیمه باز ماند و بپالایند و شکر برنهند و به قوام آورند.
~~شربتی بیست درم. با بیست درم جلاب، و اگر خواهند نیم دانگ سقمونیا و
~~مصطکی درافکنند]1.
~~5a1 شعیر = جو
~~دو نوع است: یکی پوست دارد، و یکی ندارد و «سلت» خوانند و فعلش مانند

PageV01P439

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0416.png)

~~و نزدیک آن یکی است که پوست دارد. نیکوتر جو سپید و رسیده و
~~بزرگ باشد.
~~سرد و خشک است به درجهآ اول، و گفته شده به درجهآ دوم.
~~تحلیل کننده و جلادهنده است و غذا کمتر از گندم دهد. و چون گرم کنند
~~و در کلف طلا کنند سود دارد، و در جرب که ریش شده باشد چون با سر که
~~طلا کنند نفع دارد، و با به و سرکه بر نقرس مالند منفعت دهد، و سیلان و
~~فضلهها منع کند و نگذارد که ماده در بند گاه[ها] ریزد، و چون به آرد جو و
~~پوست خشخاش و اکلیل الملک ضماد کنند درد پهلو را سود دارد، و اگر با
~~انجیر بپزند در تبهای بلغمی نافع آید، و چون خورد کنند و به آتش گرم کنند
~~و در جائی که درد کند نهند و آن درد از گرمی باشد ساکن گرداند، و اگر بر
~~آماه گرم نهند ساکن شود و تحلیل کند اما باد انگیزاند و پیچیدن شکم پدید
~~کند، و در مثانه زیان دارد. و انیسون اصلاح آن کند.
# گیاهی است که رنگ آن بین سرخ و سیاه است، بیخ آن لیفی است.
~~گرم و خشک است. سینه و شش را پاک گرداند.

PageV01P440

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0417.png)

~~شعر محرق = موی سوخته
~~چنان سوزانند که دیگی آهنین پر ms278 از موی کنند و سر آن دیگ به طبقی که
~~سوراخهای بسیار دارد محکم کنند، پس بر سر آتش نهند تا سوخته گردد. این
~~موی گرم کننده است و به قوت خشکی کند. و بعضی گویند که گرم و خشک
~~است در درجهآ سیم. جلادهندهآ دندان است، و در سوختگی آتش منفعت دهد.
~~و آب موی در ریشهای پلید سود دارد و گوشت رویاند، و جامهای که از موی
~~بافند گرم و خشک کننده است و اعضا را سخت گرداند.
~~5e1a شفاه - لبها
~~نزدیک است به اعتدال. زود هضم شود و خون صالح انگیزد.
~~5einrn شفنین
~~حیوانی است1. نیکوتر آن بود که کوچک باشد. مرغی است که اگر به سال
~~رسیده بود نشاید که خورند و چون بکشند یک روز بگذارند بعد از آن پاک
~~کنند و بپزند.
~~گرم و خشک است و خشکی آن قوی است. در فالج سود دارد و در دماغ
~~زیان دارد و بیخوابی آورد. سر که اصلاح آن کند.
~~شفودس2
~~گرم است. چون عصارهآ آن بازخورند در دردها سود دارد، وریشهای مزمن و
~~دیرینه به هم دوساند، و گوشت زائد ببرد، و به سر که طلا کردن در نقرس نافع

PageV01P441

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0418.png)

~~آید، و چون لعوق1 سازند و شکر در آن ریزند سرفه را سود دارد، و دو درم از
~~این دارو در لذع معده نافع آید، و کمیز که به دشخواری آید ساکن شود، و
~~اگر زنان به کار دارند حیض بسته بگشاید.
~~نیکوتر از این دارو آن باشد که به سبزی گراید.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم2. و آن قدر که استعمال کنند نیم مثقال بود.
~~ولادت فرزند آسان گرداند و در دل زیان دارد. عسل اصلاح آن کند.
~~شقایق النعمان3
~~لاله باشد. گرم و خشک است در درجهآ اول، و بعضی گویند گرم است
~~دردرجهآ دوم. تر و محلل و جلادهنده و جذب کننده است. بعضی چیزها به
~~خود ms279 کشد و بعضی چیزها پخته گرداند، و اگر با پوست گردوک آمیخته کنند
~~موی را سیاه گرداند، و در جرب که ریش شده باشد سود دارد، و عصارهآ آن
~~از بهر پاک شدن سر و روشنائی چشم و سپیدی که در آنجا باشد سود دارد، و
~~اگر شاخهآ آن را بپزند و بخورند شیر انگیزاند، و حیض براند.
~~5o(8a/a2شکاعی4 ز
~~نباتی است در قوت مانند باد آورد.5 و نیکوتر آن باشد که سبز و تازه باشد.

PageV01P442

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0419.png)

~~بعضی گویند زرد معتدل است.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم، و بعضی گفتهاند گرم است در اول و
~~خشک است در دوم. جدا تحلیل کننده و ملطف است. و گویند اگر در زیر
~~زبان کود کان نهند آب از دهان ایشان نیاید. و طلا کردن و به بوی داشتن و
~~خوردن آن با شراب در فالج سودمند بود، و در رطوبات و تری معده و بادهای
~~رحم منفعت دهد. و دو درم شربتی باشد. و گویند در شش زیان دارد. جدوی
~~تازی1 اصلاح آن کند.
~~شلجم = شلغم (ش ج)
~~بعضی به سین گویند، و«الفت» نیز گویند. دو نوع است: بیابانی، و بستانی.
~~گرم است در درجهآ سیم، و تز است دردرجهآ دوم. غذای تمام دهد، و منی را
~~زیادت گرداند2، و بول براند، و چون او را دوبار بجوشانند اشتهای طعام آورد،
~~و اسهال کند، و آب شلغم در گرفتگی شکم نافع باشد اما باد انگیزاند. و در
~~عقب او یکی از گوارشات باید خورد.
~~شل (ش ل)
# داروئی هندی است مانند زنجبیل3. تلخ و قابض و سخت تیز و گزنده است.
~~و بهترین آن هندی است.

PageV01P443

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0420.png)

~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. بادها را بشکند. و در او تحلیل و تلطیف
~~عجیب است. و در عصب و عرق النسا و نقرس سود دارد1. و آنچه استعمال
~~کنند یک درم باشد. و هر که از ms280 او بخورد رنجها پدید کند مانند آن رنج که در
~~خوردن سیماب کشته حاصل شده باشد، و اسهال بسیار کند. و این تازه اول
~~علامتهای آن است. و شش را زیان دارد. مداوات به مرق چرب باید کرد. و
~~عسل اصلاح آن کند.
~~5alnn شمع
~~موم باشد. و او دیوار خانهآ منج عسل است.
~~معتدل است. و بعضی گویند گرم و نرم است و ترکننده به عرضی است برای
~~آن که سره آرد2 و در مرهمهای سرد کننده به کار دارند، و نضج دهد، و
~~خشکریشها را نرم گرداند، و طلا کردن آن با روغن بنفشه درشتی سینه را نافع
~~آید، و نگذارد که شیر در پستانها بسته شود، و اگر ده دانه هر دانهای مانند ارزن
~~در حریره یا شوربا بپزند تا مانند آردها له شود و بخورند در ریش رودگانی
~~سود دارد و زهرها را جذب کند و کرمهای شکم بکشد و در سبره و برود2 که
~~علت چشم است طلا کردن سود دارد.
~~و موم سیاه جذب خلطها از اندرون کند و سلا4 و شوک5 را به خود کشد، و
~~عطسه آورد، و ریشها که در گو افتاده باشد پرگرداند. و اگر خواهند که ریش
~~ممتلی نشود زنگار در میان آن کنند.

PageV01P444

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0421.png)

~~5anlar شنجار
~~خس الحمار و ابوحلسا خوانند. و او فیلوس است.1 چوبی است که برگی
~~مانند برگ کاهو دارد و به سیاهی گراید و در تابستان مانند خون سرخ شود و
~~دست را رنگ کند و بر گش ضعیف تر باشد.
~~گرم است. و بعضی گویند سرد است در اول و خشک است در دوم. قبض و
~~خشکی کند، و چون به روغن بر اندام مالند عرق برآرد، و طلا کردن آن در
~~بهق و یرقان سود دارد، و به موم روغن به کار دارند اندمال ریشها کند. و یک
~~مثقال و نیم با زوفا بخورند کرم شکم بکشد، وخوردن و ضماد ms281 کردن آن به
~~زخم افعی نافع آید، و چون آن را به روغن بجوشانند و قطرهای در گوش
~~چکانند درد گوش را که از گرمی باشد و نقرس را سود دارد.
~~51un12 شونیز
~~شینیز هم نامیده میشود.2
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. تیز و مقطع بلغم و جلادهنده و بادشکننده
~~است، گوک3 را قطع کند، و در بهق و برص و جرب و زکام که از سردی

PageV01P445

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0422.png)

~~باشد سود دارد خاصه چون بریان کرده باشند، و به دردسر که از سردی بود
~~سود دارد، و چون سعوط کنند منع آب که در چشم فرو خواهد آمدن بکند، و
~~چون بخورند کرمهای اندرون بکشد، و اگر در ناف طلا کنند همچنین کرمها
~~بکشد، و حیض براند، و به آب عسل چون به کار دارند سنگ مثانه را سود
~~دارد، و در تبهای بلغمی و سوداوی نافع بود، و دود آن حشرات بگریزاند، و
~~در زخم رتیلا سود دارد، و قدر خوردن او تا یک درم است. و گویند در
~~گرده زیانکار است. و کتیرا اصلاح آن کند. و بعضی گویند اگر بسیار خورند
~~قاتل باشد.
~~شواصرا (ش ص)
~~گیاهی است خوشبوی.1 بیشتر در عراق باشد در میان خارها و رنگش به
~~زردی گراید.
~~گرم و خشک است. بیشتر در میان حقنه به کار دارند. و در عرق النسا و درد
~~بند گاه[ها] نافع آید.
~~Savlfaran شوکران
~~دیسقوریدوس گوید ساق این نبات همچون ساق رازیانه است، و برگش
~~مانند برگ خیار است، و شکوفهاش سپید و مانند شکوفهآ انیسون است. و
~~روفس گفته برگ آن مانند برگ یبروح است و زرد است در شدت زردی، و
~~هیچ ثمرهای ندارد، و تخمش به رنگ نانخواه است و هیچ طعم و بوئی ندارد.

PageV01P446

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0423.png)

~~سرد و خشک است در درجهآ سیم تا چهارم. نزف خون را منع کند، و در
~~موضعی که خواهند که موی برنیاید طلا ms282 کنند منع کند و موی برنیاید. و چون
~~بر خصیه ضماد کنند بزرگ نشود، و در نقرسی که گرم باشد چون طلا کنند
~~منفعت دهد، ومنع ادرار کمیز و حیض بکند، و اگر در پستان ضماد کنند
~~بزرگ نشود و نگذارد که شیر زیادت از پستان آید. و مسهل زرد آب است، و
~~چون اندکی در میان شراب کنند و باز خورند خواب بسیار آورد، و خون بسته
~~کند، و از غایت سردی قاتل است، و مضرت آن به دل میرسد، و خوردن آن
~~خناق و سردی اطراف و تمدد و درشتی چشم و تشنج بازدید کند، و چشم
~~چیزی را نمیبیند، و خیال باطل میشود و به تشنج و اختناق و مرگ میرسد.
~~مداوات به قی باید کرد بعد از آن شراب صرف و فلفل و فرفیون خوردن
~~صحت یابد.
~~5a-a(-e) شوکهآ بیضا
~~خار سپید بادآورد است. سرد و خشک است در درجهآ اول. چون بپزند در
~~نقرس و استرخاء معده نافع آید.
~~5av-a(-e) شوکهآ یهودیه
~~خار یهودی1. گرم و لطیف و تحلیل کننده است. در مفاصل و خون که از
~~گلو آید نافع آید، اگر بیزند و آب آن مضمضه کنند درد دندان ساکن گرداند.

PageV01P447

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0424.png)

~~5avl- a(-e) شو کهآ مصریه
~~نباتی است که خورند و لیک چون از مصر به پارس برند نشاید که خورند
~~حتی این که گویند سم قاتل است.
~~سرد است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم، و خشک کننده است،
~~نزلهها را قطع کند، و در آماه معده و گلو نافع بود.
~~5alh-d3na] شهدانج = شهدانه
~~بزر درخت شاهدانه است. دو نوع است: بیابانی، و بستانی. و آنچه بیابانی است
~~و مانند فلفل است شبیه است به حب السمنه. و ذکر درخت آن در باب قاف
~~خواهد آمد.
~~بهترین آن بستانی است. و او گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گفتهاند
~~حرارت او در درجهآ اول است. و ms283 گفتهاند سرد و خشک است در درجهآ اول. و
~~بیابانی گرم و خشک است در درجهآ چهارم. باد بشکند، و چون روغن آن در
~~گوش اندازند باد سرد را نیک بود. و شیر شهدانهآ بیابانی اسهال بلغم و صفرا به
~~رفق کند. و قدر آن که استعمال کنند سه درم تا سه مثقال باشد.
~~و شهدانه کمیز براند، و دیر هضم شود، و در معده بد باشد، و دردسر آورد،
~~و منی را خشک کند، و چشم تاریک کند. بریان کرده مضرت کمتر دهد. به
~~شکر و مغز بادام و خشخاش باید خورد و بعد از آن سکنجبین.

PageV01P448

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0425.png)

~~دو نوع است: یکی چوبش میان تهی بود و بر گش مانند برگ سرو است،
~~و دیگری ارمنی زردرنگ باشد. و شیح کوهی «افیلون» نامیده میشود و
~~تلخ است.
~~و او گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گفتهاند گرم است در دوم و
~~خشک است در اول. محلل باد است و قبض اندک دارد دون قبض افسنتین. و
~~خاکستر آن - درمنه - در داءالثعلب با روغن بادام طلا کنند نافع بود و موی
~~برآرد، و منع خوره بکند، و در گرفتگی سینه سود دارد، و کرمها بکشد، و
~~خون حیض و کمیز براند، و روغن او در تب لرز نافع است، و در دفع زهر
~~کژدم و رتیلا و زهرها سود دارد، و قدر استعمال آن دو مثقال باشد، و چون
~~بسوزانند و در موضع زنخ طلا سازند ریش زود برآید. و در عصب و معده زیان
~~دارد و دردسر آورد. و ترمس اصلاح کنندهآ آن است.
~~[شیح محرق
~~گوش ماهی نیز خوانند و از کنار دریا آورند. نیکوتر آن باشد که تازه و سپید
~~و نو بود. و چنان سوزانند که شیح را در گل گیرند - گلی پاک که هیچ اجزای
~~بد در آن نیامیخته باشند - و در تنوری نهند که آتش سوخته باشند تا شیح
~~سوخته ms284 شود. و دانستن آن که سوخته شد یا نه، آن باشد که شیح را از میان گل
~~بیرون کنند و ببینند اگر سپید شده باشد سوخته بود و اگر سپید نشده باشد در

PageV01P449

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0426.png)

~~کوزهآ سفالین نو نهند و در گل گیرند و در تنور نهند تا سپید شود. بکوبند و
~~چون توتیا بشویند و خشک کنند و بکوبند و بسایند و به کار میدارند.
~~سرد و خشک است. و بعضی گویند تر است. آماه گرم را ساکن گرداند، و
~~در ریه زیان دارد، و در رطوبت قرنیه که در گو افتاده باشد و ریش آن و آب
~~ریزیدن چشم و سپیده سود دارد. و قدر آن که استعمال کنند نیم درم باشد. و
~~دندانها را جلا دهد. و عسل اصلاح آن کند].
~~6ey1a1nn شیلم
~~او «زوان» است.2 و نیکوتر آن باشد که رسیده بود.
# گرم است در درجهآ سیم، و بعضی گویند در درجهآ اول، و بعضی گویند در
~~درجهآ دوم. و خشک است در درجهآ سیم. لطیف و جلادهنده و تحلیل کننده
~~است. چون با کبریت3 بربهق طلا کنند نافع آید، و اگر با بزر کتان و سرگین
~~کبوتر در آماه و خنازیر طلا کنند آنها را تحلیل و منفجر کند، و اگر با حنظل4
~~بر ریشها و قوبا پاشند منفعت دهد، و چون زنان در زیر دود کنند آبستن شوند
~~و رحم قابل و مستعد نطفه گردد، و چون بکوبند و بسرشند و در موضعی نهند
~~که خار دارد بیرون کشد و تندرستی آورد.

PageV01P450

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0427.png)

~~شیر آملج
~~آمله باشد که در شیر آمیخته باشند و قبضش کمتر از آمله است. و نیکوتر آن
~~باشد که مدتها در شیر آغشته باشند.
~~سرد و خشک است در درجهآ سیم، و گفتهاند گرم و تر است. بلغم دوسنده را
~~پاک کند بی آن که گرمی انگیزاند، و شهوت قوی گرداند، و قی باز بندد و
~~خیو1 ms285 قطع کند. شربتی یک دو مثقال باشد. در مثانه زیان دارد. و شیر و عسل
~~اصلاح آن کند.
~~5na7 شیرج
~~روغن کنجد است.2 در آسیاه کنجد را به آب گرم عجین کنند و بسرشند و
~~روغن بستانند.
~~گرم و تر و نرم کننده بود. در شکافته شدن اندام و درشتی که از مادهآ سودا
~~بود به خوردن و طلا کردن نافع بود. و چون مورد را با روغن کنجد بپزند و در
~~سر طلا کنند موی را نگاه دارد و قوت دهد، و چون به آب مویز بخورند
~~خارش اندام را که از مادههای دموی و بلغمی باشد قطع کند، و در تنگی نفس
~~سودمند بود، و طبع را معتدل کند، و سموم را بزداید، و در خشونت گلو و
~~سرفه فایده کند، و شهوت طعام را ببرد، و چون در او غلظت است معده را
~~مرخی گرداند.
~~شیر از بقول

PageV01P451

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0428.png)

~~صعتر و خردل و شونیز کرده باشند. باد بشکند، و اشتهای طعام پدید کند، و
~~بادها را دفع کند، و بد گواریده شود، و چون بیخ او در گوش آویزند که درد
~~دارد فایده دهد، و لیکن خوردن او در جملهآ اغذیه نیک باشد.
~~شیرازیه
~~گوشت آوه است که [شیراز و]1 ابازیر و جوز کوفته در آن کرده باشند.
# گرم وتر است. قوت شهوت مجامعت دهد، و از جملهآ غذاها است که
~~کسانی خورند که ریاضت بسیار کشند. در افعال از نرگسی ضعیف تر است، و
~~در مزاجهای صفراانگیز زیان دارد. تشنگی آورد، و ریشها اصلاح کند.
~~51ta1a7 شیطرج هندی]
~~پارههای چوب است و باریک و کوچک بود، و پوستی تنک، مانند قرنفل
~~دارد و چون بشکنند به سرخی و سپیدی گراید. و شیطرج در اصل دیوارهای
~~کهنه روید و برگش مانند برگ سپندان است، و در تابستان برگ آن زیادت
~~نشود، و در طعم و بوی و قوت چون قردمانا است. و نیکوتر آن هندی ms286 باشد.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گویند که گرمی در درجهآ چهارم دارد.
~~چون با سر که در بهق طلا کنند نافع آید. همچنین در برص و جرب و پوست
~~که از اندام دست می دارد نافع بود، و چون طلا کنند در سپرز منفعت دهد، و
~~چون باز خورند درد بندگاه[ها] زایل کند، و گویند چون بیخ شیطرج از گوش

PageV01P452

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0429.png)

~~معجونی است که اطبا مدح منافع آن کردهاند، و در ترکیب آن عجایبها
~~است، و سودمند است در صرع و سکته و فالج و لقوه و تشنج و نسیان و
~~ارتعاش و ترس و خفقان، و تغییر عقل و درد اندرون و درد ریه و مادههای
~~غلیظ و درد بند گاه[ها] و نقرس و دردهای رحم و سرگردیدن و افتادن و
~~فرزند در شکم نگاه داشتن و دردسر و شقیقه را سعوط کردن. و اطبا گفتهاند
~~که هیچ فعلی قویتر و بالغ تر از آن ندیدیم در این معجون که در استرخاء
~~[وبستگی] زبان کرده. و از جمله داروئی است که هفت سال قوت دارد.
~~صنعت آن: بگیرند حماما و مشک خالص و عود بلسان و فرفیون و اشنان و
~~تخم کرفس و تخم سداب و اشنه و گو گرد زرد و سرگین گاو کوهی و
~~سرگین بز کوهی و کافور و خربق سفید و خربق سیاه و میعهآ سائله و مامیران
~~چینی و بزرهلیون و دارشیشعان و زرد چوبه و خردل سپید و بیخ کاسنی و
~~حبالمحلب - از هریک دو درم -مروارید ناسفته و زعفران و سادهآ هندی و
~~دبق و سلیخه و جوزبویا و جندبیدستر و فقاح اذخر و تخم کر کنج و تخم زوفرا
~~-از هریک ده درم - زر و نقره و زرنب و حب بلسان و شونیز و زاج و سرگین
~~روباه و پوست بیخ کبر -از هریک نیم درم -ابریشم خام سوخته یا نسوخته و
~~فلفل سپید وزنجبیل ms287 و بیخ شبت وتخم شبت و جنطیانا و فقاح ولسان العصافیر

PageV01P453

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0430.png)

~~و نمک هندی و صعتر فارسی و عاقرقرحا و زراوند گرد و فندق هندی و ابهل
~~و قفرالیهود و هزارچشان و ششبندان -از هریک چهار درم - قرنفل و
~~سنبل الطیب و قسط تلخ و سقند و چوب پرسیاوشان و قاقله - از هریک سه درم
~~- بیخ سوسن آسمانجونی و بسباسه و خاک چهارسوی راه و ماءالسوسن و
~~ماء الشوک - از هر کدام یک درم - مصطکی - سه درم - لفاح - بیست عدد - بزر
~~رازیانه و زوفای خشک - از هریکی شش درم - فلفل و دارفلفل و تخم بنگ
~~سپید و زراوند دراز و افیون - از هریک بیست درم - اکلیل الملک - چهار درم -
~~بزرقطونا و بسد - از هریک چهار درم و نیم - بکوبند و آنچه توان بیخت ببیزند
~~و آنچه جدوهها است در مثلث آغارند و در سه چندان عسل گرم کردهآ کف
~~گرفته معجون سازند و در انائی از آبگینه کنند و بعد از شش ماه به کار
~~میدارند و استعمال می کنند. و شربتی مانند نخودی باشد. به آب پوست بیخ
~~رازیانه و پوست بیخ کرفس حل کرده بخورند. و اگر به بوی دارند و سعوط
~~کنند قدر حبهای باشد به آب شهدانه و آب مرزنگوش. و در وقت طلوع
~~کلب الجبار1 این عمل باید کرد]2.
~~5-xest شیر خشت - شیرخشک
~~ماند شبنم است که بر درخت بید نشیند و در هرات3 بیشتر بود.
# گرم است به اعتدال، و قوی تر از انگبین است، و به خاصیت فایدهآ بسیار دارد.

PageV01P454

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0431.png)

~~5abun صابون
~~گرم و سوزنده است، و جلاء قوی دهد، قولنج بگشاید، آماه و دنبلها پخته و
~~پوسیده گرداند. و آب صابون قاتل است چون بخورند از برای آن که هنوز
~~آهک و شخار1 در آن باقی است و نزدیک است به حال نوره. مداوات به قی
~~کردن به آب گرم و روغن کنجد است و بعد ms288 از آن مرق مرغ خانگی و روغن
~~بادام خوردن.
~~صنعت آن: روغن کنجد - پنجاه من - شخار اشنان نیک -ده کیله - آهک
~~نیک - پنج کیله - درهم آمیزند و به تخمیر و صنعت صابون کنند2.
~~5abr صبر
~~جدوی است و از عصارهای است که منجمد و بسته می کنند و رنگش میان
~~سرخی و زردی است. سه نوع است: سقوطری، و عربی، و سمجانی. و نبات
~~صبر همچو نبات سوسن است الا این که برگ صبر درازتر و عریض تر و
~~سطبرتر است و او بغایت آبدار است.

PageV01P455

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0432.png)

~~صنعت آن: بستانند گیاه و بکوبند و بنهند تا ثخین شود و در ظرفها کنند و به
~~آفتاب نهند تا خشک شود
~~و نیکوتر آن صبر اسقوطری است. و سقوطر جزیرهای است در نزدیک
~~ساحل یمن. و آب آن چون آب زعفران است و بویش همچو بوی مر، و چون
~~باد در آن دمند رنگش مانند جگر شود و بویش مانند بوی روغن. و از سنگ
~~پاک باشد.
~~و اما صبر عربی به ضد این بود و سختتر است.
~~و نوعی دیگر است که سمجانی خوانند و بد باشد و رنگش سیاه بود.
~~و گرم و خشک است به درجهآ دوم، و بعضی گویند حرارت آن در درجهآ
~~اول است، و بعضی گفتهاند در درجهآ سیم. و قابض است. و آنچه هندی باشد
~~منفعت بسیار دارد و خشک کننده است بی لذع. و چون با عسل در اندام مالند
~~اثر زخم ببرد، و با شراب در سر مالند موی سر قوت دهد و نگذارد که بریزد، و
~~در آماه مقعد سود دارد و در ریشها که دیر مندمل شود منفعت دهد، و
~~فضلههای صفرا که در سر1 باشد پاک کند، و مسهل سودا است، و در ریش
~~چشم و جرب چشم و مآقی - یعنی گوشهآ چشم - و تیزی چشم2 و خشک
~~گردانیدن رطوبتها سود دارد، و بلغم از معده پاک کند، ms289 و اگر بامداد و شبانگاه
~~دو سه حب بخورند شکم براند و هیچ فساد نکند، و چون صبر مفرد خورند -
~~یعنی به داروی دیگر نیامیخته باشند -نیم درم تا دو درم به آب گرم خورند

PageV01P456

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0433.png)

~~بلغم وصفرا براند و چون بشویند ضعیف شود و اسهال نکند، و چون
~~با داروهای دیگر خورند شربتی دو دانگ باشد و در رود گانی زیان دارد. و
~~کتیرا تعدیل آن کند. و در جگر و مقعد زیان دارد. گل سرخ و مصطکی
~~اصلاح آن کند.
~~و صبر عربی مغص و ناخوشی معده آورد و قوتش دو روز در معده بماند.
~~و صبر را در سرما خوردن خطر است از برای آن که باشد که خون براند. و
~~آنچه سمجانی سیاه است صلاح استعمال نیست که بد است.
~~5eunat صحناه
~~نیکوتر آن باشد که خوشبوی بود.
~~گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. جلادهنده و
~~خشک کننده است، و در درد سرون سود دارد و بخر1 زایل کند خاصه چون از
~~بخار معده باشد، و رطوبت جلا دهد.
~~صنعت آن: بستانند ماهی تازه فربه و پاره کنند و بینمک سه شبانه روز بنهند، بعد
~~از آن نمک در آن ریزند و در خمی اندازند و هر روز به چوبی میزنند تا رسیده
~~شود2، صاف کنند و بردارند و در انائی کنند و خلطی را که از آن متولد شود
~~می خورند. بد باشد. و در گر و خارش و دردسر همه بیفزاید. کاهو اصلاح آن کند.
~~52daf صدف
~~نیکوتر آن بود که سپید باشد و در میان آبی خوش یابند.

PageV01P457

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0434.png)

~~خشک است و نشف رطوبت بغایت کند، و نقرس و مفاصل را سود دارد
~~چون آن را ضماد کنند1، و چون به سر که بسرشند خون بینی ببندد، و در درد
~~معده نافع بود، و چون در سپرز ضماد کنند و بگذارند تا خود بیفتد ms290 منفعت تمام
~~دهد، و اگر زنان به کار دارند حیض براند، و گوشت او در گزیدگی سگ
~~دیوانه نافع است، و مرق صدف کوچک شکم براند و اختناق رحم بگشاید، و
~~چون بسوزانند تحلیل کند و جلا دهد خاصه دندان را، و در میان داروهای
~~چشم کشند سطبری پلک چشم را باریک کند، و در ریش چشم سود دارد، و
~~در موضعی که موی زیاده رسته باشد طلا کنند منع کند و نگذارد که دیگر
~~برآید، و در سوختگی آتش و درد دل نافع بود. و آن قدر که به کار دارند یک
~~متقال باشد، واز آب صدف سه درم.
~~اسحاق گفته است که خوردن صدف در مثانه زیان دارد، و عسل اصلاح
~~آن کند.
~~8ar5ar صرصر
~~چون به روغن زیت بپزند و قطرهای در گوش چکانند درد ساکن کند.
~~821ar صعتر

PageV01P458

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0435.png)

~~است. دو نوع است: یکی برگ درازتر دارد و آن قوی تر باشد، و یکی برگ
~~گرد دارد و این نوع به استعمال کردن نزدیکتر و بهتر است.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم و محلل و ملطف. در درد سرین سود دارد،
~~و خائیدن آن درد دندان را ساکن کند، و در معده و جگر و اشتهای طعام نافع
~~بود، و طعام زود گوارنده کند، و کرمها که در شکم باشد زود بکشد، و کمیز و
~~حیض براند، و بادها را تحلیل کند. یک مثقال شربت آن باشد. و چون بخورند
~~غشاوه و پوشش را که در چشم باشد و سبب آن مادهآ رطوبت بود سود دارد.
~~و روغن آویشن در سینه و ریه سود دارد. و سر که اصلاح آن کند. و اسحاق
~~گفته است در اربیه1 زیان دارد.
~~صفرةالبیض = زردهآ تخم مرغ (ص رة ب)
~~گرم و تر است. و غذای آن بیشتر و موافق تر از سپیده است.
~~و منع ریختن مادهها در چشم بکند و آماه باز نشاند، و ms291 اگر به چشم ضماد
~~کنند درد آن را ساکن کند، و اگر دستکاری کرده باشند و در چشم اندازند
~~منفعتی عظیم دهد.
~~صموغ - جذوها (ص)
~~جالینوس گفته است که جذوها بجمله گرم و خشک است الا آن که بعضی
~~از بعضی بهتر باشد و قوت بیشتر دارد.
~~صمغ عربی - جذو تازی
~~نیکوتر جذوها است و نیکوتر آن باشد که سپید و صافی و اندک چوب بود،
~~و چون بخایند دندان به هم دوساند، و زود گداخته شود.

PageV01P459

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0436.png)

~~معتدل است، و بعضی گویند گرم است، و بعضی گویند سرد و خشک است.
~~و خشک کننده به اعتدال، و قبض و تغریث1 دارد. سرفهآ گرم را نرم کند، و
~~آواز صافی گرداند، و معده را قوت دهد، و در اسهال صفرا نافع است. و تا دو
~~مثقال شاید که استعمال کنند. تیزی داروها بشکند، و در مقعد زیان دارد. کتیرا
~~اصلاح آن کند.
~~صمغ اللوز = جدوبادام
# نیکوتر آن باشد که سپید بود و از درختی باشد دیرینه. مایل به سردی است.
~~و قومی گفتهاند گرم و تر است. و جدو بادام شیرین در درد گلو و سرفه و تب
~~دق نافع است، و بدن را فربه کند2، و جدو بادام تلخ قبض کننده و مسخن
~~است. و گفته شده جذو بادام در سپرز زیان دارد، و شکر و خشخاش اصلاح
~~آن کنند.
~~صمغ السماق - جذوی سماق
~~چون در دندان مالند درد ساکن کند و جراحت به هم دوساند.
~~صمغ الاقاقیا = جذوی اقاقیا
~~قوی تر از همهآ جذوها است و در تریاق به کار دارند.
~~صمغ الاجاص = جدو آلوسیاه
~~نیکوتر آن بود که از درخت کهنه باز کنند.
# در او حرارت و خشکی هست، و گویند گرم و تر است. درد سینه و شش و

PageV01P460

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0437.png)

~~سنگ گرده و مثانه را سود دارد، و اگر با سر که در قوبا طلا کنند منفعت دهد و
~~جراحات به هم ms292 دوساند. اسحاق گوید در سپرز زیان دارد. و مصلح آن شکر است.
~~صمغ السرو = جذو سرو
~~گرم و خشک است و قوی تر از جذو رطایا است.
~~صمغ السداب - جذو سداب
# گرم است در درجهآ سیم و خشک است در دوم. بادها بشکند و آماه را
~~تحلیل کند.
~~صمغ الدامیثا1
~~جذو درختی است که در شهرهای فارس باشند. بغایت تیز و سوزان است. و
~~نیکوتر آن باشد که صاف باشد و اندکی به سرخی گراید. مانند حلتیث است
~~الا آن که بوی خوش ندارد. و تلطیف کننده است بادهائی را که در معده و
~~رودگانی باشد، و لطیف کند و زایل گرداند بلغمی را که در معده است و به
~~گواریدن طعام مدد دهد.
~~صمغ البطم = جذو علک رومی
~~و او «بناست» است. گرم و محلل و لطیف کننده و جلادهنده است.
~~صمغ الکمثری = جدو امرود (ص غ که م را)
# نیکوتر آن باشد که از درخت دیرینه چینند.
# گرم و تر است. در درد شش و ریش شدن آن نافع بود، و در سپرز زیان
~~دارد، و گل ارمنی اصلاح آن کند.

PageV01P461

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0438.png)

~~صمغ الزیتون - جدوی زیتون
~~بعضی گویند که اصطرک است.
~~گرم و خشک بود. و بیابانی آن در جرب ریش شده و قوباها نفع دارد1، در
~~مرهمها به کار دارند، وسخ و پلیدی چشم ببرد و آب چشم و سپیدی آن را
~~نافع است2. و جدوی زیتون بیابانی نزدیک سم است یعنی زهر.
~~صمغ البلاط
~~دو نوع است: معدنی و مرکب. و آنچه مرکب است از مر و صبر و خون
~~سیاوشان و علک و کنجده [= انزروت] و جدوتازی - از هریک یک جزو - و
~~بیخ مرجان و زاج - از هریکی نیم جزو - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به
~~آب جدو تازی بسرشند و بر روی دیواری که گچ کرده باشند مالند تا خشک
~~شود. و هرچه دیرینهتر باشد و خشک بود تیزتر باشد ms293 و خشک کننده. منع خون
~~از اندام بیرون آمدن بکند، و در ریشها و گوشت رویانیدن در جراحت سود
~~دارد و نافع بود.

PageV01P462

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0439.png)

~~«خاک قی» نیز خوانند. قی آورد.
~~92ndal صندل ابیض = صندل سپید
~~نیکوتر مقاصیری باشد و قوی تر از صندل سرخ بود، و بعضی گفتهاند
~~ضعیف تر بود.
~~سرد است در آخر درجهآ دوم و بعضی گفتهاند در درجهآ سیم، و خشک است
~~در درجهآ دوم1. سودمند است به صداع و دردسر و خفقان که از تبهای شدید
~~پدید آمده باشد، و در جگرهای گرم و دهانهای گرم سودمند بود، و آنچه
~~تراشیده باشد اندک حرارت دارد همچنان که آرد، و چون در داروها آمیزند
~~در قوت معده و جگر سود دارد اما در آواز زیان دارد. نبات اصلاح آن کند.
~~صندل احمر = صندل سرخ
# سرد و خشک است در درجهآ دوم. و بعضی گفتهاند سردتر از صندل سپید است.
~~و بعضی گفتهاند او سرد است در درجهآ سیم. منع ریختن مواد کند، و آماسهای
~~گرم تحلیل کند، و در حمره طلا کنند سود دارد، و برای سردرد نافع است.
~~5anaybar صنوبر
~~درخت نوش است2 و شکوفهآ آن قبض بسیار دارد، و اندمال قروح کند، و

PageV01P463

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0440.png)

~~چون ضماد کنند در سحج نافع بود، و ذرور شکوفهآ درخت صنوبر را چون در
~~جائی که به آب گرم سوخته شده باشد ریزند منفعت یابند.
~~و معتدل الحراره است، و گفتهاند گرم است در درجهآ دوم، و خشک است
~~در درجهآ سیم، و بعضی گفتهاند در درجهآ اول. و برگش جراحتها به هم
~~دوساند، و چون بپزند و آب آن غرغره کنند بلغم به خود کشد، و چبون دود
~~کنند موی مژگان سخت گرداند و نگذارد که ریخته شود، و چون پوست آن
~~بخورند به درد جگر و سپرز و ریش شش نافع بود. و کرم که در درخت
~~صنوبر باشد قوت ذراریح دارد.
~~60f ms294 صوف
~~پشم باشد. گرم و خشک باشد. و جامهای که از آن سازند گرم کننده و
~~خشک کننده باشد و اعضا را سخت گرداند. و پشم سوخته خشک باشد در
~~درجهآ سیم و خشک کننده است. و چنان سوزند که پشم را در دیگی آهنین
~~کنند و سر آن دیگ به طبقی که سوراخ بسیار دارد برنهند و بپوشند و آتش در
~~ازیر دیگ می کنند تا سوخته شود. و در ریشها و گوشت زیادت که در
~~جراحات پدید آمده باشد اندمال کنند نافع آید. و اگر به روغن گل در دیگ
~~کنند و بسوزانند نشف ببرد.

PageV01P464

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0441.png)

~~ضبعة العرجاء (ضع ة ع)
# کفتار لنگ ماده باشد. گرم و خشک است در درجهآ دوم. و چون به آب و
~~شبت و نخود بپزند در درد بند گاه[ها] سود دارد، و اگر در آن آب نشینند
~~منفعت تمام دهد.
~~2ab(b) ضب = سوسمار
# در افعال نزدیک به ورل است. سرگین سوسمار در کلف و نمش و بیاض و
~~سپیدی چشم سود دارد.
~~2clv,2ar7 ضرو
# به صاد نیز گویند. نباتی است که در کوهها روید1 و از یمن آورند. درختی

PageV01P465

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0442.png)

~~بزرگ است مانند بلوط و برگش به سرخی گراید و خوشهها دارد مانند
~~خوشههای بطم. و گویند جدوی کمکام از آن است. و چون برگ آن بیزند تا
~~پخته شود و صافی کنند به درد سینه و سرفه که از سردی باشد نافع بود، و قلاع
~~ساکن کند، و در دردهای دیگر که در دهان باشد هم منفعت دهد. و
~~جدوی آن مانند لادن است در قوت. [خوشبوی است و آن را داخل عطریات
~~زنان کنند]1
~~گرم است در درجهآ سیم، و بعضی گفتهاند در درجهآ دوم. و تر است در
~~درجهآ اول، و بعضی گفتهاند خشک است در درجهآ اول. جلادهنده و تحلیل
~~کننده است و اخلاط را از عمق بدن بکشد، و رب آن در سیلان ms295 و آب از دهان
~~آمدن سود دارد، و قوت بستگی دارد.
~~ضبرع 73
# پستان بود. و نیکوتر آن باشد که از حیوانی سلیم بود و گوشتی معتدل
~~داشته باشد.
~~سرد و خشک است و غذائی بد است اما چون هضم شود مانند گوشت غذا
~~دهد. و باید که با افاویهآ گرم خورند.
~~7afda, 2efda ضفدع
~~بزغ باشد. و گفتهاند که گوشت او نافع است در گزیدگی حشرات. و آنچه
~~سوخته بود قبض کند. و چون به زیت و نمک بپزند فاد زهر جذام و حشرات
~~بود. و گویند چون گوشت آن را بسوزانند طلا کردن آن در داءالثعلب سود

PageV01P466

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0443.png)

~~دارد.1 و خاکستر آن را چون در موضعی که خون بسیار از آن آید باز نهند
~~خون بسته شود. و چون بزغ را پاره کنند و به زخم مار و کژدم نهند نافع بود،
~~اما اگر به لثه رسد پای دندانها سست شود چنان که بیم آن باشد که دندان بیفتد،
~~و اگر بهایم به وقت علفخواری به دندان بر گیرند دندان بیفتد، و چون بخورند
~~اندام آماه کند و رنگ روی تیره گرداند. و اگر خون و گوشت بزغ خورده
~~باشند بیم بود که منی را قی کند.
~~و بدترین بزغها آن باشد که دریائی و سرخ بود. در مداوات کردن تهاون
~~نباید کرد، قی به آب گرم و عسل و نمک باید کرد. و چون معده پاک شد در
~~گرمابه باید شد و سکنجبین و اسفیداج به دارچینی باید خورد. و شراب یا مثلث
~~خوردن سود دارد.
# در استسقا نافع بود.
~~صنعت آن: سنبل الطیب - یک رطل - سعد و مر2 و قردمانا و بیخ سوسن
~~آسمانگونی - هریک سه وقیه و نیم - قسط تلخ - سیزده درم - بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند و به روغن بلسان بسرشند و به وقت حاجت استعمال کنند.
~~ضماد اصطمخیقون
# در سردی معده و جگر و سپرز سود دارد.

PageV01P467

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0444.png) ms296

~~صنعت آن: افسنتین رومی و سنبل الطیب و پوست سلیخه - از هریک سه درم -
~~صبر - سه درم - عود بلسان و زعفران - از هر کدام دو درم - موم سپید - هشت
~~درم - موم را به روغن ناردین یا قسط یا روغن زنبق بگدازند و داروهای کوفته
~~همه در هاون بسایند و ضماد کنند.
~~ضماد حی العالم
~~طلا کردن آن در گرمی جگر و معده و دل و بیماریهای گرم نافع بود.
~~صنعت آن: موم سپید - سه وقیه - روغن بنفشه و روغن گل -از هریک دو
~~وقیه - موم و روغن را به هم بگدازانند و در هاون اندازند و آب پرپهن و سر که
~~وحی العالم و آب گشنیز تر و آب کاسنی به هاون درهم میزنند تا حل شود.
~~ضمادالنقرس
~~سودمند بود در آماه گرم و نقرس.
~~صنعت آن: بستانند صندل سرخ و فوفل و عدس پوست کنده و شیاف مامیثا
~~و گل ارمنی. بکوبند و به آب حی العالم و گلاب و آب کاسنی بر کنند و سپیدهآ
~~تخم مرغ در آن اندازند و ضماد کنند.
~~ضمادالقصب
~~قصب خرما است. در شکم راندن و استرخاء معده سود دارد.
~~صنعت آن: کعک در شراب سوسن یا در شراب خوشبوی آغشته یا به آب به و
~~سیب و مورد تر و افسنتین رومی و صبر اسقوطری و لادن و قصبالذریره و ذریرهآ
~~خوشبوی - از هریک دو درم - مر و مصطکی -از هریک چهار درم - اقاقیا و
~~حضض و گل سرخ پاک کرده و زعفران -از هر کدام پنج درم -خرما و موم

PageV01P468

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0445.png)

~~سپید -از هریک سه وقیه - عود هندی - یک درم - بکوبند و ببیزند و موم را در
~~روغن ناردین یا روغن نسرین بگدازانند و داروها و موم و روغن در هاون اندازند
~~و به دستهآ هاون میزنند تا مرهم نرم شود و در خرقهای کتانی ضماد کنند.
~~ضمادالشیرج = ضماد روغن کنجد
~~در آماه معده و دردسر نافع بود.
# صنعت ms297 آن: میعهآ سائله یک وقیه - روغن کنجد -نیم وقیه - در آب خوش
~~تازه به هم بجوشانند و بعد از آن شنبلید و بزرکتان - از هریکی پنج درم - گرفته
~~کوفته بیامیزند و به کار دارند.
~~ضماد قسطاریون
~~در لقوه و فالج و درد چشم و درد شقیقه و دردسر و درد دندان و منع آماه که
~~در چشم ریزد سود دارد چون در صدغ ضماد کنند، و چون در مثانه ضماد
~~کنند کمیز براند، و چون در موضع گزیدگی زخم کژدم طلا کنند نفع دارد، و
~~در آماه اعضاء اندرون چون ضماد کنند سودمند بود.
~~صنعت آن: بگیرند رعی الحمام که مانند رعی الابل گیاهی است - دو درم -
~~زیت - چهل درم - موم - ده درم - راتینج - سه درم - موم و راتینج را در زیت به
~~هم بگدازانند و رعی الحمام در آن اندازند بعد از آن که نرم کوفته باشند. و
~~بجنبانند تا صاف شود و بردارند.
~~ضمادالجبر
~~استخوانهای شکسته و فرو افتادن اعضاها از یکدیگر و سستی اطراف را
~~سود دارد.

PageV01P469

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0446.png)

~~صنعت آن: مغاث و ماش و گل ارمنی - از هریک بیست درم - مر و خطمی
~~- از هریکی ده درم - اقاقیا - پنج درم - نرم بکوبند و با سپیدهآ تخم مرغ و آب
~~مورد بسرشند و در پارهای کرباس طلا می کنند.
~~ضمادالفتق
~~سود دارد در فتق که در شکم باشد و در عورت مرد.
~~صنعت آن: بگیرند کنجده و سماق و مر و شادنه و اقاقیا و جوز سرو - از هر
~~کدام یک وقیه و نیم - مرقشیشا و کبریت و سنگ مغناطیس و کندر ذکر و
~~صدف - از هر کدام یک اوقیه - موم - ثلث یک رطل - موم را با روغن مورد
~~بگدازانند و داروها در آن آمیزانند1.
~~2a71na(1110)350 ضیمران
~~شاهسفرم حماحم است2. و گفته شده که مانند حوک3 است. و در او
~~گرمی هست.
# خشک است به درجهآ دوم. و گویند سرد است. گرم مزاجان را نافع آید ms298
~~خاصه چون گلاب در آن افشانند و ضماد کنند در قلاع سود دارد.

PageV01P470

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0447.png)

~~1aslar طالیسفر
~~برگ زیتون هندی است.1 قبض و تیزی دارد و اندک خوشبوی است. و
~~نیکوتر آن باشد که به زردی گراید.
~~جالینوس گوید نه سرد و نه گرم است2. و دیگری گوید گرم و خشک
~~است در درجهآ دوم. و گویند خشک است در درجهآ سیم. در ذرب معده3 و
~~ریش روده و نزف خون و بواسیر و به فالج و لقوه نافع بود. و شش را زیان
~~دارد. قدر استعمال آن یک مثقال باشد. عسل اصلاح آن کند.
~~(55a5طباشیر
~~نی تیره است که سوخته میشود. و می گویند که بادی میجهد و نی را برهم
~~میزند و به سبب مالیده شدن نخست سوخته میشود و طباشیر از آن به حاصل

PageV01P471

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0448.png)

~~می آید. و نیکوتر طباشیر آن باشد که سپید بود و سبک و زود خورد شود.
~~سرد است در درجهآ دوم و خشک است در درجهآ سیم. و گفتهاند در درجهآ
~~دوم. و گفتهاند مرکب قوی است همچون گل سرخ. و قبض و تحلیل اندک
~~دارد، و قلاع و آماس چشم که از گرمی باشد، و خفقان که از حرارت بود، و
~~غشی که از ریختن مادهآ صفرا به معده باشد همه را سود دارد، و در شکم راندن
~~که از صفرا باشد و در تبهای سرد سود دارد، و قدر نیم درم استعمال توان کرد.
~~و در شش زیان دارد. و عسل اصلاح آن کند.
~~12bae7-a(-e) طباهجات1 حامضه - طباههآ ترش]
~~معتدل است در حرارت. و در معدهآ گرم و آنها که معدهآ ایشان بلغم انگیزاند
~~نافع باشد. و چون ترشی آن سماق بود در قوت معده بهتر بود و شکم ببندد. و
~~اگر ترشی آن آب لیمو باشد آرزوی طعام بیشتر آرد، اما در عصب و مفاصل
~~زیان دارد و حلوای شکر اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: گوشت ms299 تنک در پارههای کوچک باز کنند و دنبه پارههای
~~کو چک تنک باز کنند و در دیگ اندازند و پارهای روغن کنجد و اندکی آب
~~در آن دیگ کنند و نیم درم نمک اندرانی و یک دانگ زعفران کوفته و یک
~~وقیه پیاز آب بگیرند و چند شاخ نعناع و سداب و کرفس در دیگ کنند و در
~~کفچهای می جنبانند تا خشک شود. بعد از آن گشنیز و کرویا و زیره و
~~دارچینی و زنجبیل و فلفل بکوبند و چون دیگ پخته باشد2(؟) در آن اندازند.
~~پس از آن سر که و آبلیمو و آب غوره در دیگ کند و جملهآ ابازیر درهم
~~بزنند و میخورند.

PageV01P472

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0449.png)

~~بهترین آن باشد که خوش طعم و چرب باشد.
~~گرم است. در معدهآ تر سود دارد، و در بیماریهای بلغمی و ایشان را که در
~~طبع نسیان غالب بود و صاحب ریاضت را سود دارد. و زیانکار بود در سینه. و
~~چون خورده باشند از عقب آن تشنگی و غثیان آورد و درد احشا. و اگر
~~زیرباج و حلوای خبیص کدو از قفای آن بخورند اصلاح کند.
~~صنعت آن: گوشت سرخ تنک پاره کنند پارههای دراز باریک، و به هریک
~~من گوشت چهار وقیه روغن کنجد در آن به هم بیزند و پارهای گشنیز کوفته
~~بیخته و دارچینی در آن ریزند. چون سرخ شد نیم رطل آبکامه، و یک دانگ و
~~نیم دارچینی و یک دانگ و نیم فلفل و چند شاخ سداب در آن دیگ کنند و
~~به هم می پزند و میخورند]1.
~~او خبث الحدید است. در استرخاء معده و بواسیر وترهل2 سودمند است، و
~~رنگ روی خوش گرداند، و آرزوی طعامها آورد.
~~صنعت آن: بگیرند تخم کرفس و رازیانه و انیسون و ابهل و سپندان خشک و
~~سداب تر و بزر ترب و تخم کرکنج و تخم شبت و زیره و کرویا و تخم شلغم
~~و تخم ms300 گندنا و خشخاش و انگدان سیاه و تخم پیاز و مصطکی و لبان ذکر3 -از
~~هر کدام چهار مثقال - قسط و سلیخه و عود و صعتر فارسی و بیابانی و گشنیز

PageV01P473

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0450.png)

~~خشک وسنبل الطیب و اکلیل الملک و فرنجمشک وهیل و قاقله وجوز جندم
~~و اشنه و سعد و قرفه و تخم اسپست و تخم انجره و بهمن سرخ و سفید و
~~تودری سرخ و تودری سپید و شیطرج هندی و هلیلهآ سیاه و هلیلهآ کابلی و هلیلهآ
~~زرد و بلیله و شیر آملج - همه از دانهها پاک کرده از هر کدام یک مثقال - و
~~پلیدی آهن [=خبث الحدید] کوفته وبیخته - صد مثقال - جمله را با پانزده
~~رطل مثلث یا نبید عسل بیزند تا ربعی بماند. صافی کنند و هر بامداد یک ربع
~~رطل با روغن بادام باز خورند.
~~5lo طحلب]
~~سبزهآ جوی باشد.
~~سرد است در درجهآ سیم، و گفتهاند در درجهآ دوم. و تر است در درجهآ دوم.
~~خون ببندد، و چون در آماه گرم طلا کنند سود دارد، و در نقرس که از گرمی
~~باشد و در درد بند گاه [ها] نافع است، و عصب را نرم گرداند خاصه اگر به
~~زیت طلا کنند]2.
~~1215l طحال
~~سپرز باشد. و نیکوتر آن بود که از حیوان فربه باشد از برای آن که بهتر از
~~حیوان لاکر باشد.

PageV01P474

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0451.png)

~~گرم و خشک است، و بعضی گفتهاند سرد است. قبض دارد. و بزرگ شدن
~~سپرز را نافع بود، و خونی سوداوی انگیزاند. دیرهضم شود، و باید که به روغن
~~بسیار و پیه پخته باشند.
~~(31xun طرخون]
~~گویند عاقرقرحا بیخ طرخون کوهی باشد1. و نیکوتر آن بود که بستانی و
~~تیز بود.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. و بعضی گویند سرد است. قوتی مخدر
~~دارد اما خشک کنندهآ رطوبتها است، و اگر بخایند در قلاع سود دارد، و اگر
~~پیش از خوردن داروی ناخوش ms301 بخورند حس ذوق خدر گرداند و طعم دارو
~~نداند، و معده را قوت دهد اما درد گلو آورد، و دیرهضم شود، وشهوت
~~مجامعت ببرد، و تشنگی آورد، و کرفس اصلاح آن کند.
~~12u3s15 طراثیث
~~طرثوث نیز خوانند2. پارههای چوب است به ستبری انگشتان، قابض و
~~گردرنگ است، و قوتش چون قوت جلنار بود، و از بادیه آورند، و سرخ و
~~سپید هردو باشد، و آنچه سرخ باشد شیرین بود و آنچه سپید است تلخ بود. و
~~نیکوتر طرائیث آن باشد که سپید و تلخ بود.

PageV01P475

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0452.png)

~~سرد و خشک است و قابض. منع حرکت خون به طرف اعضا کند، و
~~بند گاه[ها] را قوت دهد، و به استرخاء معده و جگر و بستگی شکم و خون و
~~اختلاف سود دارد. و یک مثقال شربتی باشد. [و در کتابی دیگر که نه
~~منهاج البیان بود یافتهام که طراثیث مسهل ریباس است]1. و اسحاق گفته است
~~که در مقعد زیان دارد و جلنار اصلاح آن کند. و بدل او نیم وزن آن پوست
~~خایهآ مرغ سوخته شسته و دانگی وزن آن مازو است.
~~(5rfa طرفا
~~درخت گز است. و نوعی از آن را اثل خوانند.2
~~سرد و خشک و قابض است و خشک کننده، و ثمرهآ آن قبضی سختتر از
~~اصل دارد. و بعضی گویند که گرم است. و چون بپزند و آب آن بر سر نهند
~~شپش را بکشد، و برگش در آماه رخو - یعنی سست - چون ضماد کنند نافع
~~آید، و دود آن در ریشهای تر و آبله سود دارد و خشک گرداند، و خاکستر
~~آن چون در سوختگی آتش و ریشهای تر ریزند نافع آید و گوشت زیادتی که
~~از جراحت باشد دفع کند و ریش را اندمال دهد، و اگر برگ گز با سداب
~~بپزند درد دندان را اگر به آن مضمضه کنند سود دارد، و در آب پختهآ آن
~~نشستن در سیلان رحم نافع باشد، ms302 و چون شاخهآ آن به سر که بپزند تا مهرا شود
~~به سپرز نیک آید، و ثمرهآ آن در زخم رتیلا نافع بود ان شاء لله تعالی]2!.

PageV01P476

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0453.png)

~~12rna58nطرشقوق *
~~طرخشقوق نیز نامیده میشود. نوعی از کاسنی است ولیکن بیابانی بود.1
~~سرد و خشک است در درجهآ اول. و گویند تر است. و سردی زیادت از تری
~~دارد. شیر آن جلای سپیدی چشم دهد، و عصارهآ آن در استسقا نافع بود، و سدهآ
~~جگر بگشاید، و مقاومت زهرها کند، و چون در زخم کژدم ضماد کنند سود دارد.
~~[طرف ذنب الابل (ط ف ذ ب إب)
~~از جملهآ سمومات است. چون بخورند اعراض آن درد سخت در احشا و
~~رودگانی پدید آورد. مداوات به قی کردن است به آب گرم و روغن، پس از
~~آن خوردن فندق و فستق و انجیر. و مترود یطوس خوردن نافع باشد]2.
~~طریخ (ط ن)
# نوعی از ماهی است3. نیکوتر آن بود که نو و تازه بود. گرم و خشک است.
~~اطلاق شکم کند، و چون اندکی از آن بخورند سودا را در تب ربع لطیف
~~گرداند، و سپرز و معده را زیان دارد، و روغن بسیار اصلاح آن کند.

PageV01P477

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0454.png)

~~نباتی است. به وقت ربیع روید1. و شکوفهآ آن مانند عصفر است. چون بیزند و
~~طبیخ او در زخم مار نهند درد ساکن گردد، و اگر در اعضاء درست نهند درد
~~پدید آورد.
~~طلع 21]
~~شکوفهآ خرما است مرکب از دو جوهر: یکی سرد و شیرین و آبدار، و
~~دیگری قابض و سخت.
~~سرد است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. و آنچه قبض ندارد تر
~~بود. و مقوی احشا است، و مانع ریختن مواد گردد، طبع را ببندد، و دیرهضم
~~است. شهد اصلاح آن کند.
~~طلاء الکلف (ط *ک ل)
~~کلف ونمش ببرد.
~~صنعت آن: پوست خایهآ مرغ و اشنان به آب خربزه بپرورده و آردجو و
~~پوست ms303 عدس و آرد باقلی و فوفل و زبدالبحر و مامیران چینی و بادام تلخ و
~~نخود، بکوبند و به آب ترب یا به شیر زنان یا به شیر خر معجون کنند.
~~2al طلق]
~~کوکب زمین نیز خوانند. نیکوتر آن باشد که رقیق و تنک و بزرگ باشد. و
~~آنچه مکلس کرده باشند قویتر و لطیفتر بود. و در خوردن آن خطر است، و

PageV01P478

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0455.png)

~~اگر خواهند که طلق را حل کنند آن را در میان سنگریزهآ بسیار کنند و در
~~پارهای کرباس بندند و میزنند تا حل شود و در آب میشویند و چون حل
~~شده باشد به آب جذو به کار میدارند.
~~و سرد است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. جلادهنده است و خون
~~بندد به آب لسان الحمل، و در آماه پستان وقضیب و گوشتهای رخو - یعنی سست -
~~که از ابتدا بازدید آمده باشد، و ذوسنطاریا سود دارد. و نیم مثقال از طلق، سنگ
~~مثانه و گرده پاره کند. و اسحاق گفته است که در سپرز زیان دارد و کتیرا اصلاح
~~کنندهآ آن است. و از جملهآ چیزهائی است که به آتش نسوزد]1.
~~[طلاءالبهق
~~در بهق سیاه و بهق سپید سود دارد.
~~صنعت آن: تخم ترب و خربق سیاه - از هر کدام یک جزو - بکوبند و با
~~سرکهآ عتیق مخلوط کنند وطلا کنند.
~~طلاءالبرص
~~پوست بیخ کبر و شیطرج و خربق سیاه - از هریک یک جزو - زنگار - نیم
~~جزو - بکوبند و ببیزند و در سر که بسرشند و طلا می کنند.
~~طلاءالجرب = طلای گر
~~بستانند کندس و خربق سیاه - از هریک سه درم - گو گرد سوخته و قنبیل و
~~قردمانا و اقاقیا و افیون - از هریک یک درم - مرداسنگ و خبث الفضه - از
~~هریک دو درم - بکوبند و ببیزند و به گلاب و سر که بسرشند و طلا می کنند.

PageV01P479

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0456.png)

~~بستانند میویزج و زرنیخ سرخ و زراوند دراز -از ms304 هریک یک جزو - و نرم
~~بکوبند و در روغن زیت بسرشند و در اندام طلا کنند بعد از آن که در گرماوه
~~عرق بر آورده باشند.
~~نیکوتر آن باشد که پیر نبود.
# گرم است، و دیرهضم شود، و موافق معدهآ گرم است، و باید که چون
~~طاووسها را بکشند دو تا سه شبانه روز بیاویزند و سنگی در پای آن بندند
~~همچنان آویخته و بعد از آن به سر که بپزند.
~~12nn] طیهوج = تیهو
~~نیکوتر آن باشد که در خریف صید کرده باشند و فربه بود.
~~معتدل است در گرمی. شکم ببندد، و در ناقه1 سود دارد یعنی ایشان که از
~~رنجوری برخاسته باشند، و نشاید که بر دوام خورند خاصه ایشان که ریاضت
~~کشیده باشند، و اگر خورند باید که به هریسه پخته باشند تا غلیظ باشد]2.
~~طین 1111
~~گل باشد. تمامت گلها سرد و خشک است، و خالص از زمینی باشد که
~~پیوسته آفتاب در آن میتابد. اندام را خشک گرداند و با موم روغن، خنازیر را
~~تحلیل کند، و در استسقا و سپرز منفعت دهد2.

PageV01P480

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0457.png)

~~سرخ و گرد رنگ باشد. و نیکوتر آن بود که سرخ جذو رنگ بود و پاک
~~باشد از ریگ. و چون بر زبان نهند بگیرد.
~~سرد است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ دوم. خون ببندد، و در
~~طاعون به خوردن و طلا کردن و در قلاع و جراحات سود دارد، و منع نزله و
~~سل کند، و اگر به شراب و جلاب باز خورند از وبا سلامت یابند، و آن قدر که
~~خورند یک مثقال باشد، و اگر از برای [قطع] تب خورند به گلاب و آب سرد
~~خورند، در کسر و شکستن استخوان به اقاقیا طلا کردن نافع بود، و در سپرز
~~زیان دارد، گلاب اصلاح آن کند.
~~طین قبرسی = گل قبرسی
~~نیکوتر آن باشد که سرخ و تر و خوشبوی باشد. قبض زبان کند ms305 و دهان به
~~هم دوساند و زود دست ندارد.
~~سرد و خشک و قابض و معتدل است. طلا کردن آن به آب سرد در جملهآ
~~آماه و حرارت سود دارد، و اعصاب را قوت دهد، و چون از جائی بیفتند و طلا
~~کنند منفعت ببینند، و در سحج روده و جگر و خون که از گلو آید و قروح
~~روده، خوردن و طلا کردن و حقنه کردن آن نافع آید، و در داروهای کشنده
~~چون یک درم به آب سرد خورند سود دارد. و آن قدر که به کار دارند پنج
~~درم باشد.
~~طین قیمولیا
# صفحه صفحه است و ماند رخام است. سپید و براق و خوشبوی و در طعم

PageV01P481

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0458.png)

~~کافور، و زود خورد توان کرد، و سرد کننده و محلل است، و چون بشویند
~~تحلیل نتواند کرد.
# سرد و خشک است. و آنچه خالص بود منفعت بسیار دهد. و هر آماه که زیر
~~معده باشد اگر با سر که طلا کنند سود دارد1، و در جملهآ آماه گرم چون طلا
~~کنند منفعت بینند، و چون بر جای سوخته مالند نگذارد که ریش شود. و چون
~~بسوزانند و بشویند در ریشها که دیر اندمال پذیرد سود دارد.
~~طین اصفر = گل زرد
# و «طین الصنم» نامیده می شود. از موضعی نزدیک قسطنطنیه آورند. بغایت
~~زرد نیست بلک گرد رنگ است. از میان دو کوه آورند.
# سرد و خشک است. در آماه گرم طلا کردن و خون از گلو آمدن و شکم
~~راندن سود دارد. آزمودهاند و خوردهاند.
~~[طین شاموس
# گل شامس نیز خوانند و از شهرهای یونان آورند از جزیرهآ قبرس، و سبک تر
~~از گل مختوم است و دوسندگی و تغریث2 دارد، و در بستن خون مانند گل
~~مختوم است، و در آماه پستان سود دارد، و در ابتدای نقرس طلا کردن
~~نافع باشد.
~~طین فارسی = گل پارسی
~~نیکوتر آن باشد که سرخ بود.

PageV01P482

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0459.png) ms306

~~سرد و خشک است. چون دو مثقال به کار دارند در درد ریه سود دارد. و
~~گویند در مثانه زیان دارد. و آب سرطان اصلاح آن کند.
~~طین مختوم
~~از تل سرخ آورند در موضعی که بحیره خوانند، و از برای آن بحیره خوانند
~~که هیچ نبات و خار و صخرهای در آن جای نباشد، و به مدینه آورند و
~~همچون آرد هاله کنند در میان آب و به هم میزنند تا به زیر آب نشیند و آب
~~در سر آن بریزند تا چون خمیر شود، و درهم سرشند و مهر برنهند و طین
~~مختوم خوانند. و جالینوس می گوید که اگر مغشوش کنند هیچکس نداند. و
~~نیکوتر گل مختوم آن باشد که بوی شبت از آن آید و چون به دهان گیرند
~~خون ببندد و زبان بدوساند و دست بندارد.
~~سرد است و تغریث1 دهد، و از جهت دفع خون داروئی مثل این نیست، و
~~جراحت که تازه پدید آمده باشد مندمل گرداند، و در سل وخون که به وقت
~~سرفه کردن از گلو آید و سحج امعا سود دارد، و مقاومت زهرهای کشنده
~~کند، و اگر پیش از آن که زهر خورده باشند گل مختوم خورند هیچ مضرت
~~نتواند رسانید.
~~و جالینوس می گوید که آزمایش کردم و منفعت تمام دیدم. و اسحاق
~~می گوید که در ریه زیان دارد، و گلاب اصلاح آن کند]2
~~طین خراسانی = گل خراسانی

PageV01P483

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0460.png)

~~سرد و خشک است. و قومی گویند گرمی او از برای شوری او است. فم معده
~~را قوی گرداند و خاصیت دارد که منع قی کند، و در سردی معده منفعت دهد. و
~~یک درم تا یک مثقال شربت آن باشد و اگر زیادت از این باشد مزاج را به زیان
~~آرد و سده و بستگی راهها و سنگ گرده پدید کند. انیسون و تخم کرفس مضرت
~~آن کمتر کند و صواب تر آن باشد که ms307 نخورند.
~~طین بلدالمصطکی
# خاک آن شهر است که مصطکی از آنجا آرند. جلا دهد و گوشت رویاند. و
~~غسال است.
~~طین اقریطش
# هوائی بسیار دارد1، و جلا دهد، و در ریش چشم سود دارد، و گویند حافظ
~~الحوامل است یعنی زنان آبستن را نگاه دارد، و اگر از ایشان بیاویزند سود دارد
~~و ضعیفتر از گلهائی است که شرح داده شده، و حواس را ضعیف کند.
~~2elol-na2 ظلف المعز - سنب بزینه
~~سرد و خشک است. در داءالثعلب نافع بود چون خاکستر آن با سر که
~~طلا کنند.
~~2a77310 ظیان = یاسمین
~~نباتی است که بر سر کوهها روید و در باب یا شرح داده خواهد شد.

PageV01P484

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0461.png)

~~axer5ala عاقرقرحا
~~بیخ طرخون کوهی است. نیکوتر آن باشد که گرم و سوزندهآ زبان باشد و
~~هریک به قدر یک انگشت باشد. بهتر آن بود که چون بشکنند سپید بود.
~~گرم وخشک است در درجهآ سیم. چون در اندام مالند عرق آورد، و در
~~استرخاء پی و گشادن سدهها سود دارد1، و بلغم معده پاک کند، و منع کزاز
~~کند. و آن قدر که استعمال کنند نیم درم باشد. و رطوبت اندرون تن به خود
~~کشد. و چون به عاقرقرحای جوشانیده غرغره کنند دماغ را از رطوبت پاک
~~کند، و به عرق النسا نافع باشد، و در شش زیان دارد. مویز اصلاح آن کند.
~~عجم الزبیب = دانهآ مویز (ع ج م ز)

PageV01P485

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0462.png)

~~است. و پوست آن قبض شدیدتری دارد. بادانگیز است. نیکوتر آن باشد که
~~سپید و پهن بود و زود پخته شود و چون در آب کنند آب را سیاه نگرداند.
~~معتدل است در گرمی و سردی، و خشک است در درجهآ دوم. و چون
~~پوست باز کرده باشد سرد بود در درجهآ دوم. و چون در سر که بپزند و در
~~ریشها نهند که به گو افتاده باشد پر شود، و در شکافت اندام که از سرما ms308 باشد
~~سود دارد، و اگر با پست در نقرس ضماد کنند منفعت دهد، و با اکلیل الملک
~~و روغن گل و آبی به هم در آماه چشم که از سردی باشد نافع بود، و آماه
~~پستان را که از خون یا از شیر باشد نافع آید، و معده را قوت دهد.
~~و آب عدس خناق را نافع باشد، و خلط سوداوی انگیزاند، و آن کس که
~~خورده باشد خوابهای بد ببیند، و خون را غلیظ کند، و در عصب زیان دارد. و
~~چون بسیار خورند بیم جذام باشد، و چشم را تاریک گرداند، و اگر در چشم
~~تری و خشکی باشد منفعت دهد، اما دیرهضم شود، و در معده زیان دارد، و
~~باید که در هیچ شربتی نیامیزند که سدهآ جگر آورد،1 و در بستگی کمیز زیان
~~دارد و نگذارد که حیض و کمیز روان شود. و چون نمکسود خورند مضرت
~~زیادت کند. و چغندر و اسفاناخ به کشک جو اصلاح آن کند. و دفع مضرت
~~آن به گوشت فربه بود یا روغن بادام یا روغن کنجد. و بدل او ماش است.

PageV01P486

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0463.png)

~~گرم است. خون راند، و حیض و کمیز گشاده کند. و تلخ باشد. بدل او
~~فوتنج نهری است. و بعضی گفتهاند حب حنظل است.
~~2da6-1-2(-عدسیه (ع
~~میل به سردی کند، و تیزی خون ساکن گرداند.
~~صنعت آن: عدس پوست باز کرده را بپزند چنان که مهرا شود، و هر نیم من
~~عدس یک من سرکه خالص و نیم من شکر و عسل و اندکی گشنیز و روغن
~~کنجد و نمک به هم بپزند و بردارند]1.
~~orrf so عروق2 صفر
~~زرد چوبه است و کرکم نامیده میشود.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم، و بعضی گویند در درجهآ دوم.
~~جلادهنده ای قوی است. خائیدن آن به دندان نافع است و در تیزی بصر و
~~سپیدیهای چشم و یرقان که از سده باشد منعت دهد خاصه ms309 چون با انیسون و
~~شراب سپید خورند. و چون بکوبند و در ریش تر پراکنند خشک کند، و چون
~~در چشم کشند جلاء بصر دهد. بدل او نصف وزن او مامیران است.
~~عرق الانسان = عرق آدمی
~~مائیت خون است که به اخلاط آمیخته شده باشد. پخته تر از کمیز است چون

PageV01P487

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0464.png)

~~از فضلهآ رطوبتی باشد که بعد از هضم اول پدید آمده باشد و کمیز فضلهآ هضم
~~دوم باشد. و تحلیل کننده است.
~~در آماه اربیه1 سودمند بود و تحلیل کند. و عرق ایشان که با خاک آمیخته
~~شده باشد و خشک کرده با روغن حنا در آماه پستان کنند سود دارد و اگر به
~~دبیله2 ضماد کنند پخته گرداند.
~~از جملهآ چیزهای زیانکار است و کشنده. چون بخورند رنگ روی زرد
~~گرداند و آماه تولد کند و بوی عرق ناخوش کند. و مداوات به قی باید کرد
~~به آب گرم و عسل، بعد از آن روغن بنفشه و روغن بادام به می پختج خورند و
~~تریاق کبیر و مترودیطوس و به غذا مرق اسفیدباج به گوشت بره و نمک
~~اندرانی خورند.
~~3fa عرعر
# سرو کوهی است. بعضی بزرگ و بعضی کوچک. میل به گرمی و خشکی
~~کند. و دانهآ آن گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. و گفته
~~شده درخت آن گرم است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ اول. و گرم
~~و لطیف کننده است. و ثمرهآ آن قبض دارد. شکم ببندد، و در سینه و سرفه سود
~~دارد، و سده بگشاید، و درد بنشاند و پاک گرداند، و کمیز و حیض براند، و در
~~اختناق رحم نافع بود، و حشرات از دود آن بگریزند.

PageV01P488

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0465.png)

~~r16-ol-a6af عروق الاصف
~~[بیخ کبر است].1 نیکوتر باریک و زرد بود.
# گرم و خشک است و مسهل بلغم و مقوی معده. نیم درم به کار دارند. در
~~مثانه زیان دارد. ms310 و عسل اصلاح آن کند.
~~21tansa عرطنیثا
~~بیخی است. و بخور مریم نیز خوانند2. خاری کثیف و کوتاه دارد. و بیخ آن
~~سپید است و پشم بدان شورند.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم. تحلیل و تقطیع کند، در استخوانهای
~~سرین جدا نافع است3، و تشنگی بسیار آورد، [و اشکده را دفع کند، و آن کس
~~را که یتوعات خورده باشد سود دارد، و مفتح و گشایندهآ قوی است، و فرزند
~~که در شکم مادر باشد بمیراند، و چون بخورند غثیان عظیم آورد تا حدی که
~~به خناق کشد و اسهال کند و قوت ساقط گرداند. مداوات به قی و حقنه باید

PageV01P489

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0466.png)

~~کرد و شیر خوردن. و اگر تشنج پدید آید مداوات تشنج که از خشکی باشد
~~باید کرد. و زراوند دراز و پودنه و دانهآ ترنج بدل آن است.
~~داروی چشم است. در [رفع] تاریکی و قوت دادن و نشف رطوبت کردن
~~سود دارد.
~~صنعت آن: اقلیمیای زر و توتیای هندی و سرطان بحری و توبال مس و سادهآ
~~هندی و صبر اسقوطری و مس سوخته و شادنه شسته - از هرکدام دو درم -
~~فلفل سپید وفلفل سیاه ودارفلفل ونشادر - از هرکدام یک درم - بکوبند و به
~~حریر ببیزند و درهم آمیزند و در چشم می کشند.
~~و اگر خواهند که از این قوی تر باشد و در غشاوه و در آب که نزول خواهد
~~کرد سود داشته باشد: زعفران و سنبلالطیب - از هر کدام دو درم - مشک
~~- دانگی - کافور- نیم دانگ - بکوبند و به حریر ببیزند و نیک بسایند و هم در
~~چشم می کشند]1.
~~انگبین باشد که منج عسل کرده بود و از برای ذخیرهآ زمستان ترتیب میدهد
~~تا به وقت آن که غذای صحرائی نیابد عسل به غذا بردارد.
~~و نیکوتر عسل، خوش طعم شیرین خوشبوی باشد، و باید که رقیق نبود، و
~~ربیعی بهتر از صیفی است.
~~و از جملهآ عسل نوعی هست ms311 که چون به بوی دارند عطسه آورد و چون

PageV01P490

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0467.png)

~~بخورند عقل زایل شود و غثی1 و عرق سرد آورد، و مداوات آن به قی کردن
~~است، بعد از آن ماهی شور و سداب خورد. و سه نوبت این کار بکند تا معده
~~را پاک گرداند و پس از آن سیب ملس و انار ترش و ابرذر؟ خورد2.
~~و نوعی دیگر از عسل است که بغایت بد است مانند شوکران و معالجت
~~خوردن شوکران باید کرد.
~~و عسل هرچه نیک باشد گرم و خشک است در درجهآ دوم و قوتی غالب
~~دارد که رطوبت از قعر بدن بدوسد و منع عفونت وفساد گوشت کند، و اگر در
~~اندام مالند دفع شپش کند، و اگر با قسط بود در کلف نافع باشد، و نمک با
~~عسل به آثار زخم که رنگش بادنجانی بود نافع آید، و چون بپزند تا غلیظ شود
~~ریشهای پلید که در گو افتاده باشد پاک کند و جراحت تازه را به هم دوساند،
~~و چون با نمک اندرانی به کار دارند ریش گوش خشک گرداند و قوت
~~شنوائی بدهد، و جلاء تاریکی چشم کند، و منع فرود آمدن آب از چشم بکند،
~~و چون کف برندارند اسهال نکند و اگر کف بردارند اسهال کند، و غذای
~~بسیار دهد چون گرم کرده باز خورند. و با روغن گل در زخم حشرات نافع
~~آید، و چون بلیسند در زخم سگ گزیده و خوردن افیون و فطرقتال منفعت
~~دهد. و در مزاج سرد و پیران موافق باشد و خونی نیک زاید خاصه در زمستان،
~~و در مزاج جوانان و ایشان را که صفرا غالب باشد زیان دارد و تشنگی آورد، و
~~چون بسیار خورده شود قی آرد. و انار ترش و حماض ترنج و رب میوهها
~~اصلاح آن کند.

PageV01P491

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0468.png)

~~گرم و تر است در درجهآ اول. [و عسل قصب شکم نرم گرداند، و عسل
~~طبرزد ms312 نرم نتواند گردانید بلکه خشکی کند.
~~عسل اللبنی
# گرم و تر است در درجهآ دوم]3. در عرق النسا و درد بند گاه[ها] نافع باشد. و
~~آن قدر که به کار دارند نیم مثقال باشد. اما جرب پدید آورد. و کتیرا اصلاح
~~آن کند.
~~(05a1 عشر
~~درختی است که در عرب و یمن باشد و از جملهآ یتوعات است. و حکایت.
~~کرده اند که نوعی از این درخت هست که هر آن کس که در سایهآ آن
~~نشیند بمیرد.
~~گرم است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ چهارم. و قبض معتدل
~~دارد. و در قوبا و خشکریش طلا کردن سود دارد، و با عسل به هم در قلاع
~~دهان کود کان نافع آید، و شکم ببندد، و احشا را ضعیف گرداند. مداوات آن
~~کس که خورده باشد آن است که پیوسته در آب سرد شدید کار کند و در آن
~~نشیند. و سه درم شیر او قاتل است در دو روز.

PageV01P492

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0469.png)

~~بنجشک باشد. و نیکوتر آن بود که زمستانی و فربه باشد [و بدتر آن بود که
~~در خانهها فربه شده باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. و سخت تر از گوشت دراج باشد. و در
~~قوت شهوت بیفزاید خاصه دماغ بنجشک، و در رطوبات اصلی زیان دارد، و
~~اخلاط صفراوی انگیزاند. و باید که با روغن بادام به کار دارند. و نگاه باید
~~داشت2 که استخوان آن به گلو فرو نرود که رهگذر آب و طعام در گلو ریش
~~کند، و اگر به معده فرو گذرد رودگان را سحج کند]3. بغایت فربه کند و غذاء
~~تمام دهد.
~~عصاالراعی (ع ص)
~~«بطباط» و «برشیان دارو» خوانند.4 نرینه و مادینه هر دو هست، و نیکوتر
~~بستانی باشد.
~~[سرد است در درجهآ دوم، و بعضی گویند که تر است و قابض. منع نزف

PageV01P493

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0470.png)

~~کند و شکم ببندد، و اندمال جراحت تازه و تر ms313 کند]1، و در آماه که از خون
~~باشد ضماد کنند، و در حمره و نمله سود دارد، و عصارهآ آن، کرمها که در
~~گوش باشد بکشد، و مزاج را خشک گرداند، و کمیز و قولنج سخت را نافع
~~بود. آن مقدار که استعمال کنند ده درم باشد. و اسحاق گفته است که در ریه
~~زیان دارد و صندل اصلاح آن کند.
~~550r 2عصفر]
~~کاویژهآ بری است که بوی دیگ خوش کند و گوشت غلیظ را مهرا گرداند.
~~گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. و قبض دارد. و آنچه
~~بیابانی است گرم و خشک است در درجهآ سیم، و پخته کننده است، و کلف و
~~بهق را پاک کند. و اگر با سرکه در قوبا طلا سازند نافع باشد، و چون با عسل
~~در قلاع کود کان مالند منفعت دهد]3.
~~(3fa1 عصارهٔ‌ غافث
~~نیکوتر آن باشد که تلخ طعم و براق باشد و شیر نگرفته باشند و در
~~حزیران4 آورند5.
~~سرد و خشک است و لطیف و مقطع است. اگر به آب شاه تره خورند در گر

PageV01P494

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0471.png)

~~و خارش سود دارد و در تبهای دیرینه و درد جگر نافع بود. یک مثقال به کار
~~دارند. و گویند به خایه زیان دارد. مصطکی اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: بستانند غافث و بفشارند و آب آن بگیرند و بجوشانند تا پخته
~~شود و بنهند تا منجمد و بسته شود.
~~عصارهآ مامیثا
~~شیاف مامیثا خوانند. [و نیکوتر آن باشد که زرد و سبک وزن باشد. و از
~~نواحی موصل آورند.
# سرد و خشک است. در آماه گرم سود دارد و تحلیل کننده است و حرارت
~~بنشاند. و در درد دیرینهآ چشم سود دارد.
~~صنعت آن: مامیثا را بستانند و بفشارند و آن آب بجوشانند تا تثخین1 شود و
~~شیاف سازند و خشک کنند و استعمال کنند.
~~عصارهآ افسنتین
~~نیکوتر آن باشد که در حزیران آب آن ms314 بگرفته باشند.
# گرم و خشک است و خشک کننده است و قابض. در تبهای دیرینه و
~~گشادن سدهها نافع آید. آن مقدار که استعمال کنند یک درم باشد. معده را از
~~صفرا پاک گرداند. و ریوند اصلاح مضرت آن کند.
# صنعت آن: بگیرند آب افسنتین و در آفتاب نهند تا بسته شود.
~~عصارة السوس]2
~~رب السوس خوانند. در گرمی و تری معتدل است و قبض دارد، و در قصبهآ

PageV01P495

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0472.png)

~~شش نافع بود، و در ریش شدن مثانه سود دارد، و تشنگی بنشاند، و قوت تیزی
~~داروها بشکند.
# صنعت آن: چون صنعت عصارهآ افسنتین است.
~~نیکوتر آن باشد که تازه بود.
# سرد و خشک است. در درد شش و نزفه و نفث دم و سحج سود دارد. یک مثقال
~~به کار دارند. و چون در اعضا که سستی کرده باشد طلا سازند قوت عظیم دهد اما
~~در گرده زیان دارد. عسل اصلاح آن کند.
# صنعت آن: چون صنعت عصارهآ افسنتین است.
~~عضارهآ انبر باریس = [عصارهآ زرشک]1
# سرد و قابض است. در گرمی جگر و معده و آماه هر دو سود دارد و قوت دهد.
# صنعت آن: زرشک تازهآ نو بستانند و آب آن بگیرند و صافی کنند و
~~بجوشانند به آتشی نرم تا پخته شود و بر کاغذ پارههای نرم نهند و در وقت
~~گرما در آفتاب نهند تا خشک شود.
~~[عظام 42
~~استخوانهای سوخته باشد. محلل و خشک کننده است. و جالینوس گفته
~~استخوان آدمی شفای صرع دهد. و کعب بز با سکنگبین باز خورند سپرز
~~بگدازاند وقوت مجامعت دهد.
~~عفص 345
~~مازو است. و نیکوتر آن باشد که سبز و سخت و رسیده بود.

PageV01P496

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0473.png)

~~سرد است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ
~~سیم، و گفته شده در دوم. قبض بسیار دارد. منع سیلان و رطوبت کند، و آب
~~آن موی را سیاه گرداند. و اگر با ms315 سر که در قوبا طلا کنند سود دارد. و چون
~~خورد بسایند و در جائی پراکنند که گوشت زیادت باشد، و ریش که تر بود، و
~~در قلاع سود دارد. و چون کوفته باشند و در میان غذا بخورند در اسهال دیرینه
~~سود دارد. و چون بسوزانند و به شراب سر که به کار دارند قطع نزف خون کند.
~~و در پلک چشم که ضعیف و مسترخی شده باشد نافع آید]1.
~~عقیق کانکه
~~آنچه سوخته بود سرد و خشک است و قوت چشم و دل دهد، و خفقان را
~~نافع است.
~~arab عقرب
# کژدم بود. نکوتر کژدم نرینه باشد. علامت نرینه آن باشد که باریک و
~~نحیف بود و نیش [او ستبر بود، و آن که ماده باشد فربه و بزرگ بود و نیش]2
~~باریک دارد.
~~سرد و خشک است. در درد گوش فایده دهد. و چون بشکافند و در موضع
~~زخم کژدم نهند نیک بود. و همچنین چون به روغن زیت بجوشانند آنچه
~~سوخته باشد در گرده و مثانه نافع بود. و سوختن آن چنان بود که دیگی سنگین
~~بستانند و کژدم در آنجا نهند و سر آن به گل بگیرند و در تنوری نهند که به

PageV01P497

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0474.png)

~~چوب انگور سوخته باشند، و سر تنور یک شب تا بامداد بگیرند، بیرون آورند
~~و سر دیگ باز کنند و کژدم از آن بیرون آورند و در انائی از آبگینه کنند و به
~~کار می دارند. و آن قدر که به کار دارند دانگی باشد. سنگ گرده و مثانه پاره
~~کند. و چون نیم درم به کار دارند زخم مار را سود دارد. اسحاق گفته در شش
~~زیان دارد. تخم کرفس و گل ارمنی اصلاح آن کند.
~~عکرالزیت (ع ک ر)
~~دردی روغن زیت است. قوی تر از فعل آن باشد. قویتر آن باشد که خشک
~~بود و سالها به آن بگذشته باشد.
# گرم و خشک است در درجهآ ms316 سیم. و سودمند است در بادهای سخت که به
~~نزدیک سپرز باشد، و چون به چشم کشند منع نزول آب که در چشم فرو
~~خواهد آمدن بکند و تحلیل پذیرد. و دانگی استعمال کنند. در ریه زیان دارد و
~~کتیرا و عسل اصلاح آن کند.
~~عکردهن السوسن
~~دردی روغن سوسن. آبی که در چشم نزول خواهد کرد تحلیل کند.
~~علک 12ع
~~نام جدوها است که خایند.

PageV01P498

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0475.png)

~~گرم و خشک است در آخر درجهآ دویم، و گویند تر است. و نزدیک به
~~مصطکی بود و لیکن هیچ قبض ندارد. و تحلیل کننده است. و چون به آب
~~پودینه و سر که در اندام مالند خارش دیرینه ببرد، و در سرفه که از رطوبت
~~باشد و در کمیز و شقاق و ریشها نافع بود، و رطوبتها که در قعر اندام باشد به
~~خود کشد، و همچنین خارها را به خود کشد، و در مرهمها به کار دارند، و
~~گوشت در ریشها برویاند. در عصب زیان دارد. و اصلاح آن به عسل کنند.
~~علک سرو (ع)
~~سخت تر از علک انباط تحلیل کند اما گرمی کمتر دارد و در عرق النسا و
~~دردبند گاه [ها] سود دارد. یک درم قدر استعمال آن باشد.
~~علق 3125
~~زرو1 باشد. چون در موضعی که خون فاسد باشد یا در قوبا یا در خشکریش
~~در آنجا نهند و آن خون برمکد منفعتی تمام دهد. و در درد بینی و روی که از
~~اثر و نشان زحمت باشد طلی کنند سود دارد. و باید که چون زرو در موضعی

PageV01P499

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0476.png)

~~خواهند نهاد پیشتر بدن را از اخلاط پاک کنند به فصد یا به اسهال تا فضلههای
~~بد دفع شود و بعد از آن زرو خون مکد منفعتی تمام دهد.
~~[علیق 18ل2
~~عوسج نیز خوانند.1 و به فارسی «در که» گویند. صنفی از آن «علیق الکلب»
~~نامیده میشود. ثمرهای چون زیتون دارد و در ms317 اندرون ثمره مانند پشم تازه باشد
~~و میوهآ علیق خوانده میشود. و نیکوتر عصارهآ علیق آن باشد که خشک بود و
~~در آفتاب خشک کرده باشند.
~~سرد و خشک است. و در بیخش لطافتی است که سنگ مثانه را پاره کند، و
~~در ریش سر و اندمال جراحت و نفث خون سود دارد، و برگ آن چون در
~~معده ضماد کنند قوت دهد، و شکم بندد، و اگر بسیار به کار دارند ثمرهآ آن
~~دردسر آورد.
~~12b عنب
~~انگور باشد. و نیکوتر انگور سپید است و ستودهتر از انگور سیاه است چون
~~هردو در پختگی و رسیدگی برابر باشند. و مقطوف فی یومه2 بهتر باشد یعنی
~~انگوری که یک روز بر آن نگذشته باشد که از درخت باز نکرده باشند بهتر و
~~نیکوتر بود. و باید که انگور رسیده و بزرگ دانه و پرآب باشد. و رازقی پرآب
~~رسیده غذا بسیار دهد و دیرهضم شود.

PageV01P500

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0477.png)

~~پوست انگور سرد است و خشک، و تخم انگور گرم و تر است و آنچه
~~پخته باشد مضرت کمتر رساند. و غذای انگور در حال بیشتر از شیرهآ انگور
~~باشد و فربهی آورد و خونی نیک از آن متولد شود و در سینه و ریه سود دارد.
~~و پوستش دیر هضم شود. و اگر انگور که در حال از درخت باز کرده باشند
~~بخورند باد انگیزاند و شکم در حرکت آورد و به مثانه و جگر و سپرز غلیظ
~~زیان دارد. و رفع تشنگی آن انار ترش کند]1.
~~عنب الثعلب = انگور روباه (ع ن ب ث ل)
~~«فنا» نامیده میشود.2 دو سه نوع است: نوعی خواب آورد و نزدیک به افیون
~~باشد و مخدر است، و نوعی دیگر قاتل است. و عنبالثعلب را در ضماد تازه و
~~خشک هر دو به کار میدارند.
# سرد است در درجهآ اول، و گویند در دویم، و گویند گرم و تر است. در آماه
~~گرم ضماد ms318 کردن نافع آید در آخر مرض، و چون با سفیداج و روغن گل به
~~نمله وحمره طلا کنند نافع آید، و چون به آب او غرغره کنند در آماه زبان
~~منفعت دهد، و چون مثقالی از آن را بکوبند و به شراب بیامیزند و در سر ضماد

PageV01P501

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0478.png)

~~کنند درد زایل شود، و چون عصارهآ آن در چشم کشند خواب را سود دارد و
~~قوت بصر دهد، و در آماه معده و استسقا و قطع نزف سود دارد. و باید که
~~چون خورند بجوشانند و کف بردارند تا غثیان نیاورد. اسحاق گفته در مثانه
~~زیان دارد و شکر اصلاح آن کند.
~~و اگر از نوع عنب الثعلب که مخدر است بیشتر از دوازده دانه به کار دارند
~~دیوانگی آورد و رنگ را تیره کند و بزاق خشک شود و اشکذه و قی خون
~~آرد و در دهان طعم شیر کند. و اگر از نوع قاتل چهار درم به کار دارند
~~دیوانگی آورد و رنگ را تیره کند. و این نوع کاکنه است و غیر از بستانی و
~~غیر از مخدر. مغز بادام و سینهآ مرغ اصلاح آن کند با انیسون یا با عسل.
~~611113b عناب
~~نیکوتر آن باشد که گرگانی بود2.
~~معتدل است میان گرمی و سردی و تری و خشکی. و بعضی گویند گرم و تر
~~است در درجهآ اول. در تری خون سود دارد از برای غلظ، و در سینه و ریه نافع
~~آید و خون بندد به قبض. و آبی که عناب در آن پخته باشند سرد و ترکننده
~~است، و در تیزی و لذع که در معده و رودهها بود و سرفه را که از حرارت
~~باشد نافع آید، و سینه را نرم گرداند اما بلغم انگیزاند و دیر هضم شود و قشمش
~~[= کشمش] اصلاح آن کند. و جالینوس گوید3 که در ازالت مرض و حفظ

PageV01P502

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0479.png)

~~صحت هیچ اثر در عناب ms319 نیافتم الا آن که در معده بود و دیر هضم شود.
~~20bar 1عنبر
~~از چشمهای است در دریا، و پارهآ بزرگتر آن هزار مثقال باشد، و گچ و موم و
~~لادن، مغشوش عنبر است. و هرچه سیاه باشد بد بود. و بیشتر در اندرون ماهی
~~یابند که بخورد و بمیرد. و بوی شمغند2 کند و هیچ بوی دیگر نکند. و نیکوتر
~~از همه عنبر اشهب است. و هرچه چربی بیشتر دارد قویتر بود. بعد از آن
~~عنبر ازرق، پس از آن زرد.
~~گرم است در درجهآ دویم. پیران را سود دارد به لطف و گرمی.
~~و نوعی دیگر هست که دست را رنگ کند و در میان خضاب به کار دارند.
~~دل و دماغ و حواسها را قوت دهد قوتی عجیب، و روح بیفزاید. و شربتی
~~دانگی باشد. و کسی را که ماشرا زحمت دهد زیان دارد. و به بوی داشتن
~~کافور و خیار اصلاح آن کند. اسحاق گوید در رودهها مضرت کند2. صمغ
~~عربی اصلاح آن کند.

PageV01P503

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0480.png)

~~anabnt عنکبوت]
~~نسج عنکبوت چون بر جائی نهند که خون از آن روان شده باشد باز بندد. و
~~گویند که عنکبوت که نسج آن غلیظ باشد به روغن گل بپزند و چند قطره از
~~آن روغن در گوش چکانند درد گوش ساکن شود. و اگر نسج عنکبوت در
~~بعضی مراهم آمیزند و در پیشانی و صدغ دو گانه نهند تب غب1 زایل شود. و
~~قومی گویند که نسج عنکبوت تابستانی چون کثیف باشد و سپید2 در پارهای
~~پوست سخت کنند و در بازوی کسی بندند که او را تب سه روزه آید تب
~~زایل شود]2
~~1d- 65-5211b عودالصلیب
~~«فاوانیا» نیز خوانند و معروف است به «کهیانا» به زودی در باب فاء گفته شود.
~~1d عود
~~النجوج و یلنجوج است. شاخههای درختی است که قلع می کنند و در زمین
~~پنهان می کنند تا آنچه چوبی آن است پوسیده میشود و ms320 عود خالص میماند.
~~نیکوتر آن باشد که مندلی بود و از میان بلا دهند آورند. و بهترین عود،
~~سمندوری است که از سفالهآ هند باشد، پس صنفی و قاقلی و قماری و قفطی
~~چینی که معروف است به قشموری.4 و نیکوتر سمندوری سخت جسم پرآب

PageV01P504

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0481.png)

~~است و هیچ سفیدی ندارد. و عود قماری سیاه نیک باشد و هرچه در زیر آب
~~نشیند نیکوتر بود و آنچه بر سر آب افتد بد بود.
~~گرم و خشک است در درجهآ دویم، و لطیف است. و گشایندهآ سدهها است.
~~و چون بخایند بوی دهان خوش گرداند و دماغ را و عصب را و دل را و حواس
~~را قوت دهد، و مفرح است، و رطوبت پوسیده که در معده و جگر باشد ببرد. و
~~شربت نیم درم تا یک درم و نیم باشد. و قوت معده و جگر دهد، و شکم
~~ببندد، و در ذوسنطاریای سوداوی نافع بود، و به بوی داشتن، بیماریهای دماغ را
~~که از گرمی باشد1 زیان دارد. و اسحاق گفته است که در مقعد زیان دارد و گل
~~سرخ اصلاح آن کند. [و گفته شده بدل او در بسته شدن شکم، صندل زرد
~~است و در صورت نیاز، بدل او در معجونات زعفران و دارچینی و زراوند گرد
~~است از هر کدام ثلث وزن عود]2.
~~[عیزران
~~زعرور نوعی از آن است3. و نیکوتر آن بود که بزرگ و خوشبوی بود.
~~سرد و خشک است. در ذرب4 صفراوی سود دارد، و دیرهضم شود، و شهد
~~اصلاح آن کند]5.

PageV01P505

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0482.png)

~~عیدان البطباط1 (ع ن ب)
~~نیکوتر آن باشد که باریک بود. میل به گرمی و خشکی دارد. در داءالثعلب و
~~داءالحیه سود دارد. قدر استعمال آن نیم مثقال است. و در درد ریه یعنی شش
~~مضر و زیانکار بود. و عسل اصلاح کننده و دافع مضرت آن است.
~~[عیون (6)
# چشمها باشد. و نیکوتر چشمی آن باشد ms321 که نگریستن به حد اعتدال بود. و از
~~جواهر مختلف است.
# گرم و تر است. در منی بیفزاید و غثیان آورد، و نمک و آویشن و انجدان
~~اصلاح آن کند].

PageV01P506

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0483.png)

~~6aat 1غافث
~~گیاهی است.2 برگش مانند شهدانه است و قبض اندک دارد و تلخی بسیار
~~مانند صبر. نیکوتر آن باشد که میل به سیاهی کند. و از نواحی روم یا از
~~کوههای فارس آورند.
~~گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دویم. و بعضی گویند
~~معتدل است میان گرمی و سردی، و لطیف است. در ابتدای داءالثعلب سود
~~دارد. و اگر با پیه دیرینه در موضع ریشهائی که دیر اندمال پذیرد نهند سود
~~دارد، و به درد جگر و سدهها و سختی سپرز و به ریش دیرینهآ رودهها و تبهای
~~دیرینه نافع بود، و صفرای سوخته براند. و شربتی نیم مثقال باشد. و حیض براند،
~~و در سپرز زیان دارد، و انیسون اصلاح آن کند، و اسارون بدل آن است برابر
~~آن، و نیم وزن آن افسنتین رومی بدل آن باشد.

PageV01P507

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0484.png)

~~نر و ماده هر دو هست. و نوعی به بیخ انجدان ماند. و گویند از درختی پدید
~~می آید که پوسیده باشد. و در طعم تیزی و شیرینی دارد. نیکوتر سفید و نرم
~~بود که زود از هم جدا توان کرد. و این نوع ماده است و آنچه نر باشد نیک
~~نبود، و آنچه سخت و سیاه باشد بغایت بد بود.
~~گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دویم. و گویند که تر است
~~در درجهآ دویم. و محلل و مقطع خلطهای غلیظ است و گشایندهآ سدهها، و در
~~آماه و عرق النسا با سکنجبین نافع بود. شربت آن دانگی و نیم الی نیم درم است.
~~در صرع و ربو و نفث دم که در سینه آید و ریش ریه و یرقان و آماه سپرز نافع
~~آید، ms322 و مسهل اخلاط غلیظ مختلفه است چون سودا و بلغم. و در اختناق رحم و
~~تبهای دیرینه نافع باشد، و در زخم حشرات که طبعشان سرد بود.
~~و هر غاریقون سیاه قاتل بود و قی آورد، و باشد که خناق پدید آورد. و
~~مداوات آن کس که غاریقون سیاه خوره باشد به قی کردن به آب گرم و بعد
~~از آن شیر خوردن است و به آنچه به مداوات خوردن کندس به کار دارند به
~~این نیز به کار باید داشت.
~~[غار851
~~دانهآ غار را «حبالغار» خوانند. مانند فندقی کوچک است و پوست تنک سیاه

PageV01P508

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0485.png)

~~که زود دست بدارد دارد و سیاهی که به زردی گراید، و خوش طعم و
~~خوشبوی باشد. و برگش مانند برگ مورد است، و ثمرهآ آن سرخ باشد و در
~~کوهها روید. و نیکوتر آن باشد که بیابانی بود.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم، و دانهآ آن گرمتر است. و گفتهاند گرم و
~~خشک است در درجهآ دویم. طلا کردن آن با شراب در بهق سود دارد، و در
~~آماه با پست نافع باشد، و در درد عصب و تنگی سینه و فرو ریختن ماده چون
~~لعوق1 سازند و بخورند نافع آید، و چون معده را به آن چرب کنند قی آورد، و
~~در بیماریهای رحم و مثانه و سنگ گرده سود دارد، و دو درم از آن شکم راند،
~~و در زهرها که خورده باشند نافع آید، و با شراب در زخم کژدم سود دارد، و
~~اگر در زخم زنبور گزیده ضماد کنند نافع آید، اما در سینه زیانکار بود و
~~کتیرا اصلاح آن کند و برگ نمام بدل آن است. و چون زن آبستن بخورد
~~فرزند بیندازد]2.
~~غاغاطی a6a1ک
~~سنگی سبک است3. در نقرس طلا کنند نافع آید، و پیش مصروع دود کنند
~~شفا یابد، و از دود آن جملهآ حشرات بگریزند.
~~[غالیون
~~داروئی است خوشبوی و خشک ms323 کننده، و اندک تیزی دارد. شیر را بسته

PageV01P509

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0486.png)

~~گرداند، و خون ببندد، و در سوختگی آتش سود دارد]1.
~~غالیه (5-)aliyaک
~~آماه سخت را نرم کند، و با روغن بان در گوش چکانند درد ساکن شود، و
~~چون به بوی دارند به صرع و فالج و سکته نافع بود، و فرح دل دهد، و دردسر
~~را تسکین دهد، و به درد رحم که از سردی باشد نافع بود، و چون به خود
~~بردارند حیض براند، و به اختناق رحم نافع بود، و اندر آبستنی فایده کند، و در
~~شراب کنند مستی عظیم آورد.
# صنعت آن: سک و مشک را نرم بکوبند و عنبر حل گردانند و کافور بسایند
~~و جمله را در روغن بان یا روغن نیلوفر آمیزند و بردارند و استعمال کنند.
~~و اما غالیهای دیگر هست که موی را سیاه گرداند و آن را «غالیهآ منصوری» گویند.
~~صنعت آن: آمله پنجاه درم، آب مورد تر - یک رطل و نیم - آب - چهل
~~رطل - درهم بپزند تا یک نیمه بماند، بردارند و پنجاه درم حنا و پنجاه درم خطر
~~و بیست درم وسمه و بیست درم مازو و ده درم زاج و پنج درم جدو تازی
~~بکوبند و بپزند و درهم آمیزند تا غلیظ شود و به وقت حاجت یک مثقال بر
~~محاسن طلا کنند و بگذارند تا خشک شود، پس بشویند.
~~غبیراء obay(be7)raک
~~سنجد کلاغی گویند2. نیکوتر از همه آن بود که بزرگ[و پر گوشت]1 باشد.

PageV01P510

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0487.png)

~~سرد است در اول درجهآ اول و خشک است در آخر درجهآ دویم یا در اول
~~درجهآ سیم. هرچه در اندام روان باشد که سیلان خوانند بازبندد، و قمع صفرا
~~بکند. و چون شراب خوارگان بخورند دیر مست شوند، و قی و کمیز و شکم
~~ببندد، و در سرفه ها که از گرمی باشد نفع دارد، و در سحج صفراوی سود
~~دارد، و موافق طفلان است، و در ms324 معده وقوت هاضمه زیان دارد، و فانیذ
~~اصلاح آن کند.
~~[غبارالرحی - گردسنگ آسیا (غ ر رحا)
~~خشک کننده است. چون در پیشانی طلا کنند منع فضلههای خلط که در
~~چشم خواهد ریخت بکند]2.
~~غراءالجلود = سریشم پوستها (غ 6 ج)
~~در هر ریشی قوتی خشک کننده و تقویت دهنده دارد.
~~گرم و خشک است در درجهآ اول. چون بسوزانند قائم مقام توتیا باشد در
~~بوی [زیر] بغل. و چون با جوز سرو ضماد کنند از برای فتق سود دارد، و در
~~سعفه - یعنی خشکریشی - و در سوختگی آتش چون طلا کنند سودمند بود. و
~~سریشم پوست گاو را چون با سر که در قوبا طلا کنند منفعت دهد.

PageV01P511

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0488.png)

~~پیه که در اندرون ماهی باشد بیرون آورند و درهم پیچند و خشک کنند
~~سریشم باشد.
~~خشک است و اندک حرارت دارد. چون در میان آردها به کار دارند منع
~~نفث دم بکند، و در برص سود دارد اگر در داروهای دیگر آمیزند، و چون در
~~میان مرهمها آمیزند و در گر که ریش شده باشد طلا کنند منفعت دهد.
~~[غرب 21هک
~~درخت پده است.1 چون نیش بزنند جذو بر آورد. درختی است که هیچ
~~برندارد و از جملهآ درختهای بزرگ است.
~~سرد و خشک است و شکوفه و برگ و عصارهآ آن خشک کننده است. و
~~خاکستر چوب پده چون با سر که در گوک طلا کنند خشک گرداند، و جذو
~~و شکوفهآ آن در تاریکی چشم نافع آید، و پوست آن در نفث خون سود دارد،
~~و عصارهآ آن علق - یعنی زرو - از گلو بیرون آورد، و چون پوست پده و پوست
~~انار بکوبند و به روغن گل به هم بسایند و در گوش نهند در درد که از گرمی
~~باشد سود دارد. (و گفته شده بعضی انواع آن میوه دارند که این میوه در
~~نفثالدم نافع است2)3

PageV01P512

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0489.png)

~~غمره (6)
~~گلگونه1 باشد. روی را جلا دهد ms325 و سفید گرداند.
~~صنعت آن: جو پوست کنده - چهار درم - تخم خربزه2 و آرد باقلی و آرد
~~نخود و ترمس و سبوسهآ گندم و کتیرا - از هریک دو درم - بکوبند و ببیزند
~~و در روی طلا می کنند و بامداد میشویند و یک هفته به این قاعده
~~مداومت مینمایند.
~~نوعی دیگر: جو پوست باز کرده ریزه ریزه کنند و با دو رطل شیر در دیگ کنند
~~و میجوشانند تا شیر هیچ نماند و خشک شود. پس بستانند و زردچوبه و کتیرا - از
~~هریک سه درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به سپیدهآ تخم مرغ بسرشند و بر
~~روی طلی کنند و سبوسه جوشانیده و صافی کزده با آب آن روی را بشویند.
~~غوشنه (ن، ن)
~~نوعی از کماة است3 و جامه به آن توان شست، و از برای ترشی خورند.
~~سرد و تر است در درجهآ اول اما در سردی کماة نیست و خلط که انگیزاند
~~بهتر از کماة باشد.

PageV01P513

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0490.png)

~~2n72 1فانیذ
# نیکوتر آن باشد که سفید و غلیظتر از شکر باشد2.
# گرم و تر است در درجهآ اول، و گویند که حرارت در درجهآ سیم دارد. و
~~سجزی3 گرم و خشک است در درجهآ دویم. در سرفه و نرمی شکم نافع باشد،
~~و خون معتدل انگیزاند، و در درد سینه بسیار سود دارد.
~~صنعت آن: شکر به اندک آب حل کنند و بر سر آتش نهند و میجوشانند تا
~~معتدل شود، قدری تخم بادیان و آرد برنج بریان کرده در کند و به کار میدارند.
~~(3l2a7 فالوذج = پالوده
~~نیکوتر آن است که از شکر ساخته باشند.
~~گرم است. در سینه و ریه - یعنی شش - سود دارد، و غذا بسیار دهد اما دیر
~~هضم شود، و در سدد جگر و سپرز زیان دارد. و موافق آن بود که شکر کمتر
~~و نشاسته بیشتر داشته باشد.

PageV01P514

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0491.png)

~~صنعت آن: بگیرند شکر یا عسل یا ms326 هردو - یک جزء - و نشاسته - ثمن یا
~~سدس جزو - در آب حل کنند و صافی گردانند و اندک زعفران در آن حل
~~کنند و در پاتیله کنند و به آتش نرم میپزند، و بعد از آن شکر یا عسل در
~~آن کنند تا منعقد شود، و روغن کنجد در آن ریزند و بریان کنند و به
~~کار می دارند.
~~فالوذجیه = پالوده
~~غذا تمام دهد و بدن قوی را نیک بود.
~~صنعت آن: گوشت را پاره پاره کنند پارههای کو چک مستطیل دراز باریک
~~و در دیگ کنند و آتش نرم در زیر آن کنند تا گوشت عرق بر آورد، و پارهای
~~دارچینی تازه و روغن کنجد به آن بیفزایند و آب چندان بر سر گوشت کنند و
~~بپزند تا پخته گردد. بعد از آن پارهای دیگر روغن کنجد در آن دیگ ریزند و
~~عسل و شکر کوفته در آن دیگ کنند و در آتشی نرم میپزند تا منعقد گردد، و
~~مغز بادام سپید کرده چند دانه در آن اندازند و به زعفران رنگ دهند و گلاب
~~پارهای در آن افشانند و میخورند.
~~فاشرا 3513
~~«هزارفشان» و «هزارچشان» گویند.1 [و او سپیدتاک است]2.

PageV01P515

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0492.png)

# گرم و خشک است در درجهآ سیم. و گرم و تیز و جلادهنده بود و لطیف. و
~~بیخ آن اگر با کرسنه در اندام مالند1 ظاهر تن را جلا دهد و نرم گرداند و آثار
~~سیاه و کلف را ببرد و گوک از بیخ بردارد، و با شراب به درد ناخن نافع آید و
~~دبیله2 بشکافاند، و در سپرز چون [با انجیر]2 ضماد کنند منفعت دهد، و
~~استخوان[های] فاسد بیرون آورد، و اگر بخورند در فالج سود دارد، و در صرع
~~و سر گردیدن نافع بود، و خوردن بر گهای آن در معده نیک باشد، و چون این
~~نبات را در اول بر آمدن بخورند کمیز و شکم براند و اسهال بلغم کند، و در ms327
~~زخم افعی و جملهآ حشرات سود دارد، و بیخ آن اگر زن آبستن بخورد فرزند
~~در شکم بکشد. و به وزن آن درونج و نیمهآ وزن آن بسباسه بدل آن باشد.
~~(aSers11n فاشرستین]
~~[او سسندار4 است]5. بیخی است از جنس فاشرا و برگش چون برگ لبلاب

PageV01P516

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0493.png)

~~است الا آنک بزرگتر بود، و پوست بیخ آن سیاه است و اندرون آن زرد.
~~گرم بود به اعتدال و در افعال مانند فاشرا است الا اندک ضعیف تر باشد. و
~~اول که از زمین برآید اگر بخورند در صرع سود آورد و حیض و کمیز براند.
~~[و معنای آن، آن است که شصت بیماری را دفع می کند]1.
~~3d-2al فادزهر
~~هر داروئی که دفع زهر کند و قوت روح دهد فادزهر خوانند. و این نام
~~خاص به سنگ مار است]4.
~~فار 12
~~موش باشد. خون آن گوک را از بین ببرد. و اتفاق در میان اطبا آن است که
~~چون موش را بشکافند و در موضع زخم کژدم نهند نافع آید. [و اگر در خار
~~که در اندام مانده باشد نهند بیرون آرد]2.
~~فارشامی
~~برگی است مانند برگ بید که خشک کرده باشند. بوی خوش دارد، و
~~گرم است.
~~(3vaniya 4فاوانیا
# «عودالصلیب» خوانند [و کهیانا نامیده میشود]5 و ماده و نر هر دو هست. نر

PageV01P517

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0494.png)

~~سپید و ستبر باشد مانند انگشتان، چون به دهان نهند قبض کند. و نیکوتر آن
~~باشد که غلیظ و رومی باشد و آن بهتر از هندی است.
~~گرم و خشک است، و گویند معتدل است در حرارت، و خشک کننده است
~~و قابض و محلل و گشایندهآ مسام ولطیف و جلادهنده، آثار سیاه که بر بشره
~~باشد زایل کند، و در نقرس و صرع سود دارد تا حدی که اگر بر مصروع
~~بیاویزند فایدهآ عظیم دهد، و اگر ثمرهآ آن در آتش ریزند و دود آن به دیوانگان
~~و مصروعان رسد فایده ms328 دهد، و همچنین اگر ثمرهآ آن با گلنگبین بخورند همان
~~فعل کند. و اگر پانزده دانه ثمرهآ عود صلیب به شراب باز خورند در کابوس
~~منفعت کند و شکم ببندد. و تخمش قوت معده دهد. و اگر با مدرات دیگر
~~بخورند حیض و کمیز بگشاید و نزف خون را منقطع گرداند. و اسحاق گوید
~~که فاوانیا در معده زیان دارد و کتیرا اصلاح آن کند. [و گفته شده بدل او زفت
~~است. و گفتهاند بدل او پوست انار است و پوستین سمور]1.
~~faiya(-e) فاغیه
~~شکوفهآ حنا است2. و هر شکوفهای را که خوشبوی بود فاغیه گویند.
~~معتدل است میان گرمی و سردی.
~~(aara(-) 3فاغره]
~~دانهای است مانند نخود، و دانهای دارد مانند محلب، در میان آن دانههای

PageV01P518

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0495.png)

~~سیاه باشد مانند شهدانه. از سفالهآ هند آورند.
~~گرم وخشک است در درجهآ سیم، و تحلیل و قبض هردو می کند، و در
~~معده و جگری که سرد باشد و بد گواریدن طعام که از سردی باشد سود دارد
~~و شکم ببندد]1.
~~فاط 212)
~~داروئی ترکی است. آن کس را که شو کران خورده باشد و در زخم حشرات
~~و در تمام سموم اگر به آب سرد خورد سود دارد.
~~فجل3 ارە
~~ترب باشد. قوی ترین و نیکوترین آن دانهآ آن است سپس پوست آن، بعد از
~~آن برگ و بعد از آن گوشتش. نیکوتر بستانی باشد و غذای بلغمی دهد.
~~گرم است در درجهآ اول، و گفته شده در سیم، و تر است، و گفته شده که
~~خشک است در درجهآ دویم. و پوست آن باز باید کرد بعد از آن خورد. و در
~~داءالثعلب موی برویاند، و چون به آرد شیلم به کار دارند در داءالحیه سود
~~دارد، و با عسل در آثار و ریشهای بد استعمال کنند منفعت دهد. و چون دو سه
~~قطره آب ترب در چشم اندازند جلا دهد و روشنی بیفزاید. [و گفتهاند برگ

PageV01P519

![image ms329 file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0496.png)

~~آن روشنی دیده دهد و در شیر بیفزاید]1 و ابن ماسویه گوید اگر بعد از طعام
~~خورند مدد هاضمه دهد و پیش از طعام قی آرد. و درست آن است که بد گوار
~~بود. و آب ترب در استسقا نفع عظیم دارد، و بر کژدم ریزند بمیرد، و تولید باد
~~کند، و جوهری دارد که زود پوسیده شود، و در بدن شپش پدید کند، و در
~~سر و دندان و کام و معده زیان دارد. و اگر پیش از طعام خورند طعام را طافی
~~گرداند2 و در قعر معده بگذارد از برای آن قی می آورد3 خاصه پوست آن با
~~سکنجبین. و جرم ترب غثیان آورد.
~~فراخ الحمام = بچهآ کبوتر (ف خ ح)
~~نیکوتر آن بود که در پریدن آمده باشد.
~~گرم و تر است و رطوبتی زیادتی غلیظ دارد، و در فالج و لقوه و گرده سود
~~دارد، و قوت مجامعت بیفزاید، و در دماغ و چشم زیان دارد خاصه چون بریان
~~کرده باشند، و گوشت آن کثیرالفضول است و زود عفن شود4. سر که و گشنیز
~~اصلاح آن کند5.
~~[فراریج (ف)
~~چوژهها6 باشد. و نیکوتر آن بود که نزدیک به آن باشد که بانگ خواهد
~~کرد. پیه آن گرم تر از همهآ ماکیان است. و غذای چوژه موافق مزاج جملهآ

PageV01P520

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0497.png)

~~انسان[ها] است و اگر با سفیداج بپزند تیزی معده ببرد، و گویند خناق پدید
~~آورد الا اگر مصوص1 کرده باشند.
~~فرو (ف)
~~پوستین باشد. و گرم تر پوستینها پوست روباه بود و بعد از آن سمور و فنک و
~~قاقم و بعد از او برهها. و پوستین روباه در مرطوب مزاجان و فنک و قاقم در
~~معتدل مزاجان سود دارد و موافق بود].
~~1a3siyun فراسیون
~~گندناء کوهی است3 و گیاهی تلخ طعم است. نیکوتر آن باشد که سرخ و
~~رومی باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ دویم، و خشک در سیم. گشاینده ms330 و گدازنده و
~~محلل و مقطع است. و عصارهآ آن در درد گوش دیرینه نافع بود، و با عسل در
~~تیزی و روشنائی چشم و قوت دادن سودمند است، و سدد جگر و سپرز بگشاید، و
~~حیض براند. و شربتی نیم درم باشد. و در زخم سگ با نمک چون ضماد کنند نافع
~~آید. و در مثانه و گرده و عصب زیان دارد. و گویند اصلاح آن به سنبل الطیب
~~توان کرد. و بدل او سنبل است و هموزن او اسارون و ثلث وزن آن لبان.

PageV01P521

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0498.png)

~~alamr-unmnosImeslr) 1فلنجمشک
~~افرنجمشک نییز خوانند.
# گرم و خشک است در درجهآ دویم. و لطیف است. در خفقان که از سودا و
~~بلغم باشد نافع آید. و گفته شده بدل آن قرنفل است.
~~(arbiyn فربیون]
~~افربیون نیز خوانند2. جذوی تیز است و بعد از سه سال قوتش متغیر شود و
~~آنچه کهنه و دیرینه باشد زرد شود و در روغن زیت گداخته نشود الا به رنج
~~سخت، و هر چه تازه باشد به خلاف این بود. و اگر با باقلی در انائی کنند
~~قوتش بماند. و آنچه تازه و نو باشد قوتش بیشتر از حلتیث است. و آنچه نیکوتر
~~باشد آن بود که بغایت صافی و تیز باشد، و هرچه نه چنین باشد مغشوش بود به
~~کنجده و جذو.
~~و گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و گویند خشکی آن در درجهآ سیم
~~است. و او سوزنده و جلادهنده و لطیف کننده است. در عرق النسا و خدر و
~~فالج سود دارد، و چون در چشم کشند جلا دهد، و زرد آب براند. شربت آن از
~~یک قیراط تا یک دانگ است. و فم رحم به هم کشد کشیدنی تمام، و بلغم
~~دوسنده از سرون و پشت براند، و گویند که فرزند که در شکم مادر باشند
~~بیندازد. و بعضی از اطبا گفتهاند که اگر کسی را زخم مار و حشرات ms331 به وی
~~رسد، سر وی آنجا که نزدیک قحف است بشکافند و فربیون کوفته در آن

PageV01P522

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0499.png)

~~ریزند، از زخمها هیچ مکروه به وی نرسد، و آبی که در چشم فرو خواهد
~~آمدن، قطع کند. و در زخم حشرات و سگ گزنده سود دارد، و در خصیه
~~زیانکار بود، اما اگر به روغن گل چرب کنند تیزی این جذو بشکند، و اگر
~~مقل ازرق و ربالسوس وجذو و کتیرا اضافت آن کنند نیک باشد. و سه درم
~~از این قاتل است از برای آن که در سه روز معده و رودگانی را ریش کند، آن
~~کس را که خورده باشد کرب سخت و گزیدن معده و شکم و فواق پدید آرد
~~و باشد که اسهال به افراط پیدا شود و مداواتش چون مداوات قرون السنبل است
~~از انار ترش و سیب ترش و کافور و ماست خوردن]1.
~~فریکیه2
~~مانند هریسه است الا آن که هریسهآ گندم رسیدهآ خشک باشد که بکوبند و
~~این فریکیه هریسهآ گندم رسیدهآ تر باشد که هنوز داس به آن نرسیده باشد، و
~~گندم از خوشه پاک کنند آن وقت که رسیده و تر باشد و همچنان که هریسه
~~در تنور نهند عمل به جای آورند.
~~گرم و تر بود، ترتر از هریسه، منی بسیار انگیزاند، و ایشان را موافق افتد که
~~مزاج خشک دارند، و در معدهآ ضعیف زیان دارد، و سدد آورد، و در معدهآ
~~ضعیف ضرر دارد، آبکامه و زیره و بعد از آن گوارشها اصلاح آن کند.
~~131a فرفخ
~~[پرپهن است]2 و بقلة الحمقا گویند4. و اگر بیابانی باشد گرم بود و مسهل

PageV01P523

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0500.png)

~~همچنان یتوعات. و بقلة الحمقا در حرف با یاد کرده شد.
~~(a1a5 فرس
~~اسب باشد. چون پوست او بسوزانند و با آب در بثرهها طلا کنند سود دارد. و
~~پنیرمایهآ اسب موافق اسهال دیرینه است و ریش شدن رودهها و ذرب معده. و
~~سر ms332 گین اسب همچنان سرگین دراز گوش باشد به فعل.
~~فستق 510
~~پسته خوانند، و تیزتر از جوز است، و نیکوتر پسته آن باشد که بزرگ و تازه بود.
~~گرم است در درجهآ سیم، و خشک است در درجهآ دویم، و گفته شده
~~حرارت او در آخر درجهآ دویم و خشکی او در درجهآ سیم است. و گویند که
~~رطوبتی فضلهآ زیادتی دارد، و بعضی گویند که تر است و سدد جگر بگشاید و
~~در معده نیک باشد، و منع غثیان کند، و قوت فم معده دهد، و نه شکم راند و
~~نه بستگی کند، و در قوت مجامعت بیفزاید، و در زخم حشرات سود دارد، و
~~در سرفه که مادهآ آن بلغم باشد نافع بود، و غذا اندک دهد، و کفرس پدید
~~آورد1. و آلو کشته اصلاح آن کند2.

PageV01P524

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0501.png)

~~خشک کنندهتر از قلقطار است و لذع و گزیدگی کمتر کند2، و گر را نافع
~~بود به طلا کردن.
~~صنعت آن: مرداسنگ - یک جزو - قلقطار و قلقدیس - دو جزو - بسایند و در
~~سر کهآ به قوت در دیگ آهنین کند و در گل گیرند و چهل روز و شب در
~~تابستان در زیر سرگین کنند، پس بیرون آرند و به کار دارند.
~~فسافس [= ساس]
~~حیوانی است مانند قراد معروف به «شام»2. چون به شراب یا به سر که باز
~~خورند زرو از گلو بیرون آرد، و چون زن به بوی دارد در اختناق رحم نافع
~~آید، و چون بسایند و در سوراخ ذکر اندازند بستگی کمیز بگشاید، و هرکس
~~که از این حیوان پنج عدد فرو برد از زخم حشرات ایمن گردد، و چون پیش از
~~آمدن تب ربع بارد در باقلی به هم فرو برند تب زایل کند ان شاء الله.
~~25sa(e) فضه]
# سیم باشد. و بهتر آن بود که به هیچ مغشوش نیامیخته باشد.
~~سرد و خشک است، و گویند معتدل است در گرمی و سردی، ms333 و گفته شده
~~جدا قابض است. و او سرد و خشک کننده است. و در خارش و گر منفعت

PageV01P525

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0502.png)

~~عظیم دارد، و در میان داروهای دیگر در خفقان نافع آید، و کمیز براند، و قدر
~~استفاده از آن یک دانگ است. و اگر سونش1 نقره در میان دارو آمیزند در
~~رطوبت دو سنده سود دارد. و همچنین در میان داروها به بخر2 نافع آید، و
~~سونش آن با زیتون طلا کنند بواسیر را سود دارد اما در مثانه زیانکار است، و
~~عسل اصلاح آن کند]3.
~~فطر74
~~[فقع نامیده میشود و ریشهآ آن معروف به قلاعی است]5 کشنده نیست اما
~~هیضه آورد، و آنچه خشک بود بدی کمتر دارد.
# سرد و تر است در آخر درجهآ سیم، و گفتهاند در دویم. خلط غلیظ برانگیزاند
~~و خدر و سستی آورد و بیم سکته باشد. و نوعی از آن هست که قاتل است
~~چون بخورند غشی و عرق سرد آورد و این نوع در موضعی رسته باشد که عفن
~~و پوسیده بود [یا در جائی باشد که نزدیک مسکن حیوانات مضر و زیانکار یا
~~به نزدیک درختی باشد که به خاصیت مفسد آن نبات باشد مانند زیتون. و
~~علامت آن چنان باشد که رطوبتی دوسندهآ پوسیده بازدید آید و زود متغیر و

PageV01P526

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0503.png)

~~شرابهای قوی خورند]1.
~~4tuasaliynn فطراسالیون
~~تخم کرفس کوهی است و دانهای سیاه دارد مانند مویزج. و او گرم و خشک
~~است به درجهآ سیم.
~~فعیلاسوس
~~.بعضی گویند بخور مریم است. و او نوعی از عرطنیثا است. تحلیل و تقطیع
~~کند، و عرق براند عرقی بسیار به رنگ خلط. و شربت آن تا سه مثقال باشد، و
~~بیخ آن را چون طلا کنند کلف ببرد، و پختهآ آن در شقوق که از سردی پدید
~~آمده بود نافع بود، و در سمیدن3 عصب نافع بود، و در نقرس ضماد کردن نافع
~~بود، و آب آن با عسل ms334 در ضعف بصر نیک باشد، و چون بخورند حیض براند،
~~و ضماد کردن آن در سپرز منفعت دهد، و چون ناف و شکم بدان آلوده کنند
~~شکم نرم گرداند، و در داروهای زهر نافع بود خاصه خرگوش بحری، و چون
~~به شراب آمیزند و بازخورند مستی عجب کند [و جنین را بکشد اگرچه ناف و
~~شکم را به آن نیالایند]4.

PageV01P527

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0504.png)

~~86a فقاع]
~~شرابی است که مستی نکند و آنچه از جو ساخته باشند کمیز راند و تیزی
~~حرارت بشکند اما خلطی غلیظ بد انگیزاند، غثیان آورد و در معده و عصب و
~~مثانه و گرده زیان دارد، و هرچه با افاویه خورند گرمی و خشکی کند، و
~~بعضی مردمان از برای تسکین خمار خورند و نافع نباشد. و هرچه از نان خاص1
~~و نعناع و کرفس سازند مضرت کمتر از آن یکی دارد که از جو ساخته باشند و
~~محروران و گرم مزاجان را موافق باشد، و در معدهآ گرم نیک باشد ولیکن
~~معدهای را که گرم نباشد زیان دارد و باد انگیزاند و در حجاب دماغ مضر و
~~زیانکار است، و هر آنچه از آب انار ساخته باشند حرارت بازنشاند و تشنگی
~~ساکن کند، و در صفرائی مزاجان سود دارد.
~~و صنعت آن: نان (؟) در آب گرم آغارند و اگر نان گرم باشد2(؟) دو وقیه و
~~نیم رطل شکر و ده درم نمک اندرانی کوفته و یک رطل و نیم آب انار ترش
~~در آب حل کنند و صافی گردانند و آب انار به آن بیامیزند، پس سنبل الطیب و
~~زعفران و مصطکی و جوزبوا و فلفل در آب اندازند و درهم بسرشند
~~میخورند. این است فقاع.
~~فقاح السورنجان (ف ق)
~~انگشتان هرمس» خوانند در باب الف در ذکر اصابع کردهاند. و فقاح نام هر
~~شکوفهای است]2.

PageV01P528

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0505.png)

~~فقاح الاذخر = شکوفهآ اذخر (ف ق ح إخ)
~~نیکوتر آن بود که خوشبوی باشد.
~~گرم است ms335 در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دویم. آن چنان که اسحاق
~~گفته خون حیض ببندد. و قدر استعمال آن یک مثقال است. و در نفث خون
~~نفع دارد، و پختهآ آن سنگ گرده و مثانه ریزه ریزه کند، و او ادرار آورد و
~~حیض بگشاید، و در آماه سرد که در جگر و معده باشد سود دارد، و چون
~~بسیار به بوی دارند سر را گران گرداند و خواب آورد. اسحاق گفته خون را
~~کم کند. و بارزد اصلاح آن کند. و بدل او قصب الذریره است.
~~(elel-ol-na فلفل الماء
~~[گیاهی است مانند تره و در آب روید1، و چون خورند طعم فلفل باز دهد اما
~~تیزی فلفل ندارد.
# گرم و خشک است. چون تازه باشد بکوبند با تخم آن، و در آثار روی طلی
~~سازند پاک گرداند، و آماه سخت را تحلیل کند.
~~فل]3/2
# بیخ نیلوفر هندی است3 و قوتش مانند قوت یبروح است4.

PageV01P529

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0506.png)

~~گرم و خشک است. چون ضماد کنند دردسر را سود دارد1. و اسحاق گفته
~~است چون قدر نیم درم بخورند در معده نافع آید و در مثانه زیان دارد. و عسل
~~اصلاح آن کند.
~~فلفلمو یه (1elmnya(-eة
~~بیخ فلفل است و آن چوبی تیز است.
# گرم و خشک است. در آماه سرد نفع دارد، و در نقرس و تشنج امتلائی و
~~قولنج و بادهای سرد به خاصیت منفعت دهد، و چون در سرون طلا کنند نافع
~~آید، و در عرق النسا سود دارد.
~~(1fl11n فلفلمون
# حبق کوهی است3. و نیکوتر آن باشد که صمغی بود6.
# گرم و خشک است. و چون نیم مثقال از آن به کار دارند مشیمه را بیرون
~~آورد، و در فم معده زیان دارد، و پودنهآ دشتی اصلاح آن کند.
~~فلیفیون
# در آکله و خورهآ پای دندان و پوسیدگی دندان نافع بود، و بوی ناخوش از
~~دهان ببرد، و دندان را جلا دهد.
# صنعت آن: آهک ms336 [زنده]5 یک اوقیه، زرنیخ زرد و سرخ و شب یمانی - از

PageV01P530

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0507.png)

~~هریک هفت درم - مر صافی - چهار درم - اقاقیا - دوازده درم - بکوبند و ببیزند و
~~به سر که بسرشند و قرصها سازند و خشک کنند و در وقت حاجت به کار دارند.
~~فلفل ابیض
~~فلفل سپید باشد. درختش مانند درخت انار است. جالینوس گوید: اول ثمرهآ
~~او دارفلفل است، بعد از آن جدا شود و دانهآ فلفل سفید بود. به این جهت
~~دارفلفل ترتر است. آنچه نیکوتر آن باشد سبک و دراز است و حرارت کمتر
~~از فلفل سیاه دارد1 و بیخش مانند قسط است.
~~و او گرم است در درجهآ سیم و خشک در درجهآ چهارم. میان داروهای چشم
~~به کار دارند، و جلادهنده است، و در اشتها و هضم طعام سود دارد، و در ورم
~~سپرز و شکم راندن و حیض راندن و طبیعت نرم گردانیدن سود دارد، و بلغم و
~~سودا پاک گرداند، و در میان تریاقها به کار دارند. شربت آن تا نیم مثقال باشد.
~~جنین را بیندازد، منی خشک گرداند، و در گرده زیان دارد، عسل اصلاح آن
~~کند. و ابن ماسویه گفته بدل آن زنجبیل است.
~~فلفل اسود - پلیل سیاه
~~تیزتر از پلپل سپید است.
# گرم و خشک است در درجهآ چهارم. جذب کننده2 و محلل و جلادهنده
~~است. بلغم دوسیده را منقطع گرداند3، و عصب را گرم کند4، و بهق را جلا
~~دهد، و چون با نطرون بیامیزند بهق را جلا دهد، و چون با زیت بیامیزند و طلا

PageV01P531

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0508.png)

~~کنند خنازیر را تحلیل کند، و غذاء غلیظ را لطیف گرداند، و کمیز براند، و
~~اگر زنان بعد از جماع بردارند آبستن نشوند، و در تاریکی چشم و دمعه سود
~~دارد. [و گفته شده بدل او به وزن او و یا به وزن نصف او فلفل سیاه است، یا
~~مثل او زنجبیل]1.
~~(a1an1a فلنجه]
~~ابن ماسویه گفته مانند ms337 خردل است. و گرم است در درجهآ دویم و خشک.
~~alan7-no5(1esl) فلنجمشک
~~فرنجمشک نیز خوانند2. و خشکی کمتر از نمام3 دارد. سدهآ دماغ و منخرین
~~به بوئیدن و طلا کردن و خوردن بنشاند، و به خوردن در خفقان که از سودا و
~~بلغم باشد سود دارد، و در بواسیر نفع عظیم دارد].
~~[فواخت (ف خ)
~~فاخته باشد. گوشت او بهترین گوشت چکاو کها است، چنان که روفس
~~ترتیب داده.
~~گرم است. در فالج نافع بود و در دماغ زیان دارد و بیخوابی آورد. و اگر به
~~سرکه و گشنیز خورند زیان کمتر کند]0

PageV01P532

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0509.png)

~~0130a7 فوتنج جبلی = پودینهٔ‌ کوهی
~~و به ذال، فوذنج هم گفته میشود. طعمش مانند زوفا است. و گفته شده او
~~حبق است. [و نوعی از آن را اهل فارس «فوتنک» مینامند. و آن به فعل از
~~سایر انواع فوتنج قویتر است]1. و نیکوتر آن باشد که خوشبوی و سبز و تازه و
~~کوچک برگ بود.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم، و لطیف کننده است لطیف کنندهای
~~قوی، و عرق آورد، واگر به شراب بیامیزند در آثار سیاهی که در اندام بود
~~نافع آید، و اگر بپزند و در گرمابه به اندام مالند گر و خارش ببرد، و در جذام و
~~ریش دهان و اشکده و یرقان و استسقا نافع بود، و سودا براند، و شربت آن یک
~~درهم است، و چون به گلاب آمیزند در زخم کژدم نیک باشد، و عصارهآ آن با
~~مطبوخ2 در زخم درندگان نافع بود، و چون بکوبند و بپزند و بخورند فرزند که
~~در شکم باشد بکشد. اسحاق گفته در رودگانی زیان دارد و کتیرا اصلاح آن
~~کند. بدل آن به وزن آن و نصف آن، فوتنج بستانی باشد.
~~[فوتنج نهری
~~[قوت شراب او مانند قوت شراب حاشا است]3. نیکوتر آن باشد که سبز و
~~تازه بود.

PageV01P533

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0510.png)

~~آب از قفای آن بخورند داءالفیل را ms338 سود دارد و در دوالی1 هم نافع آید، و اگر
~~پخته خورند منع احتلام کند، و به لرز نافع باشد، واندام به روغن پودنه چرب
~~داشتن سودمند بود. خوردن و ضماد کردن آن در زخم حشرات منفعت دارد،
~~و چون به شراب حل کرده باز خورند دفع سم و زهر قتال کند، و اگر بر آتش
~~ریزند دود آن به هرجا که رسد حشرات بگریزند، و چون بخایند بوی دهان
~~خوش گرداند و بوی سیر ببرد. شربت آن یک درم باشد. و اگر به شراب بپزند
~~و در جذام طلی کنند منفعت دهد، و قوت مجامعت منقطع گرداند برای آن که
~~به گرده زیانکار است. و گویند کتیرا اصلاح آن کند. و بدل او نعناع است] .
~~(/e1 فوفل
~~ثمرهای است. قوت آن نزدیک است به قوت صندل، و درختش مانند درخت
~~نارجیل است.
~~دو نوع است: سیاه، و سرخ. سرد کننده است به قوت، خشک است و قابض.
~~طلا کردن آن نفع دارد در آماه گرم غلیظ، و اعضای سست را سخت گرداند،
~~و طرفه و گرمی دهان را سود دارد. و گفته شده بدل او به وزن او صندل است
~~و به وزن ربع او بزرالبنج است.
~~فودج (د)
~~پودهآ مادهآ آبکامهها است. و چون به روغن گل و سر که بسرشند و به بدن طلا

PageV01P534

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0511.png)

~~نمک در کنند، و در میان برگ انجیر پیچند، و در ظرف نهند و به سایه خشک
~~کنند، و بگذارند تا عفن و پوسیده شود و به کار دارند.
~~(577a(فوه (ع
~~روناس باشد1. و معروف است به «فوه رنگرزان». [پر آب است و با آب آن
~~مینویسند و نقاشی می کنند]2. دهن به هم کشد.
~~گرم وخشک است، و بعضی سردی دارند و جلادهنده به اعتدال، و در قوبا
~~و بهق به سر که طلا کنند نافع آید. یک درم یا دو درم شربتی باشد. پوست را از
~~اثرها پاک ms339 گرداند. و ثمرهآ آن اگر با سکنگبین بازخورند سدهآ سپرز و جگر
~~بگشاید، و کمیز و حیض براند، و شاخ و برگ آن در زخم حشرات سود دارد،
~~و اگر بکوبند و در عسل آمیزند و به سرون ضماد کنند در عرق النسا سود دارد،
~~و مدری قوی است تا حدی که به جای کمیز خون آید، و چون زنان بردارند
~~فرزند از شکم ببرد، و در سر زیان دارد. و انیسون اصلاح آن کند.
~~فو
~~برگ آن مانند برگ کرفس است، و ساق او یک گز است و بیشتر نرم باشد،
~~و بالای ساق غلیظ تر و رنگش ارغوانی و به ستبری انگشت باشد. شکوفهآ آن
~~چون نرگس و بیخ آن خوشبوی است.
~~گرم و خشک است. و قوت بیخش گرم کننده است و در داءالثعلب و درد پهلو
~~سود دارد، و کمیز و حیض براند، و نیم درم تا نیم مثقال استعمال توان کرد. در

PageV01P535

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0512.png)

~~گرده زیان دارد، و بزر رازیانه اصلاح کنندهآ آن است. [جالینوس در ادویة المفردة
~~گفته کبابه در طعم و قوت مثل فو است الا این که لطیف تر از آن است]1.
~~l-2aIua7 7[فیلزهرج [= فیل زهرج
# درخت حضض است و ثمرهآ آن مانند پلپل است، و حضض عصارهآ آن
~~درخت است همچو عصارهآ زرشک.
~~معتدل است در گرمی و سردی. موی را قوت دهد، و در سپرز و یرقان نافع
~~بود، و پختهآ شاخهآ آن حیض براند و فایده کند.

PageV01P536

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0513.png)

~~4afo1a(-e) قاقله
~~دو نوع است: بزرگ، و کوچک. آنچه بزرگ باشد مانند جوزبوا است، چون
~~به دست بمالند پوست دست بدارد. و کوچک مانند نخود است، پوست نازکی
~~دارد و مانند کبابه تیز است و خوشبوی. و آنچه کوچک باشد هیل بویا خوانند
~~و مانند عدس است. و بهترین آن صافی و خوشبوی است.
# و او گرم و خشک است در آخر درجهآ دویم و اول درجهآ سیم. ms340 و گویند
~~معتدل است. قبض و گرمی کند و درقی و غثیان به آب انار نافع بود، و معده و
~~رودهها پاک کند. و یک درم به کار دارند، و به درد جگر که از گرمی بود و
~~سده گشادن سود دارد چون یک هفته بخورند، و چون هر روز دو درم بخورند
~~در صرع نافع بود، اما در شش زیان دارد. شکر1 اصلاح آن کند.
~~قاقلی بیابانی
~~نباتی است مانند اشنان، شوری و قبض دارد.
# گرم و خشک است در درجهآ اول. زردآب براند خصوصا تخم آن، مسهل
~~صفرا است، ادرار و منی آورد. شربتی از آب آن ثلث رطل الی نیم رطل باشد
~~با شکر عشر.

PageV01P537

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0514.png)

~~قانصة الحباری = [چینهدان هوبره] (ن ص ة ح را)
# گرم و خشک است. آثار قرنیه جلا دهد، و آب که در چشم فرو خواهد
~~آمدن باز دارد.
~~قاتل ابیه1 (ت ل ا)
# گرم و خشک است. در مغص و پیچیدن شکم نافع بود، و در مقعد زیان
~~دارد. کتیرا اصلاح آن کند.
~~Safor قاقم
# پوستش حرارت کمتر از سمور دارد، و موافق مزاج معتدل است.
~~قاتل الکلب (ت ل ک)
# نباتی است که کشندهآ سگ است2، به سرعت بکشد.
# گرم و خشک است به قوت. خون بینی آورد و خون گلو پدید آورد، و
~~کشندهآ مردم و بسیاری از حیوانات است.
~~قاتل الذئب (ت ل ذ)
# کشندهآ گرگ است و قوتش مانند خانقالنمر، ثمرهآ آن گرگ را بکشد3.

PageV01P538

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0515.png)

~~مجامعت بیفزاید، و جلاء دل دهد، و غذاء بسیار دهد چون گواریده شود اما
~~دیرهضم شود.
~~قت ک
~~اسپست خشک باشد. روغن آن بهترین است در لرز.
~~Co(6e)552 قثا
# خیار بود. [قشعر نامیده میشود. و کوچک آن به «شعاریر» و «ضغابیس»
~~موسوم است]1. نیکوتر آن بود که رسیده و نیشابوری باشد2.
# سرد و تر است در درجهآ سیم. حرارت و صفرا را ساکن گرداند، و کمیز
~~براند، و ms341 تشنگی بنشاند، و موافق مثانه بود، و در زخم سگ گزیده سود دارد، و
~~خوردن آن کیموس بد انگیزاند که نزدیک به عفونت باشد، و به درد معده
~~زیان دارد، و عسل یا مویز یا نانخواه دفع مضرت آن کند.
~~قثاءالحمار o(fe)ssa-ol-enarک
# خیار دراز باشد3. نیکوتر آن باشد که دراز و راست بود. زرد و تلخ و شیرین
~~نیز هم باشد.

PageV01P539

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0516.png)

# گرم و خشک است در اول درجهآ سیم و گفته شده در اول. و گویند حرارت
~~آن در درجهآ دویم است. لطیف و تحلیل کنده است، و عصارهآ آن در یرقان نافع
~~بود، و چون او را خشک کنند نشانههائی که در پوست باشد ببرد، و بیخ و ثمرهآ
~~آن جلاء چشم دهد، و در قوبا نافع است، و حقنهآ پختهآ آن در عرق النسا نافع
~~است، و اندازهآ پختهآ آن در حقنه یک درم است، و عصارهآ او شقیقهآ غلیظ را
~~تحلیل برد، و چون آب آن را اخراج کنند برای استسقا سودمند است، و اگر
~~در آب بگذارند و باز خورند قی آورد و بلغم و سودا را براند، و کمیز و حیض
~~بگشاید، و قدر استعمال یک دانگ و نیم باشد، و در شش زیان دارد، و نشاسته
~~و جدو تازی اصلاح آن کند، و مسهل خون است، و فرزند که در شکم باشد
~~بکشد، و قی به افراط آورد، و مداوات به پست جو یا به سر. که باید کرد تا
~~دفع شود.
~~a52d قتد
~~خیار بادرنگ است. لطیف تر از خیار و سردتر از آن است.
~~سرد و تر است در درجهآ سیم. در تبهای گرم سود دارد، ادرار آورد، خلطی

PageV01P540

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0517.png)

~~قدید کرده باشند1. حرارت کمتر از نمک سود دارد و تن را قوی گرداند، و به
~~استسقا سود دارد، و چون در سر که آغشته خورند تشنگی کمتر کند، و
~~گرسنگی مستان را باطل کند، و غذا ms342 اندک دهد، و به روغن و شیر باید پختن.
~~قرع "قک
~~کدو باشد. «دباء» نیز خوانند. و نیکوتر آن باشد که سبز و تر و شیرین بود.
~~سرد و تر است در درجهآ دویم. روفس گفته گرم و تر است. اگر با خردل
~~خورند خلط تیز انگیزاند، و اگر با نمک خورند خلط شور انگیزاند، و پوست
~~باز کرده غذاء اندک دهد و زود هضم شود، و صفراوی مزاجان را عجیب
~~نیک بود، و عصارهآ آن با روغن گل درد گوش را ساکن کند و در آماه دماغ
~~سود دارد، و پست آن در سرفه و درد سینه که از حرارت باشد سود دارد، و
~~تشنگی بنشاند، و شکم نرم گرداند، و چون کدو را در میان شراب اندازند و
~~آب آن با شکر بازخورند در تبها نافع بود و در معده فساد پذیرد از برای آن که
~~زود آمیخته شود با خلط بد، و در سودا و بلغم زیان دارد، و به آبکامه و آویشن
~~و پلپل و پودینه و خردل پزند و خورند.
~~قرع بلبن2 (ق ب ل ب)
~~کدو به شیر پخته در معدهآ گرم سود دارد و معده را تر گرداند.
# صنعت آن: کدو را پوست باز کنند و پاره گردانند و پاک بشویند و از آب و
~~تری خشک گردانند و در شیر و سداب و خردل و شونیز بپزند.

PageV01P541

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0518.png)

~~قرع مربی = کدوی پرورده
~~تر و سرد است، و گویند که گرمی و سردی نکند. و در درد سینه و مده که
~~در ریه و شش باشد سود دارد، و مثانه را نیک بود.
~~صنعت آن: کدو را پوست باز کنند و هرچه در میان آن باشد پاک کنند و
~~بیندازند و پاره کنند پارهها مانند انگشتان، و در دیگ سنگین کنند و چندان
~~آب بر سر آن ریزند که کدو ناپدید شود، و به آتشی نرم بپزند، و از آن دیگ ms343
~~بیرون کنند و به دیگ دیگر در کنند و عسل بر سر آن کنند چنان که ناپدید
~~شود و به آتشی نرم بجوشانند، و بعد از آن در ظرفی سبز کنند، و اگر خواهند
~~افاویه پارهای در آن کنند و به کار دارند.
~~Caranfol قرنفل
~~ثمرهآ درختی است در جزیرهآ هند، همچون یاسمین است لیکن شدیدا سیاه تر
~~از او است. و نر آن مانند هستهآ زیتون است اما سیاه تر از آن، و علک آن به
~~قوت علک بطم باشد.
# گرم و خشک است به درجهآ سیم. بوی دهن خوش کند، و تیزی بصر دهد،
~~و در پوشش چشم نافع بود، و جگر را قوت دهد، و در قی و غثیان نافع بود.
~~قدر یک درم به کار دارند. و بوی آن قوت دماغ سرد دهد و فرح آورد، و
~~قوت دل دهد، و کسی را که بر او سودا غلبه دارد نافع است، و گویند در روده
~~زیان دارد، و صمغ عربی اصلاح آن کند. و بدل او نصف وزنش جوزبوا است،
~~و نصف وزنش دارچینی.
~~قرفة القرنفل (ق ف ة ق رف)
~~قرفه، پوست درخت است و هر پوست را که خوشبوی باشد و استعمال را

PageV01P542

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0519.png)

~~بشاید قرفه خوانند. و قوت قرفه نزدیک به قوت قرنفل است و پوستی غلیظ
~~باشد و بود که شیرینتر از قرنفل باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ دویم، و گویند در درجهآ سیم، و بعضی گویند
~~معتدل است در سردی و گرمی.
~~fer1a6 قرطاس
~~کاغذ بود. و نیکوتر کاغذ کاغذ مصری باشد، و کاغذها در گرده زیان دارند
~~الا کاغذ مصری که زیان ندارد. و چون سوخته باشد در نزف و خون بینی و
~~خشکریشها سود دارد، و چون یک درم بخورند ریش معده را پاک گرداند، و
~~در ریش شش با آب سرطان نهری پخته نافع بود.
~~قرقومعما1 (ق م)
~~ثفل روغن زعفران است. و نیکوتر ms344 آن باشد که خوشبوی2 بود و سیاه. و چون
~~در آب حل کنند رنگ زعفران دهد، و چون به دهان گیرند دندان زرد شود و
~~گرم و پخته گرداند.
~~خشک است در درجهآ سیم، کمیز براند، و چون در چشم کشند تاریکی
~~چشم ببرد.
~~[قردمانا a1ananaک
# کرویای بیابانی است و تلخ بود. نیکوتر آن باشد که زرد و طولانی بود.

PageV01P543

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0520.png)

# گرم است در درجهآ سیم و خشک است. سینه را پاک گرداند و در سرفه که
~~از سردی باشد سود دارد، و در پیچیدن شکم و کرمها و قولنج و درد گرده و
~~دشخوار آمدن کمیز سود دارد، و اگر با پوست بیخ غار خورند سنگ مثانه را
~~سود دارد، و در زخم کژدم و حشرات سودمند بود، و آن قدر که به کار دارند
~~یک مثقال باشد. و گویند در سپرز زیان دارد، و اذخر و سپند بدل آن است، و
~~مصلح او انیسون است.
~~قرون (ق)
~~سرونها1 باشد و جمله خشک کننده است]’.
~~قرن المعز والایل (ق ن م آی)
~~سروی بز کوهی و گوسفند نرینه است. و نیکوتر آن بود که بز پیر بود، و
~~باید سوزانید.
~~سرد و خشک است. آنچه سوخته باشد جلای دندان دهد و بن دندان سخت
~~کند. و چون بسوزانند آنچه سوخته باشد منع ریختن مواد در چشم بکند و اگر
~~در چشم کشند جلای بصر دهد، و در ذوسنطاریا و زیادت شدن خون در اندام
~~سود دارد خاصه چون با کتیرا باشد، و کمیز براند، و قدر استعمال آن یک درم
~~است، و چون بکوبند و باز خورند در زخم افعی سود دارد، و اگر در آتش
~~نهند هوام از دود آن بگریزند، و در یرقان و در مثانه سودمند بود. و گویند در
~~ریه زیان دارد، و کتیرا اصلاح آن کند.

PageV01P544

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0521.png)

~~چون بکوبند و در آب حل کنند و با شرابی قابض بازخورند قطع ms345 آمدن
~~خون کند.
~~[قرون السنبل (ق ن س ب)
~~داروی کشندهای نزدیک بیش است. هر که بخورد زبانش سیاه شود و ذهن
~~مختلط گردد و مداوات به قی کردن است، سپس یک مثقال کافور و پارهای
~~گلاب و انار ترش و آب تخم پرپهن سرد کرده با گلاب و دوغ گاو با قرص
~~کافور خورند، و شیر بیاشامند و پست سیب ترش و پست جو و گلاب به آب
~~یخ میخورند، و کشکاب و آب خربزهآ هندی هم میخورند، و دل و جگر به
~~ضمادهای سرد مانند صندل و کافور به گلاب استعمال کنند]1.
~~[قرفة الدارصینی (ق فة)
~~دارچینی است.
# گرم و خشک است در درجهآ سوم. اعضاء درونی را قوت دهد، و در گر و

PageV01P545

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0522.png)

~~صنعت آن: بابونهآ سفید و سرخ و سماق و مر و انیسون و قصبالذریره و عود
~~بلسان - از هریکی یک جزو - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در مثلث سه
~~شبانه روز بنهند و هر روز میسرشند، بعد از آن به قرصها کنند و در سایه
~~خشک کنند و در انائی از آبگینه کنند. دو سال قوتش بماند.
~~[قرص القرقومعما
# این قرص در میان مخلص بزرگ به کار دارند. و او سوطیرا است و اسم او
~~مشتق از زعفران است.
~~صنعت آن: حماما و قسط مر و دارشیشعان و قصبالذریره و قرنفل و نانخواه
~~- از هریک سه مثقال - دارچینی و مصطکی و زعفران و فو - از هر کدام شش
~~مثقال - مو - یک مثقال - سنبل الطیب و ساذج هندی - از هر کدام هفت مثقال -
~~بکوبند و ببیزند و در مثلث بسرشند و به قرصها سازند، هریک مثقالی - و در
~~سایه خشک کنند و در انائی از آبگینه کنند و به کار دارند.
~~قرص الاندروخون
~~این قرص را در میان تریاق کبیر به کار میدارند و بسیار منفعت دهد و در
~~سم و زهرها و داروهای کشنده سود دارد، و اعضاء رئیسه ms346 را پاک کند و قوت
~~دهد و مدت دو سال فعل آن بماند.
~~صنعت آن: دارشیشعان و مصطکی و سلیخه و قصبالذریره و فو و اسارون و
~~عود بلسان - از هریک شش مثقال - فقاح اذخر و زعفران -از هریک دوازده
~~مثقال - دارچینی و حماما -از هریک بیست و چهار مثقال - اقحوان - بیست
~~مثقال - بکوبند و بیزند و درهم آمیزند و در مثلث یا نبید مویز بسرشند و به

PageV01P546

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0523.png)

~~قرصها سازند -هریک مثقالی - و به وقت قرص ساختن، دست را به روغن
~~بلسان چرب کرده بعد از آن قرصها سازند.
~~قرص الافاعی
~~این قرص را در میان تریاک کبیر به کار دارند از برای آن که منفعت بسیار
~~دهد و در زهرها و داروهای کشنده سود دارد و بعد از دو ماه استعمال کنند و
~~دو سال قوت این قرص بماند.
~~صنعت آن: بستانند مار مادهای که پیر نباشد، و نر نشاید، و نشان مار نر آن
~~باشد که دندان نیش دو دارد و ماده دندان نیش چهار دارد و رنگش به سرخی
~~گراید، و هرچه متحرک باشد و زود سر بردارد و چشمهاش سرخ بود و سرش
~~پهن، دلیل زن باشد که پیر نباشد، و باید که پیش از آن که آفتاب به حمل
~~نزول کند مار را بگیرند. و این مار به وصف که کرده شد چون بگیرند باید که
~~سرو دنبال آن را قطع کنند هریک به قدر چهار انگشت، و چون مار را بگرفته
~~باشند در حال قطع سرو دنبال او بکنند و پوستش باز کنند و میان مار بشکافند و
~~هرچه در اندرون او باشد بیندازند و مار را بشویند شستنی پاک به آب خوش
~~صافی، و خشک گردانند و در دیگی سفالین یا دیگی مسین که به رصاص
~~کرده باشند اندازند و چندان آب در آن دیگ کنند که بر سر آن باز افتد، بعد
~~از آن چوب شبت و نمک درشت ms347 پارهای در آن ریزند و میپزند تا مهرا شود و
~~گوشت از هم جدا توان کرد، و از سر آتش بردارند و پاره کنند و بنهند و
~~صافی کنند و گوشت از استخوان جدا کند و آنچه گوشت باشد در هاون نهند

PageV01P547

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0524.png)

~~و نرم بکوبند، و آن قدر گوشت که باشد دانگی نیم وزن آن [نان] خاص1 که
~~خمیر آن نیک برشته باشد و پخته بود در مرق گوشت مار کنند و به گوشت
~~بسرشند سرشتنی محکم و نیک، بعد از آن دست را به روغن بلسان چرب کنند
~~و قرص سازند قرصهای تنک، و هر روز آن قرص را یار گردانند2(؟) و
~~چون دانند که خشک شده در انائی از آبگینه کنند، و به وقت حاجت به
~~کار می دارند.
~~قرص اللک
~~این قرص را در میان معجونهای بزرگ به کار دارند.
~~صنعت آن: لوف - یک جزو - لک - دو جزو - بکوبند و به حریر ببیزند و به
~~مثلث بسرشند و به قرصها سازند و در انائی از آبگینه کنند و قوتش تا شش ماه
~~باقی ماند]2
~~قرص اللک
~~در ضعف جگر سود دارد.
~~صنعت آن: لک پاک کرده و روناس و انیسون و تخم کرفس و افسنتین
~~رومی و اسارون و قسط و دارچینی و بادام تلخ و زراوند دراز و عصارهآ غافت -
~~از هرکدام پنج درم - بکوبند و ببیزند و بسرشند و به قرصها سازند هریک
~~مثقالی و تا شش ماه قوت دارد بعد از آن ضعیف شود.

PageV01P548

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0525.png)

~~در نفث خون وقی و نزف خون نافع بود.
~~صنعت آن: کهربا و بسد و لؤلؤ و تخم پرپهن - از هریکی پنج درم - سروی بز
~~کوهی سوخته و پوست تخم مرغ سوخته و کتیرا و جدوتازی - از هریکی سه
~~درم - گشنیز بریان کرده و خشخاش سفید و خشخاش سیاه - از هریکی شش
~~درم - گوش ماهی سوخته و تخم بنگ - از هر کدام دو درم ms348 - بکوبند و
~~ببیزند و به لعاب اسفیوش [= بزرقطونا] بسرشند و قرصها سازند. مدت شش ماه
~~قوت دهد.
~~قرص الکوکب - قرص ستاره
~~در معدهآ ضعیف و جاوترش1(؟) و پیچیدن شکم و اسهال و دردسر و درد
~~رحم وهمهآ زهرها که خورند نافع آید.
~~صنعت آن: جند بیدستر و مر صافی و سلیخه و گل ارمنی مختوم و پوست
~~بیخ سیب و طلق و افیون - از هر واحدی چهار درم - دوقو و انیسون و تخم
~~کرفس و سیسالیوس و بنگ سفید و میعهآ سائله - از هریک هشت درم - همه را
~~در مثلث آغارند و داروها را بدان بسرشند و قرصها سازند نیم مثقال، و در سایه
~~خشک کنند و بعد از شش ماه استعمال کنند. و تا دو سال قوت آن بماند.
~~قرص الاسقیل (1)
# اسقیل پیاز دشتی باشد، و پیاز ترش خوانند. در میان تریاق کبیر به کار دارند
~~و در تقویت احشا - یعنی اندرون شکم - و زخم کژدم سود دارد.

PageV01P549

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0526.png)

~~صنعت آن: پیاز کوچک اندک تری و رطوبت و آرد در خمیر گیرند و در
~~تنور نهند تا بریان شود، و پوست آن بیندازند و بکوبند و آرد کرسنه برابر آن
~~درهم بسرشند و اندک شراب در آن حل کنند و به قرص سازند، و به وقت
~~قرص ساختن، کف دست را به روغن. گل چرب دارند و بعد از دو ماه استعمال
~~کنند، و دو سال قوتش باقی میماند.
~~قرص الحلتیث (ح)
~~در تب سه روزه سود دارد.
~~صنعت آن: مر و حلتیث و فلفل سیاه و سداب خشک - از هر کدام یک
~~جزو - بکوبند و ببیزند و بسرشند و به قرصها سازند. داروئی است که تا شش
~~ماه قوت او باشد.
~~قرص الجلنار (ج ل)
# در شکم راندن و نزف خون و نفث خون نافع بود.
~~صنعت آن: بگیرند سلیخه و گل مختوم و مرو جدو تازی - از هریک هشت
~~درم - کتیرا - یک درم - بکوبند و ms349 ببیزند و به آب جلنار جوشانیده و قرصها
~~سازند و به سایه خشک کنند، شربتی دو درم باشد. قوت آن تا شش ماه است.
~~قرص ماریوس
~~نافع بود به ایلاوس و قولنج و هر گونه باد شکم.
# صنعت آن: تخم کرفس و انیسون و دارچینی - از هریک شش درم - افسنتین
~~رومی و مصطکی - از هریکی چهار درم - پلپل و مرصافی و افیون و جند
~~بیدستر - از هریکی دو درم - بکوبند و ببیزند و به آب بسرشند و قرصها سازند
~~یک مثقال، دو سال قوتش بماند.

PageV01P550

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0527.png)

~~در اختلاف شکم و قذف سود دارد.
~~صنعت آن: بسد - ده درم -لبان ذکر و اقاقیا و جلنار - از هریک چهار درم -
~~جدوتازی - یک درم - دارچینی - نیم درم - بکوبند و ببیزند و به سپیدهآ تخم مرغ
~~بسرشند و به قرص سازند، هر قرص یک درم -و در سایه خشک کنند، و
~~مدت دو سال قوتش بماند]1.
~~قرص الطباشیر الملینه
~~در تبهای سوزان و تب صفراویه و تب دمویه نافع است، و تشنگی بنشاند.
~~صنعت آن: بگیرند گل سرخ کوفته و ترنگبین - از هریکی پنج درم - نشاسته -
~~دو درم - زعفران - یک درم - کتیرا و جدو تازی و طباشیر - از هریکی دو درم
~~- بکوبند و ببیزند و به ترنگبین بسرشند و قرص سازند، یک مثقال.
~~قرص الطباشیر الحابسة2
~~در تب صفراوی و تب سوزان و شکم راندن که از خون و خلطهای مختلف
~~بود نافع بود.
# صنعت آن: گل سرخ کوفته - هشت درم - تخم ترشه - شش درم -طباشیر
~~اربعه - چهار درم - نشاسته و جدو تازی - هریک سه درم - زعفران - یک درم -
~~بکوبند و ببیزند و به جلاب بسرشند و قرصها سازند، قرصی یک مثقال.

PageV01P551

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0528.png)

# در تبهای بلغمی دیرینه و آماه جگر و معده نافع بود.
# صنعت آن: عصارهآ زرشک و مغز تخم خیار و مغز تخم خربزه - از هر کدام
~~سه درم - گل سرخ و ترنگبین -از هریک شش درم - تخم ms350 اکشوت و
~~رب السوس وطباشیر و تخم کاسنی و مصطکی و سنبل الطیب و عصارهآ غافت
~~- از هریکی دو درم - روناس و لک پاک کرده و ریوند چینی - از هریک دو
~~درم - زعفران - یک درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به آب ترنگبین
~~بسرشند و به حبها و قرصها سازند هر قرصی یک مثقال. و شش ماه قوت دارد
~~بعد از آن ضعیف شود.
~~قرص الافسنتین
# سودمند است در سردی معده و جگر و سدد آنها و تبهای بلغمی و سدد سپرز
~~و گرفتگی کمیز.
~~صنعت آن: افسنتین رومی و تخم کرفس و انیسون و اسارون و بادام تلخ - از
~~هریک یک جزو - جداجدا بکوبند و ببیزند و به آب بسرشند و به قرصها سازند
~~از یک درم تا یک مثقال. و مدت شش ماه قوت این دارو بماند.
~~قرص البنفسج
~~صفرا و بلغم براند و چهار ماه قوت آن است1 از آن روز که آمیخته باشند.
~~صنعت آن: بنفشهآ خشک - ده درم - تربد [مجوف]2 و اصل السوس -از

PageV01P552

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0529.png)

~~هریک سه درم - بکوبند و ببیزند و قرصها سازند شربتی سه درم.
~~قرص الحقنة
~~در ریش رودهها و شکم راندن سه درم حقنه کنند به زردهآ خایهآ مرغ بریان
~~کرده و آب لسان الحمل.
~~صنعت آن: اسفیداب ارزیز -شش درم - کاغذ سوخته - چهار درم - جدو
~~تازی - پنج درم - جلنار - دودرم - افیون و مامیران - از هر کدام یک درم -
~~عصارهآ لحیةالتیس - سه درم - اقاقیا [ونان سوخته]1 وخون سیاوشان - از
~~هرکدام یک درم ونیم - بکوبند و ببیزند و به آب لسان الحمل وآب
~~عصی الراعی بسرشند و قرصها سازند و در سایه خشک کنند و در میان برنج به
~~کار برند.
~~قرص الفواق - قرص اشکذه
~~سودمند باشد اگر از امتلاء معده باشد.
~~صنعت آن: قسط تلخ و صبر اسقوطری و اذخر و نمام خشک و پودنهآ کوهی
~~و نعناع خشک و سداب خشک و تخم کرفس و کندر ms351 و اسارون - از هریک
~~یک درم -افیون - دانگی و نیم - گل سرخ - نیم درم - بکوبند و ببیزند و در
~~مثلث بسرشند و در سایه خشک کنند.
~~سودمند است در تبهای دیرینه و تب سه روزه و سدد و یرقان و درد جگر
~~و سپرز.

PageV01P553

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0530.png)

~~صنعت آن: عصارهآ غافت - بیست درم - سنبل الطیب - ده درم -[گل سرخ - ده
~~درم - ترنجبین - بیست درم -]1 طباشیر - چهار درم - بکوبند و ببیزند و درهم
~~آمیزند و به آب بسرشند و قرصها سازند هریک یک درم و شش ماه
~~قوتش بماند.
~~قرص الورد - قرص گل [سرخ]
~~در درد معده و تبهای بلغمی سود دارد.
~~صنعت آن: گل سرخ - شش درم - اصل السوس - چهار درم - سنبل الطیب
~~- یک درم - و اگر از برای شطرالغب2 سازند دو درم، و طباشیر - دو درم - و
~~عصارهآ غافت - چهار درم - به اضافت پزند و بکوبند و به می پخته بسرشند و
~~قرصها سازند هر قرص یک درم، قوتش تا شش ماه بماند بعد ضعیف شود.
~~قرص الریوند2
~~سودمند است در تبهای دیرینه و صلابت و سختی جگر و سپرز و آماه هر دو
~~و درد هر دو و زخمی که به هر دو رسد.
~~صنعت آن: ریوند چینی -شش درم - روناس و لک پاک کرده - از هر کدام
~~سه درم - انیسون و تخم کرفس و عصارهآ غافت - از هر کدام یک درم - بکوبند

PageV01P554

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0531.png)

~~و ببیزند و به آب بسرشند و قرصها سازند - هریک یک درم - و در سایه
~~خشک کنند. و شش ماه قوت آن بماند.
~~قرص الخشخاش
~~سودمند است در ریش سینه و در تبها و درد سینه و شش.
~~صنعت آن: گل سرخ پاک کرده و جدو تازی - از هریکی چهار درم -
~~نشاسته و کتیرا و ربالسوس -از هر کدام دو درم - خشخاش سفید و خشخاش
~~سیاه - از هریک سه درم - طباشیر - پنج درم - زعفران - دو دانگ. جمله را
~~بکوبند و بسرشند ms352 و قرصها سازند هر قرص یک درم، و به شراب خشخاش
~~بدهند تا بازخورد، و قوت آنها تا شش ماه بماند.
~~[قرص الکبر (ک ب)
~~درد سپرز را سود دارد.
~~صنعت آن: پوست بیخ کبر - چهار درم - اشق - چهار درم - زراوند دراز - دو
~~درم - تخم فنجنگشت و فلفل سیاه - از هرکدام شش درم - بکوبند و ببیزند و
~~درهم آمیزند، اشق در شراب سرکه حل کنند و ادویهها در آن عجین کنند و
~~بسرشند و قرصها سازند هریکی مثقالی، و با سکنجبین بخورند. و قوت آن تا
~~شش ماه بماند بعد ضعیف شود]1.
~~قرص اسقولوقندریون

PageV01P555

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0532.png)

~~صنعت آن: اسقولوقندریون - چهار درم -جعده و ثمرهآ درخت گز و
~~حب البلسان و دانهآ کاکنه وجاوشیر و بلوط و قسط - هریک دو درم - افسنتین
~~رومی - شش درم - بکوبند و ببیزند و جاوشیر در سر که حل کنند و داروها
~~بدان بسرشند و قرصها سازند، هر قرص یک درم، قوت این قرصها تا شش ماه
~~بماند پس ضعیف شود.
~~قرص الکافور
~~در تبهای تیز و سوزنده و تشنگی و تب دق و گرمی معده و جگر1 و قی
~~خون سود دارد.
~~صنعت آن: طباشیر - چهار درم - گل سرخ - هفت درم -عود هندی - دو درم
~~- مغزدانهآ کدو و مغز دانهآ خیار و تخم پرپهن - از هریکی چهار درم -
~~اصل السوس و صندل سفید و ترنگبین پاک و نشاسته و شکر طبرزد - از هریکی
~~سه درم - کتیرا و جذو عربی - از هر کدام دو درم - کافور و زعفران - از هریک
~~دو درم - بکوبند و ببیزند و به گلاب و لعاب اسفیوش بسرشند و قرصها سازند
~~یک درم و به سایه خشک کنند. قوت آن تا شش ماه بماند پس ضعیف شود.
~~قرص السعفه (س ف)
~~این قرص از برای خشکریش که بر سر باشد سازند و در آب کاسنی بسایند
~~و طلا کنند سود دارد.
~~صنعت آن: زرد چوبه و مغز بادام تلخ -از هریکی ms353 یک رطل - مقل صافی -
~~دورطل - مقل را سه شبانهروز در سر که آغارند، در هاون بسایند و داروها،
~~کوفته در آن آمیزند و قرصها سازند. شش ماه قوت دارد.

PageV01P556

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0533.png)

~~از برای حقنه ترتیب کنند و در ریش رودهها سود دارد.
~~صنعت آن: زرینخ سرخ و زرنیخ زرد و کاغذ سوخته - از هریکی بیست درم
~~- آهک آب نخوره - نیم رطل - اقاقیا و شب یمانی - از هریکی یک مثقال -
~~بکوبند و ببیزند و به آب لسان الحمل بسرشند و قرصها سازند - هر قرص یک
~~درم - و به سایه خشک کنند.
~~قرص الزحیر (ز)
~~در اسهال شکم که مختلف باشد و زحیر و نفث خون نافع بود.
~~صنعت آن: گل مختوم و گل ارمنی1و قسط و طباشیر و طراثیث - از هریکی
~~دو درم - تخم ترشهآ بیابانی و جدوتازی و جلنار - از هریکی چهار درم - نشاسته
~~و گل سرخ - از هریکی سه درم - تخم کرفس و سماق و مصطکی - از هریکی
~~یک درم - بلوط و پست کنار دانه و مورد -از هریکی دو درم - مازو و زیرهآ به
~~سرکه پروردهآ بریان کرده - از هریک نیم مثقال - بگیرند و به لعاب اسبغول
~~بسرشند و قرصها سازند هریک یک درم.
~~قرص الصداع
~~از برای دردسر و بیخوابی و درد شقیقه طلا کردن آن در پیشانی سود دارد.
~~صنعت آن: افیون مصری و مر صافی و لادن و کافور - از هرکدام پنج درم -
~~کندر ذکر و کنجده و رامک و گل ارمنی - از هریک ده درم - زعفران و تخم
~~بنگ و پوست بیخ لفاح - از هریکی پنج درم - بکوبند و به گلاب و کافور

PageV01P557

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0534.png)

~~سه نوع است: یکی عربی، و آن سپید است و بحری. دویم سیاه و هندی است
~~و سبک. و آنچه را تلخ باشد قرنفلی خوانند. و از این صنفها صنفی بوی ضبر
~~می دهد. سیم رومی است از این اصناف که بوی خوش از او ساطع است. ms354 و
~~نیکوترین، سپید و تازهآ ممتلی باشد و زبان گز، بعد از آن هندی سیاه سبک بود.
~~و بیخ راسن که سخت باشد به قسط مغشوش کنند هیچ زبان نگزد و هیچ
~~بوئی ندهد.
# گرم است در درجهآ سیوم و گویند در درجهآ چهارم، و خشک است در درجهآ
~~سیوم. هر عضو که خواهند که گرم شود و خلط به خود کشد قسط را به آن
~~موضع بمالند، خلط را از عمق بدن به خود می کشد. و کلف را از جلد جلا
~~دهد چون با آب و عسل در آن مالند. و ضماد کردن آن در استرخاء عصب و
~~عرقالنسا نافع است، و درد سینه و لیژغس1 - یعنی برسام سرد - را سود دارد. و
~~چون باز خورند حیض بگشاید، و کمیز براند، و حب القرع و کرمها که در
~~شکم باشد بیرون کند، و شکم را نرم گرداند2، و قوت شهوت زیادت کند، و
~~اگر به شراب و افسنتین حل کرده خورند در زخم حشرات و لرز سود دارد. و
~~شربت آن یک درم باشد. و فرزند در شکم مادر بکشد، و دماغ پر از بخار
~~گرداند چون او را ببویند، و در مثانه زیان دارد. گل سرخ و شکر اصلاح آن

PageV01P558

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0535.png)

~~کند، و گفته شده در شش زیان دارد، و انیسون اصلاح آن کند. و بدل آن به
~~نصف وزنش عاقرقرحا است]1.
~~قسب a6bک
# خرماء قسب. حجازیان «قسب» و نجدیها «عرف» و «برشوم» گویند. در گرمی
~~و سردی معتدل است، و قبض دارد. و گفته شده گرم است در درجهآ دویم.
~~شکم ببندد، و قوت معده دهد.
~~e5me5 قشمس
# نیکوتر از مویز است و منافع او همچون مویز است.
~~قشرالجوز الاخضر
# پوست بیرونی گرد کان که سبز باشد بپزند و در عمل آورند چون رب، خناق
~~را که از رطوبت باشد نافع آید.
~~قشرالجوزالصلب
# پوست سخت گردوک چون بسوزانند و خاکستر آن در ریشها به ms355 کار دارند
~~بغایت خشک کننده است.
~~قشرالاترج = پوست ترنج
# نیکوتر آن سوسی است. و آن گرم و خشک است در درجهآ دویم. چون
~~بخایند بوی سیر از دهان ببرد، و چون بخورند احشا را قوت دهد خاصه چون از
~~سردی باشد، و بادها را تحلیل کند، و چون بسیار خورند در معده و جگر زیان
~~دارد، و عسل اصلاح آن کند.

PageV01P559

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0536.png)

~~گرم و خشک است و قابض. چون بر جراحت پراکنند گوشت دوساند، و به
~~سپرز و ریشها که دیر اندمال پذیرد نافع بود.
~~گرم و خشک است در درجهآ دویم. لطیف کننده و گشایندهآ سدد است، و
~~کمیز براند.
~~قشر اصل الکبر = پوست بیخ کبر
# گرم و خشک است و تلخ و تیز و قابض و جلادهنده و پاک کننده و کشف
~~گرداننده و جمع آورنده. چون با یک درم سکنجبین خورده شود نافع است در
~~آماه سپرز، و قطع می کند خلطهای غلیظ و دوسیده را و آنها را در میان بول و
~~حیض و براز از بدن خارج می کند، و در عرق النسا با سکنجبین طلا کردن آن
~~الم را ساکن کند، و با سر که ضماد کردن آن سپرز را سود دارد، و چون بر
~~ریشهای دیرینه ریزند خشک گرداند.

PageV01P560

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0537.png)

~~است، [و ضماد کردن آن در وردینج1 سود دارد]2.
~~قشرالبیض = پوست خایهآ مرغ
~~چون بشویند و بسایند و خشک کنند در چشم جلا دهد، و پرش چشم را نافع
~~بود، و آب ریزیدن باز دارد و منع ماده ریختن بکند، و در ریش چشم و بثرهها و
~~قوت دادن سود دارد. و چون با تخم خربزه در کلف طلا کنند نافع آید.
~~قشرالقصب الفارسی = پوست نی فارسی
~~چون بسوزانند گرم و خشک است در درجهآ سیم. داءالثعلب و سفیدهآ چشم
~~را نافع بود، [و جلاء دندان دهد]
~~Ssab os-sollar قصب السکر = نیشکر
~~نیشکر در طبع شکر است و نرمی ms356 بیشتر کند و نیکوتر آن بود که شیرین و
~~پرآب بود.
~~گرم و تر است در درجهآ اول، و گفته شده معتدل است در حرارت. و گویند
~~قبض دارد. و آنچه مانند جدو از آن بستانند جلاء چشم دهد، و کمک به قی
~~کند، و در سینه و سرفه سود دارد، و خون معتدل انگیزاند، و کمیز راند، و

PageV01P561

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0538.png)

~~جلاء رطوبت سینه دهد، و باد انگیزاند، و باید که چون خورند پوست آن باز
~~کنند و به آب گرم بشویند تا نفخ آن کم شود.
~~قصب الذریره
~~در هندوستان روید1. و نکوتر آن بود که یاقوتی رنگ بود و عقدتی نزدیک
~~به هم باشد. و در میان نی مانند نسج عنکبوت چیز سفیدی باشد و در خائیدن
~~تیزی و حرارت دهد و قبض کند، و چون بسایند خوشبوی باشد و به سپیدی و
~~زردی گراید.
# گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و لطیف کننده و محلل است، تحلیل
~~آماه کند، و جلاء بصر دهد، و در آماه جگر و معده با عسل نافع بود، و کمیز و
~~حیض راند، و در گرده و تقطیر بول و استسقاء نافع بود، نشستن در آب پختهآ
~~آن یا خورن آب پختهآ آن برای رحم نافع است، و در آماه دل سود دارد.
~~شربتی آن یک درم باشد.
~~قصب2 - نی a52bک
~~بغایت سرد کننده است. و خاکستر آن گرم و خشک است در آخر درجهآ اول
~~و اول درجهآ دویم. بیخ آن جلاء اندک دهد و خار اندام و پیکان را بیرون
~~کشد، و کمیز براند، و حیض بگشاید، و به زخم کژدم نافع بود. و شکوفهآ نی

PageV01P562

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0539.png)

~~چون در گوش افتد کری پدید شود به جهت آن که به گوش باز دوسد و
~~بیرون نتوان آورد.
~~Saznr -e- olay5 قضم قریش
~~تخم درختی است که به «قوفی» معروف است1. اندک گرم کننده است و
~~قبض دارد و ms357 در سرفه نافع باشد.
~~2a2a7e42 قطایف
# نکوتر آن بود که به شکر و مغز بادام کنند و در اندرون نان قطایف نهند.
~~معتدل است. و اگر مغز گردوک و عسل کنند گرم باشد و اگر جوز مغز و
~~عسل و دوشاب کنند گرمی کمتر آورد. و غذاء صاحب ریاضتان است. چون
~~هضم شود غذاء بسیار دهد اما سدد آورد و سنگ در مثانه بازدید کند. و انار
~~ترش و سکنجبین اصلاح کنندهآ آن است.
~~قطران a3nک
~~روغن درختی است که در عرب آن درخت دو سه نام دارد: شربین، و تنوب،
~~و عرعر، وعتم، و ثالب. و آن روغن که از ثالب روان شود بد باشد و بهترین
~~آن از عرعر است.
# گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و گفتهاند در سیوم. تب آورد و گرمی

PageV01P563

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0540.png)

~~کند، و کشندهآ شپش و صئبان حتی چهارپایان است، و در جرب نافع بود حتی
~~در جرب سگ و شتر، و در داءالثعلب و استسقا طلا کنند نافع بود، و گوشت
~~سست را قوی گرداند، و چون در سر طلا کنند دردسری را که از سردی باشد
~~تسکین دهد، و به دندانها که خورده شده باشد و سردی چشم سود دارد، و
~~آثار ریشی که در چشم باشد جلا دهد، و چون حقنه کنند کرم رودهها بکشد،
~~و چون در ذکر مالند و مجامعت کنند زن آبستن نشود، و به زخم مار چون
~~ضماد کنند نافع آید، و آن کس که خرگوش بحری خورده باشد این روغن
~~بخورد دفع آن کند، و چون با پیه بز کوهی بگدازند و در اعضا مالند هیچ از
~~حشرات پیرامن او نگردند، و چون در مرده مالند از هم بریزد، و دود آن مانند
~~دود زیتون است، و اگر زن حامله بر گیرد فرزند که در شکم دارد بمیرد. و
~~ثمرهآ این درخت در معده زیانکار بود، و منی را باطل گرداند. و گفته ms358 شده بدل
~~او به وزن او نفط است و نصف وزن او بیدمشک است.
~~ata6 قطف
~~سرمق است1. تره ای است. سرد و تر است در درجهآ دویم. و گفته شده

PageV01P564

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0541.png)

~~تب محرقه و یرقان نافع است. و بعضی گویند نه مسهل است و نه محبس.
~~تخمش قی آورد، و چون او را به مری1 و زیت خوشبو کنند اسهال آورد.
~~قطن oک
~~پنبه باشد و «کرسف» و «برس»2 و «طوط» و «عطب» نیز خوانند3. دانهآ آن گرم
~~است و هرجامه که از آن سازند گرم کننده است و «قور» نامیده میشود. و
~~هرجه دانه نرم تر باشد جامه گرم تر است. و گرمی جامهآ پنبهای گرم تر از جامهآ
~~ابریشمی باشد. و آنچه درشت باشد تن را لاکر کند و در محرورین و گرم
~~مزاجان زیان دارد و کتان در زیر آن باید بپوشند. و عصارهآ برگ پنبه در اسهال
~~کود کان نافع بود.
~~قفرالیهود (ق ری)
~~سنگ پارهای سیاه است4 و در کوه و چشمهآ آب - هر دو موضع - باشد. و
~~نیکوتر آن باشد که رسیده و قوی بود. و آنچه سیاه و بلند بود بد باشد و مانند
~~زفت بود.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دویم. اعضا را قوی

PageV01P565

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0542.png)

~~گرداند، و خون بستهآ شکم بگشاید چون بازخورند، و اگر در سپیدی ناخنها
~~مالند سود دارد، و خنازیر را پخته گرداند، و چون در قوبا بمالند و به نقرس و
~~عرق النسا ضماد کنند نافع باشد، وچون عرق النسا به آب جو حقنه کنند از برای
~~ذوسنطاریا نافع باشد.
~~212t قطاة
~~مرغی است ضعیف حرارت، و بغایت خشک است1، چون بیزند و مرق آن
~~بخورند شکم ببندد، و در استسقا سود دارد، اما سودا انگیزاند و دیر هضم شود،
~~و غذائی بد باشد، و اگر به روغن بسیار بپزند دفع مضرت کمتر کند.
~~قلوب - دلها 11bک ms359
~~نیکوتر آن باشد که از حیوانی بود که پیر نباشد2. گرم است و موافق ایشان
~~بود که ریاضتها کشند3. و چون هضم شد غذاء بسیار دهد اما در معده زیان
~~دارد و چون به سر که و انجدان و زیره و پلپل و آبکامه و آویشن به کار دارند
~~چون خورده باشند بعد از آن زنجبیل پرورده خورند.

PageV01P566

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0543.png)

~~6a17a 1قلایا - قلیا
~~نیکوتر آن بود که تر و خوش طعم بود. گرم است و در خشکی معتدل است.
~~چون به روغن بریان کنند در قوت محافظت نیک بود، و بلغم براند، و از جملهآ
~~غذاهای صاحبان ریاضت است. در فم معده زیان دارد و دیرهضم شود. ترشیها
~~اصلاح آن کنند.
~~قلقطار18atar 2ه»
~~از جملهآ زاج3 است. جالینوس گفته اعدل اصناف زاج است.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. تیز و قابض و سوزنده است، و آنچه
~~سوزنده بود خشک کنندگی زیاده دارد و دیرهضم است و قبض بسیار دارد با
~~حرارت، گوشت زیادتی را بسوزاند، و در خون بینی و آماه پای دندانها و نزف
~~سود دارد، و اگر در چشم کشند ستبری پلک ببرد و جلا دهد.
~~4o15adb قلقدیس
~~صنفی از زاج است.
~~گرم است به درجهآ چهارم. و لطیف و سوزنده است و قوی تر از دیگر زاجها
~~به لطیف گردانیدن و سوزاندن.

PageV01P567

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0544.png)

~~نوعی از زاج است.
# گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و بعضی گفتهاند حرارت او در درجهآ
~~سیم است. سخت کننده است و خورنده است و خشک کننده و قابض.
~~گوشت را سخت گرداند و در نواصیر بینی سود دارد، وخون بینی باز بندد،
~~و کرمها که در شکم و گوش باشد بمیراند، و دفع مضرت فطر کند.
~~(o12 قلت
~~ماش هندی است و بزرگتر از بزر کتان است و رنگش گرد رنگ باشد.
~~سرد است در درجهآ دویم و تر در درجهآ اول. و بعضی گویند گرم ms360 و خشک
~~است. اشکده و سنگ مثانه را سود دارد، و حیض و کمیز براند.
~~a125 قلقاس
# گرم و تر است در درجهآ اول، و گویند معتدل است و پرگرمی، و تر است در
~~درجهآ دویم. در قوت مجامعت بیفزاید.
~~قلی 6a)15)عک
~~شخار است و نیکوتر آن باشد که از اشنان تر به حاصل کرده باشند و در آخر
~~فصل تابستان جمع آورده باشند.
~~صنعت آن: اشنان تر جمع کنند و میسوزانند آنچه در زیر آتش گردد و
~~یکپاره شود شخار است.
~~گرم و خشک بود و جلا دهد و خورنده است، و قویتر از نمک باشد، و در
~~بهق و جرب و گوشت افزونی نافع بود.

PageV01P568

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0545.png)

~~onabara قنابری
~~این اسم نبطی است، به عربی «تملول» و به فارسی «برغشت»1 گویند2.
~~گرم و خشک است در درجهآ اول، و بعضی گویند که معتدل است در
~~گرمی. لطیف و جلادهنده و مقطع است. در بهق و کلف سود دارد و جلا
~~دهد، و چون بخورند یا ضماد کنند بهترین منفعت را برای برص دارد، و برگ
~~تر آن اگر در پستان ضماد کنند سده بگشاید، و سدهآ ریه بگشاید و سدد سپرز
~~و جگر مقرح گرداند، و آب آن شکم راند، و در بواسیر و زخم حشرات سود
~~دارد. فولس گفته: سودا انگیزاند بخصوص اگر با نمک باشد. روغن بسیار
~~اصلاح آن کند.
~~xonab1b 3 قنبیط
~~نیکوتر سبز و رسیده بود.
~~سرد است به اعتدال، و گویند گرم است در درجهآ اول، و خشک است در
~~درجهآ دوم. سدد بگشاید، و در خمار نافع باشد و منع مستی کند، خون را غلیظ
~~کند، و درد پهلو انگیزاند. و باید که پوست آن باز کنند و به گوشت فربه و
~~روغن بسیار خورند و سرکه و آبکامه و توابلهای گرم به کار برند.
~~قنبیطیه
~~بهترین آن از تخم قنبیط تر است. بیشتر با اشیاء مختلفه پخته میشود. و بیشتر ms361

PageV01P569

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0546.png)

~~با برنج پزند. میل به گرمی دارد، و کمیز راند، و پیچیدن شکم آورد، و بلغم و
~~سودا انگیزاند. می پختج دفع مضرت آن کند.
~~قنطوریون antniyunlک
~~دو صنف است: بزرگ و کو چک. و گفته شده: دقیق، و غلیظ. آنچه باریک
~~باشد «کرفون» خوانند و در آخر ربیع روید. و آنچه غلیظ باشد شاخش سفید
~~بود و زرد، و سرهای سبز دارد. و گیاه کوچکی است شبیه پودینهآ کوهی.
~~برگش مانند برگ سداب باشد. نیکوتر آن بود که باریک و خوشبوی باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم. جلا دهد، و قبض کند، و اندک شیرینی
~~دارد. و چون خشک باشد در مرهمها که از برای نواصیر سازند سود دارد، و در
~~میان حقنه که از برای عرق النسا و درد عصب سازند به کار دارند، و در
~~دشخوار زادن زنان و نفث خون و سدهآ جگر و سختی سپرز سود دارد، و حیض
~~براند. و قدر شربت آن یک مثقال است. و قنطوریون که باریک نباشد شربتی
~~دو درم باشد. و آب پختهآ آن در حقنه کردن از برای قولنج که از بلغم غلیظ
~~باشد سود دارد، و فرزند که در شکم مادر باشد بیرون آرد اما چون براند اسهال
~~خون کند1. و جدو تازی و کتیرا اصلاح آن کنند. و اسحاق گفته است که در
~~سر زیان دارد. و مصلح آن عسل است. و گفته شده بدل او به وزن او برگ حنا
~~و ثلث وزن او سورنجان است.
~~8amb11 قنبیل
~~تخمی است مانند ریگ2. نیکوتر آن زرد بود.

PageV01P570

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0547.png)

~~گرم و خشک است به درجهآ سیم، و گویند سرد است. ابن ماسویه گفته قبض
~~کنندهآ شدید است، کرم شکم بکشد و بیرون کند. دو درم شربت آن باشد. در
~~گر [= جرب] و خشکریش منفعت تمام دهد، و در روده سحج کند. شیح
~~ارمنی اصلاح آن کند. و بدل او رازیانه ms362 است.
~~«es(-5) 1قنه
~~بارزد2 نیز خوانند. جذوی است. دو صنف است: صنفی سبک است مانند
~~کف و بغایت سپید، و صنف دویم کثیف و گران است.
~~گرم است در درجهآ دویم، و گفتهاند در درجهآ سیم. خشک کننده است در
~~درجهآ سیم، و گفته شده در درجهآ دویم. نرم کننده و محلل است، باد بشکند، و
~~در خنازیر و بثور عدسیه و کزاز و صرع و صداع نفع دارد، چون مصروع به
~~بوی دارد نشاط یابد، و در سر گردیدن و خورده شدن دندان و به درد گوش
~~که از سردی بود نافع است، و چون به روغن سوسن حل کند و قطرهای در
~~گوش اندازند درد و کری را ببرد، و حیض براند، و در اختناق رحم به خوردن
~~نافع بود، و تریاق بثرههای زهر آلود است و در زخم مارها و کژدمها نافع بود، و
~~دود آن حشرات بگریزاند، و در زهرها مقاومت کند [اما کمتر از مقاومت

PageV01P571

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0548.png)

~~سکبینج]1، و چون استعمال کنند فرزند که در شکم مادر باشد ساقط کند. و از
~~خواص قنه آن است که گوشت را فاسد کند. سکبینج بدل آن است.
~~[قنفذ do2ه - خارپشت2
~~بری آن معروف است و بیابانی آن «رکرک» است، طبع هر دو به هم
~~نزدیک است.
~~گرم و خشک است. جلا دهد، و تحلیل کند، و گوشت آن در جذام سود
~~دارد، و موافق کودکانی باشد که در خواب کمیز کنند، و در زخم حشرات
~~سود دارد، شربت آن پنج درم است. و برای دفع استسقا و درد گرده با
~~سکنجبین بخورند، و اگر بسیار خورند دشخوار راندن کمیز حادث شود. و
~~گویند عسل اصلاح آن کند. و پیه آن منع ریختن مادهها به احشا بکند، و چون
~~پوستش بسوزانند در داءالثعلب سود دارد].
~~قنقهر (ق ق ه)
~~جدوی است ناخوش طعم، از شهرهای عرب آورند. قومی گویند سندروس
~~است و صحیح آن است که نیست5. ms363 آثار ریش را به زودی پاک گرداند، و درد

PageV01P572

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0549.png)

~~دندان ساکن گردند، و روشنائی چشم بیفزاید، و با عسل در دما1 سود دارد، و
~~کشتی گیران خورند از برای آن که اندام ایشان سبک شود و لاغر گردند2. و
~~چون نیم درم با سکنجبین و آب بخورند جدا لاغری آورد، و اگر سه روز به
~~دوام با سکنجبین بازخورند سپرز را که بزرگ شده باشد لاغر گردند، و اگر به
~~آب عسل بخورند حیض بگشاید.
~~Aenab 3قنب
~~دو صنف است: بستانی، و بیابانی. و بزر قنب بستانی شاه دانه است4. حنین
~~گفته آنچه بیابانی است درختی است به بالا یک گز و بر برگش سفیدی غالب
~~بود و ثمرهآ آن مانند پلپل است و به حب سمنه مانندگی دارد. و آن دانهای
~~است که چون بیفشارند روغن از میان آن بیرون آید. و بیخ آن چون بپزند و در
~~آماه گرم و حمره5 ضماد کنند نافع بود، و عصارهآ آن به درد گوش فایده کند.

PageV01P573

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0550.png)

~~45r 1قوقی
~~حیوانی دریائی است، قوتش نزدیک به قوت جند بیدستر، و این نام بر قضم
~~قریش میافتد که او ینبوت است. گوشت آن در صرع و اختناق رحم نافع آید.
~~[قونیون2
~~مطلق بر شوکران اطلاق میشود و اسم داروی مرکبی است که در
~~مترود یطوس مستعمل است.
~~صنعت آن: مویز طائفی - چهار درم - علک البطم - بیست و چهار درم - مر
~~صافی واذخر - از هریک دوازده درم - دارچینی و مقل ازرق و اظفارالطیب و
~~سلیخه و سنبل رومی واکلیل الملک وسعد وحب الغار - از هر کدام سه درم -
~~قصب الذریره - نیم درم - زعفران - یک درم - قفرالیهود - دو درم و نیم - بکوبند
~~و ببیزند و آنچه جذوها است در مثلث آغارند و در سه چندان پلپل گرم کرده
~~و که گرفته معجون سازند. و بعضی از اطبا به مثلث معجون کرده و به قرصها
~~ساخته و در سایه خشک کنند]3. ms364
~~قوانص (ق ن)
~~علف دان مرغ باشد6. نیکوتر آن باشد که از مرغابی فربه بود. غلیظ است اما
~~غذاء بسیار دهد. و چون طبقهآ اندرونی علفدان مرغ را خشک گردانند درد

PageV01P574

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0551.png)

~~معده را سود دارد. ابن ماسویه گفته: خصوصا علف دان خروسها را. و علفدان
~~مرغان باسرها غذاء جماعتی باشد که ریاضت کشند و چون هضم یافت خونی
~~ستوده زایاند. و علفدان مرغ خانگی دیرهضم شود، و قولنج آورد چون بسیار
~~خورند، باید که بسیار بپزند و با آبکامه خورند.
~~قیسوس1 ددادنه
~~سه صنف است: سفید، و سرخ، و سیاه. و جمله تیز طعم است و قابض.
~~ستوده ترصنفی است که آن را «لادن» خوانند و نزدیک به لادن است یا خود
~~لادن است.
~~و او گرم و خشک است، و بعضی اصناف دیگر سرد است. جذو آن در حال
~~کشندهآ شپش است و چون به شراب و مر به هم بیامیزند منع افتادن موی کند،
~~و چون به موم روغن سازند سوختگی آتش را سود دارد، و عصارهآ سرهای
~~سیاه آن با پوست انار بکوبند و بسایند و در گوش مخالف آن جانب که درد
~~دندان باشد اندازند منفعت دهد، و ضماد هرچه تازه باشد در سپرز نافع بود، و
~~بیخ آن اگر به شراب باز خورند زخم رتیلا را سود دارد اما در عصب زیان
~~دارد، و اگر در زیر زنان دود کنند منع آبستنی کند، و چون بردارند
~~حیض براند.

PageV01P575

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0552.png)

~~Saysn(1ey) قیصوم
~~برنجاسف1 و فلنجوش نیز خوانند. قبض و شوری دارد، و خوشبوی است. و
~~از جملهآ ریاحین بیابانی است2. نیکوتر تازه بود.
# گرم است در [درجهآ] اول، و گفتهاند در دویم، و گفتهاند در سیم. و خشک
~~است در سیم. و بعضی گویند تر است در اول. مسهل صفرا است، و کرمهای شکم
~~بکشد. جالینوس می گوید که: شکوفهآ آن قوی تر از افسنتین است، و گشایندهآ سدد
~~و راهها ms365 است، و آنچه سوخته باشد با روغن ترب در داءالثعلب نافع بود، و چون در
~~زنخ مالند محاسن زرد بر آید، و حیض براند، و سنگ مثانه را نافع بود، و روغن آن
~~در به هم آوردن رحم سود دارد، و اگر در اندام مالند در لرز و تبها و گرفتگی
~~کمیز منفعت دهد و در هر جا که بیفشانند حشرات بگریزند، و چون به شراب باز
~~خورند در زخم زهرها نافع آید. و شربتی یک مثقال باشد. و فرزند از شکم بیرون
~~کند، و در شش زیان دارد. و شیح ارمنی اصلاح آن کند.
~~نکوتر رسیده و تازه بود.
~~گرم و خشک است. مسهل بلغم و سودا باشد. قدر استعمال آن نیم مثقال
~~است. در مثانه زیان دارد و کتیرا اصلاح آن کند.

PageV01P576

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0553.png)

~~قیروطی utتلک
~~موم روغن باشد.1
~~صنعت آن: صندل سفید و صندل سرخ - از هریکی چهار درم -اکلیل الملک
~~- پنج درم - زعفران - دو درم - کافور -نیم درم - موم - ده درم - روغن گل -
~~اگر زمستان باشد نیم رطل و اگر تابستان باشد چهار وقیه - داروها را بکوبند و
~~ببیزند و در موم روغن و گل به هم کوفته درهم آمیزند و در آماه معده و جگر
~~که از گرمی باشد طلا کنند نافع بود.

PageV01P577

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0554.png)

# چند صنف است. فنصوری، و رباحی1، و ازاد، و اسفرک ازرق. و این صنف
~~به چوب آمیخته باشد. و گویند درخت آن بزرگ است و چوبی دارد سپید که
~~به سرخی گراید، و خفیف و سبک باشد. و رباحی در این درخت باشد مانند
~~برف، و چون درخت بشکافند کافور پراکنده شود. و نیکوتر کافور فنصوری و
~~رباحی سفید بزرگ است. و چون در رخام بیخته و کوفته باشند و به هر ده درم
~~دو درم موم و نیم درم روغن بنفشه با روغن گل و موم روغن به هم آمیخته
~~بگذارند و سنگ رخام سوده بیامیزند و ms366 در صلایه کنند و چیزی گران بر
~~سر آن نهند تا رقیق شود، چون سرد شد خورد و پاره کنند، و این مغشوش
~~کافور است.
~~و کافور سرد و خشک است در درجهآ سیم. منع آماه گرم و خون بینی کند،
~~و در درد سر که از گرمی بود سود دارد، و قوت حواس گرم مزاجان دهد، و
~~در قلاع سود دارد، و در میان داروهاء چشم به کار دارند، و در رمد گرم نافع

PageV01P578

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0555.png)

~~بود، و شکم راند1، و در آماه گرم اگر دانگی طلا کنند سود دارد، و نوعی
~~کژدم هست که آن را «جراره» گویند یعنی دنبال به زمین می کشد، چون یک
~~درم از این بخورند دفع مضرت کژدم جراره کند خاصه اگر به آب سیب ترش
~~خورند، و یک دانگ و نیم از آن نفع می کند از خوردن قرون سنبل با آب انار
~~و تخم پرپهن، و اگر بسیار خورند زود پیر شوند و قوت مجامعت ضعیف
~~گرداند و سنگ گرده و مثانه پدید کند، و چون به بوی دارند بیخوابی آرد.
~~بنفشه ونیلوفر اصلاح آن کنند.
~~[کافوریه
~~نباتی است گرم و خشک در درجهآ سیم. رطوبات سر خشک کند]2.
~~faanr, Ixalnar 3کا کنج = کا کنه
~~قوتش نزدیک قوت عنبالثعلب است خصوصا قوت برگ آن. و نیکوتر
~~کاکنه بستانی بود.
# سرد و خشک است در درجهآ دویم، و گفتهاند در درجهآ سیم. عصارهآ آن
~~ریشها را از آفات نگاه دارد، و در دفع صلابت نواصیر سودمند است، و ریش

PageV01P579

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0556.png)

~~گوش را که دیرینه شده باشد و در دما و تنگی نفس و یرقان و ریش راه گذر
~~کمیز نافع بود.
~~1(a2arutn1/ya کازرونیه
~~به شیوهآ بورانی است الا آن که در کازرونیه بادنجان را پاره می کنند و بعد از
~~آن بریان می کنند و در بورانی بادنجان را درست بریان می کنند.
~~«a5e1nn کاشم
~~انجدان رومی است، و ms367 سیسالیوس خوانند1. نیکوتر آن باشد که زرد و تازه و
~~بزرگ برگ شبیه به برگ انجدان باشد. و در قوت به زیره مانندگی دارد.
~~گرم است در میان درجهآ سیم و خشک است در درجهآ دویم. تخم و بیخش
~~گرم کننده است و تخمش خشک کننده است در درجهآ سیم و طرد کننده و
~~گشایندهآ بادها است، و پخته کننده و هضم کننده است، و قوت معده دهد، و
~~به هاضمه نیک بود. یک درم از این مسهل کرمها است خاصه کدودانه. حیض
~~براند، و در زخم کژدم سود دارد. و گویند در مثانه زیان دارد و بزر رازیانه
~~اصلاح آن کند.
~~(2d5 کادی
~~چوب گز است. گیاهی است که به بلاد عرب در نواحی عمان

PageV01P580

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0557.png)

~~میباشد1 و روغن را به آن خوشبو کنند. معتدل است و جذام را از بیخ ببرد و
~~مستأصل کند.
~~[abar کبر
~~اصف ولصف خوانند.2 و بعضی میوه دارد، آن را «خیار کبر» خوانند، و
~~تیزطعم است، چون آن را در شیرهآ انگور اندازند از غلیان باز ایستد همچون
~~خردل. و بیخ آن تیز و تلخ است و قابض. یک نوع از آن در دهان
~~بثره ایجاد کند و ورم لثه آورد. بهترین آن بستانی است و بهترین آن پوستهآ
~~بیخش میباشد.
# گرم و خشک است در درجهآ دویم و گفته شده در سیم. تحلیل کننده و
~~جلادهنده است و بیخ آن مقطع ملطف است. در پوست آن تلخی و تیزی و
~~قبض هست، و خنازیر را تحلیل کند، و آماه صلابات را نرم کند، و ریشهای تر
~~و پلید و عرق النسا و درد سرون و گسنه شدن را نافع بود. و در بیخ آن تلطیف و
~~تقطیع هر دو هست. چون بخورند در سپرز و اگر ضماد کنند خاصه به آرد جو

PageV01P581

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0558.png)

~~منفعتی تمام دهد، و کثیرا استفراغ مادهآ سودا از سپرز کند، و خلط خام بگدازد، ms368
~~و حیض براند، و کرمها که در شکم باشد بمیراند، و در قوت شهوت مجامعت
~~بیفزاید، و تریاق زهرها است، و چون به سرکهآ پرورده خورند سدهآ سپرز
~~بگشاید، و سختی آماه نرم کند، و بلغم معده پاک کند. و دو درم شربت آن
~~باشد. و گویند در مثانه زیان دارد و اصلاح کنندهآ آن اسطوخودوس است.
~~1435ed کبد
~~جگر باشد. گرم و تر است. و نیکوتر جگرها جگر مرغ آبی باشد، و غذاء
~~بسیار دهد. و خون که از آن حاصل شود ستوده بود، اما از غلظ در رگها نتواند
~~گذشت و آبکامه و زیت باید خورد. و اگر جگر حیوانات درنده خورند از
~~قفای آن باید گوارشها خورد.
~~کبدالطیور - جگر مرغان
~~نیکوتر همه جگر بط فربه یا ماکیان فربه باشد چون علف نیک خورده باشند.
# گرم و تر است. لذیذترین جگرها کبد مرغ آبی چاق است که به معجون و
~~شیر عجین کرده باشند. غذاء بسیار نیک دهد و خون ستوده زایاند اما معده را
~~به رنج دارد و نمک اصلاح آن کند.
~~کبدالحمار - جگر دراز گوش
~~چون بریان کنند و بخورند در صرع سود دارد.
~~کبدالمعز = جگر بزینه (کا ب د م ع)
~~خوردن و کحل کردن آن در غشا و پوشش چشم که از رطوبت باشد نافع

PageV01P582

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0559.png)

~~بود، و چون سر به بخار آن دارند. و گفتهاند در صرع نفع دارد [ولی صحیح آن
~~است که جگر بز کوهی در صرع سود دارد].
~~کبدالخنزیر = جگر خوک (ک ب دخ)
~~چون در سر که نهند و بخورند به زخم حشرات نافع بود.
~~کبد الحجل = جگر کبک (ک ب دح ج)
~~چون خشک کنند و بکوبند و یک مثقال بخورند صرع را نافع بود.
~~کبدالکلب الکلب - جگر سگ گزنده
# شعار(؟) چشم سگ گزیده کند و جمعی که به جهت خیالات از آب
~~ترسناک باشند منع کند و نافع بود.2
~~xabu«a کبکنج3 = کبیکج
# دو سه نوع ms369 است. نوعی مانند گشنیز است اندک پهن تر و به کنار آبها روید.
~~و نوع دیگر گردرنگ است. و نوعی دیگر کوچک است و زردرنگ است.

PageV01P583

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0560.png)

~~گرم و خشک و تیز و گزنده و تراشنده است. برص ناخنها و اندام و جرب و
~~گوک را اگر طلا کنند قلع کند، و چون به سر که بپزند و به خشکریش طلا
~~کنند نافع بود، و اگر کوفته در دندان نهند ضربان را نافع بود، و اگر به دندان
~~نهند که درد کند دندان را پاره کند و بیندازد. و بیخ آن تشنگی قوی آرد و
~~مداوات به چیزهای چرب باید کرد، و اگر بیخ آن را خشک کنند و بکوبند و
~~ببویند عطسه آورد، و در دفع مضرت بلاذر نافع بود.
~~(ao5ba(-e) کبابه
~~قوت آن مانند قوت روناس است الا این که لطیف تر است. و ثمرهای است.
~~و نیکوتر آن باشد که خوشبوی بود و زبان را بسوزاند.
# گرم و خشک است به درجهآ دویم، و بعضی گویند دو قوت متضاد از سردی
~~و گرمی دارد. گشاینده و لطیف است، در ریشهای پوسیدهآ لثه و قلاع که از
~~عفونت باشد نیک بود، و چون به دهن گیرند آواز صاف گرداند، و چون
~~بخایند و آب آن که در دهان باشد بر ذکر مالند به وقت مجامعت زن لذت
~~بسیار یابند، و سدهآ جگر و گرده بگشاید، و مجاری کمیز پاک گرداند، و
~~سنگ گرده و مثانه پاره کند، و کمیز براند، و شکم ببندد، و در کفرس سفید2
~~چون دو دانگ با سکنگبین بخورند سود دارد. و گویند در مثانه زیان دارد و
~~مصطکی اصلاح آن کند.

PageV01P584

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0561.png)

~~کبریت ebri6- گو گرد
~~معدنی است1. و زرد و سفید است.
~~گرم و خشک است به درجهآ چهارم، و گفتهاند در درجهآ سیم. لطیف کننده و
~~جذب کننده است. در برص نافع بود خاصه آن که آتش بدان ms370 نرسیده باشد، و
~~چون به جدو بطم آمیزند در آثار ناخنها نافع بود، و با سر که در بهق نافع آید، و
~~در جرب و قوبا نافع آید، و چون بانطرون به نقرس طلا کنند سود دارد. و آب
~~او حیض براند، و بخور آن زکام را بسته کند، و موی را سپید گرداند، و اگر
~~بکوبند و به زخم حشرات ریزند منفعت دهد. جالینوس گفته بدل آن زرنیخ
~~احمر آتش ندیده است، و بدل کبریت زرد، زرنیخ زرد است.
~~aan, Iatuan 2کتان]
~~نیکوتر آن باشد که نرم و صقال دهنده است.
# گرم و خشک است. هنگامی که بیوشند حرارت بدن را معتدل کند، و کتان
~~ستبری تن را نرم دارد3، و جامهآ کتان حرارت را محتقن گرداند، و حریر
~~اصلاح آن کند]4.

PageV01P585

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0562.png)

~~1atina کتیرا
~~جذو قتاد است1 وقوت آن چون قوت جدوها است. نیکوتر آن باشد که
~~سپید و پاک بود.
~~معتدل است و اند کی گرمی دارد و تری او بیشتر از جدو عربی است. بعضی
~~گویند که سرد و خشک است، و بعضی گویند که تر است. و در داروهاء
~~چشم به کار دارند. و یاری دهندهآ مسهل است در اسهال کردن. مقدار استعمال
~~آن نیم مثقال است. تیزی دارو بشکند، و در سرفه و ریش گلو و درشتی سینه
~~نافع بود. اسحاق گفته در مقعد زیان دارد و انیسون اصلاح آن کند.
~~ol -5 _281aran کحل الزعفران
~~داروی چشم است. تاریکی و خارش و سلاق2 را نافع است.
~~صنعت آن: زعفران و سنبل الطیب -از هریکی دو درم - دارفلفل - یک درم -
~~پلپل سفید - دانگ و نیم - نوشادر- نیم درم - مازو- سه درم - [سنبل - دو درم -]
~~کافور - نیم دانگ - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و نیک به هم سایند و به
~~شافه در چشم کشند.
~~16aanb 7 کرنب]
~~بستانی و بحری و بیابانی هر سه نوع هست. و نوعی دیگر که «کرنبالماء»

PageV01P586

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0563.png) ms371

~~خوانند. هرچه بیابانی است گرم و تر است، و نیکوتر آن بود که بیابانی
~~کوچک بود.
~~و کرنب گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دویم، و گفتهاند
~~در درجهآ اول. و گفته اند سرد است. و نرم و پخته کننده است، و خاکستر
~~شاخههای آن خنک کننده است، و آماه سخت را پخته گرداند، و در
~~سوختگی آتش چون در سپیدهآ تخم مرغ آمیزند و در آنجا مالند سود دارد، و
~~در لرزیدن اندام سود دارد، واگر بخورند دیر مست شوند، و چون عصارهآ آن
~~به موی دارند سر را پاک گرداند، و عصارهآ آن با شراب در زخم حشرات و
~~سگ گزنده نافع باشد، و در معده زیان دارد، و خونی بد از آن متولد شود، و
~~چشم را تاریک گرداند. گوشت فربه و مغز بادام اصلاح آن کند. و هرکه
~~مزاج چشم او تر باشد زیان ندارد اما آن کس که طبع چشم وی خشک باشد
~~زیان دارد]1.
~~xaranbiya(-e) کرنبیه
~~همچون اسفیدباج سازند، و کرنب را پاره کنند، و نیکوتر آن باشد که به
~~روغن گوشت ماکیان پزند.
~~گرم است. جلاء اندک دهد، و طبع را نرم گرداند، و در خوردن دیر مست
~~شوند، و به خمار نیک باشد، بدن را خشک گرداند، و بصر را ضعیف کند، و
~~سودا انگیزاند، و باید که به گوشت فربه یا به روغن بسیار پزند و بعد از آن

PageV01P587

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0564.png)

~~سه نوع است: کوهی، و بستانی، و بیابانی که «سمورنیون» خوانده میشود. و
~~آنچه را در میان آب روید »کرنبالماء» و «جرجیرالماء» و «سیر» گویند که در
~~باب سین گفته شده. و کرفس کوهی را «فطر اسالیون» گویند. بل هرچه
~~صحرائی باشد چنین خوانند. و قوی تر آن باشد که کوهی و رومی باشد. و
~~آنچه پرورده باشد گرم مزاجان را نیک بود.
# گرم است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ دویم. روفس ms372 گفته کرفس
~~بستانی، تر است و بیخ آن به اتفاق خشک است. و گفته گرم و خشک است
~~در دویم، و گفته شده در سیم. بادها بشکند، و سدهها بگشاید، و دردها
~~ساکن کند.
# و کرفس بیابانی در داءالثعلب و شکافته شدن ناخنها سود دارد، و به
~~شکافتهائی که از سردی باشد و گوک نافع آید. و آنچه بستانی باشد بوی دهن
~~خوش گرداند، و در عرق النسا و دما و تنگی سینه و آماه پستان سود دارد. و
~~رومی در معده نیک بود، و سردی کاهو او را معتدل گرداند، و کمیز و حیض
~~براند. و کوهی سنگ مثانه پاره کند، و مشیمه بیرون کند، و در شهوت
~~مجامعت بیفزاید، و مفسد شیر باشد تا به حدی که آن کس که بچه را شیر دهد
~~نشاید خورد از بهر آن که شهوت مجامعت انگیزاند، و اگر با عدس بیزند و
~~بخورند در سم که خورده باشند سودمند باشد از برای آن که قی بسیار کند، و

PageV01P588

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0565.png)

~~درد دندان ساکن گرداند اما پاره کند، و اگر مصروع خورد صرع را زیان دارد،
~~و اگر بخورند و کژدم زخم کند کار دشخوار نبود، و به وقت خروج کژدم
~~نشاید که خورند (؟) و زنان آبستن را نشاید خورد. و دردسر آورد. کاهو
~~اصلاح آن کند1.
~~xonnas 2 کراث
~~گندنا باشد3. شامی و نبطی و بیابانی هست که بین کراث و سیر است و گرم
~~تر و خشکتر است و به دارو بیشتر شباهت دارد. و نیکوتر بستانی تر است و
~~بوی ناخوش دارد، و گرم و خشک است در درجهآ سیم. و شامی کمترین
~~حرارت و خشکی را دارد.
~~و کراث شامی با سماق در گوک نافع بود، و با نمک در ریشهای بد نافع
~~بود، و خون بینی که زیادت آید باز بندد، و چون به کشکاب [= ماءالشعیر]
~~بخورند دما را که از خلطی غلیظ باشد سود دارد، ms373 و خصوصا کراث نبطی با
~~عسل، جشاء4 ترش منقطع گرداند، و چون بخورند یا ضماد کنند بواسیر را نافع
~~بود، و قوت شهوت را قوی گرداند، و در سختی رحم با هم آوردن سود دارد
~~هنگامی که زن در آب پختهآ آن بنشیند، و پختهآ بیخ آن با اسفیدباج و روغن

PageV01P589

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0566.png)

~~قرطم و روغن بادام یا شیرج در قولنج نافع است، و کمیز راند اما دردسر آورد،
~~و در معده و بصر زیان دارد، و باد انگیزاند، و عصارهآ آن چون خشک کرده
~~باشند خون براند.
~~کراکی نل1212 - کلنگها1
~~آنچه باز صید کرده باشد نیکوتر بود.2
# گرم و خشک است، و بعضی گویند که سرد است. خداوندان ریاضت را
~~نافع بود، و نیک گواریده شود3 اما به ابازیر گرم باید پختن تا حل شود و پخته
~~گردد بعد از آن حلوا از شکر یا عسل ساخته خورند.
~~1erlxer 7کر کر
# گرم و خشک است در درجهآ سیم. در فالج و در عصب نافع بود.
~~کرم دانه (eu1n-uana(-e)(1a)1 = جرمدانق
# «کرم دانه» و «جرمدانق» نیز گفته میشود. دانهای سیاه است دو گانه و غلاف
~~دارد و پوستهآ سفیدی دارد.

PageV01P590

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0567.png)

~~گرم است. زرد آب راند، و اگر دو درم از این باز خورند خارش و آماه
~~آورد، وقاتل است، و مداواتش چون مداوات فرفیون است.
~~کروش = شکنبهها (ک)
~~نیکوتر آن باشد که از برهآ یک ساله باشد.
~~سرد است و عصبانی. دیرهضم شود و غذاء اندک دهد، و کیموس بلغم پدید
~~کند، و درد ساق پدید کند. با سکباج پلپل و خولنجان خورند.
~~1o2bara(-e) کزبره
~~«کسبره» نیز گفته میشود. گشنیز است. قوتش مرکب است و تر و خشک
~~هردو باشد. زمینی و آبی بر آن غالب است. و بهترین آن بستانی است.
~~سرد است در آخر درجهآ اول و خشک است در درجهآ دویم. و بقراط گفته
~~حرارت و برودت دارد. و جالینوس گوید میل به گرمی ms374 دارد و اگر نه تحلیل
~~خنازیر نکردی و هر لطیف غواص است و غوص در جوهر سرد نباشد. و
~~دیگران گفتهاند که چون گشنیز بخورند حرارت را تحلیل کند، در حال سردی
~~باقی میماند و اگر سردی نبودی شفاء حمره نکردی.
~~قابض و تخدیر کننده است، چون خشک یا تر آن را مضمضه کنند بوی سیر
~~و پیاز از دهن ببرد، عصارهآ آن چون با شیر طلا کنند ضربان سخت زایل کند و
~~در آماه گرم با سرکه و اسفیداج و روغن گل نفع دارد، و با گل و عسل در
~~کفرس نافع باشد، و در حمره و نارفارسی1 منفعت دهد، و در سر گردیدن که از

PageV01P591

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0568.png)

~~بخار صفرا باشد نافع بود، و منع بخاری که به سر خواهد رفت کند، و غذا که
~~از برای مصروعان پزند باید که گشنیز در آن باشد، و به خون بینی نافع بود، و
~~چون یک قطره در چشم اندازند ضربان چشم ساکن کند، و در خفقان که از
~~حرارت باشد نافع بود، و جشاء ترش و قی که بعد از طعام باشد زایل کند، و
~~چون گشنیز خشک بریان کنند شکم ببندد، و چون با می پختج بخورند کرمها
~~که «حیات» خوانند بکشد، و اگر هر بامداد یک درم گشنیز و شکر بخورد
~~کفرس زایل کند، و منی خشک گرداند، و شهوت مجامعت بکشد. سکنجبین
~~اصلاح آن کند.
~~و چهار وقیه گشنیز تر چون خورند قاتل است به جهت سرد کنندگی، و غم و
~~غشی و سده آورد. و بیشتر مضرت آن به دل رسد.
# و اگر گشنیز بسیار خورند همچون مستان سخن بیخود گویند و مداوات آن
~~قی کردن است به طبیخ شبت و زیت و بوره و زردهآ تخم مرغ نیم برشت که به
~~نمک و فلفل و مرق گوشت فربه و به نمک و فلفل و شراب قوی صرف و می
~~پختج باید خورد.
~~8a2- 1n52a 1گزمازک ms375
~~ثمرهآ درخت گز است. نزدیک به قوت مازو است الا آنک سردی کمتر دارد.
~~سرد و خشک است در درجهآ اول، خشک است در درجهآ دویم. قبض قوی
~~دارد، و بن دندان [= لثه] که سست شده باشد قوت دهد و در بثرههای دهان
~~نافع بود.

PageV01P592

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0569.png)

~~(a5i1a 1کسیلا]
~~مانند روناس است. و نیکوتر آن باشد که باریک و سرخ بود.
~~گرم و خشک است در حدود درجهآ اول، و بعضی گویند که تر است. و
~~مانند جدویها تیزی دارو را بشکند، و فربه کننده است. در استرخاء معده بسیار
~~نیک باشد، و قدر استعمال کردن آن دو دانگ باشد، و در اصحاب رطوبت و
~~بلغم منفعتی تمام دهد. اسحاق گفته است که در رودگانی زیان دارد، و کتیرا
~~اصلاح آن کند]2.
~~xaslr-o5-bar کشک الشعیر = کشک جو
~~سرد وتر است و غلیظ تر از کشکاب [=ماءالشعیر]، و سردی و تری کمتر
~~دارد. موافق کسانی بود که تب سخت دارند و خداوندان مزاجهای گرم و
~~خشک را، و تشنگی و حرارت بنشاند.
~~1a1ua5 کشنج]
# جنسی از کماة است3 و شکلش گرد است و در بزرگی گرده است. تیز کنندهآ
~~دندان است4. در میان ریگها روید و همچنان روید که فطر رسته باشد. در

PageV01P593

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0570.png)

~~ماوراءالنهر و خراسان زیاد روید. و شیرینی کمی دارد. و رطوبتی غریب در آن
~~غالب باشد با خشکی که در جوهر دارد. و حرارت زیادتی بنشاند و غلیظ
~~است. آبکامه و دارچینی و فلفل اصلاح کنندهآ آن است.
~~5a5-bar-ga6t گشت بر گشت
~~نباتی است که مانند رشته درهم پیچیده باشد، و بیشتر عدد آن پنج است، و
~~رنگش به سیاهی و زردی گراید، و بیشتر آنها طعمی ندارند. و قوت او شبیه
~~قوت بداشکان1 است.
# گرم و خشک است در درجهآ دویم. لطیف است و قوت مجامعت قطع
~~کند. بدل او بوزیدان است. و گفتهاند بدل او مثل او کافور است و سه برابر ms376 آن
~~صبر سیاه] .
~~کعب الخنزیر - پای خوک
# چون بسوزانند و در دندانها مالند قوی گردد، و چون بازخورند تشنگی
~~بنشاند، و باد که در شکم باشد بگدازد و تحلیل کند و براند.
~~کعب البقر - پای گاو
# چون بسوزانند و در دندان نهند قوت دهد، و چون با سکنجبین بازخورند سپرز
~~که بزرگ شده باشد بگدازد، و شهوت جماع برانگیزاند، و در برص نافع بود.

PageV01P594

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0571.png)

~~معتدل است در گرمی و خشکی، و گویند سرد و تر است. شکم ببندد، و
~~خلط بد انگیزد، و دیر هضم شود. به آبکامه و سر که باید پخت.1
~~1e12 کلز]
~~چوبی است که از هندوستان آورند. و گویند مغاث هندی است. منفعتی تمام
~~دارد در شکستن و از جای آمدن استخوانها.
~~651-2un گلگون
~~از لک و اسپیداب ارزیز به هم آمیخته سازند. رنگ روی را سرخ گرداند، و
~~چون در وردینج که در پلک چشم باشد طلا کنند سود دارد.
~~کلکلانج (ک کا ن)
~~معجونی هندی است. درد معده و تبهای دیرینه و غشی و دیر آمدن کمیز و
~~برص و بهق و سرفهآ تر و ریش ریه و سردی اندام و بواسیر و درد سپرز و دنبلها
~~و قولنج و زرد آب و بیماریهای زنان آبستن و زهرها و درد چشم همه را سود
~~دارد، و اشتهای طعام آورد.
# صنعت آن: پوست هلیلهآ سیاه و بلیله و شیر آمله و اترج و فلفلمویه و تخم
~~کرفس وشیطرج هندی و فلفل ولسان العصافیر و زیرهآ کرمانی و سنا و
~~حشقیقل و نمک اندرانی و نمک هندی و نانخواه - از هریک سه مثقال - تربد
~~مجوف سپید - یک رطل - شیر آمله پاک کرده - سه رطل - و بیست و چهار
~~رطل آب خوش به آتش معتدل میجوشانند تا دو دانگ بماند، از آتش

PageV01P595

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0572.png)

~~بردارند و صافی کنند و شیر آمله جوشانیده بیندازند و باز در دیگ کنند و
~~چهار رطل فانیذ سپید ms377 در میان آن کنند و به آتشی نرم میپزند و چون غلیظ
~~شود سه رطل روغن کنجد در آن ریزند و در کفچه به هم میزنند تا آمیخته
~~شود، از آتش بردارند و دارهای کوفته و بیخته در آن ریزند و دیگربار در
~~کفچه به هم میزنند و بردارند. شربت آن سه مثقال تا چهار مثقال باشد.
~~(hnaln, Ia1natb 1کماه
~~از جوهر ارضی است و جوهر آبی کمتر دارد.2 هیچ طعمی ندارد و طعم
~~چیزها قبول کند. بدترین انواع آن فطر است و خاصه آنچه زیر درخت زیتون
~~باشد یا در زمینی بد و نزدیک سوراخهای حیوانات مضر. و آنچه خشک باشد
~~بدتر از تر بود و بهتر از همه نوع رملیهآ خلجیهآ بزرگ است که هیچ بوئی ندارد.
~~سرد و تر است، و گویند در درجهآ دوم. آب آن جلای چشم دهد. جالینوس
~~گفته است که کیموس بد میانگیزاند اما صواب آن است که نخورند از برای
~~آن که دیرهضم شود، و به معده گران گردد، و قولنج پدید آرد، و کمیز
~~دشخوار تواند کرد، و تنگی نفس آورد، و بوی دهان گرداند، و خلطی غلیظ
~~بلغمی و سوداوی انگیزاند، و بیم ترس مفلوجی و سکته از آن باشد، و باید که
~~پوست باز کنند و به کارد بشکافند، و به آب و نمک نیم جوش بیزند و به

PageV01P596

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0573.png)

~~آبکامه و حلتیث و زیت یا به فلفل و نمک و زیت یا به گوشت فربه یا به روغن
~~زیاد یا به آویشن و دارچینی و کرویا پزند و خورند. و اگر کباب با این غذاها
~~بخورند ضرر کمتر دارد. و اگر ابازیر از قفای آن بخورند دفع مضرت کند.
~~و آنچه کشنده بود از این نوع این بود که در زیر درختان پوسیده باشد و
~~نزدیک سوراخ حیوانات زیانکار، و سیاه و سبز و طاووسی باشد، و تنگی نفس
~~و ذبحه آورد، و نفخ شکم و ms378 معده و آماه گلو و فواق و اشکده و پیچیدن شکم
~~و زردی روی و ضربان دل و عرق سرد و علتهای دیگر حادث شود، و بعد از
~~همهآ این اعراض بمیرد، و اگر پیشتر از آنک در اندرون تأثیری کرده باشد قی
~~کند و آبکامه و بوره به کار دارد مضرت کمتر باشد. و آنچه نیک باشد و
~~کشنده نبود مذاوات باید کرد به این ترتیب که شرح داده آمد].1
~~xonnasna 3کمثری
~~امرود باشد3. وسه نوع است: چینی، و سیستانی، و جلائی و غیر آن. و گویند
~~در خراسان نوعی از امرود هست که «شاه امرود» نامیده میشود. بغایت گرد و
~~بزرگ است و پوست تنک دارد، گوئیا که جلاب منجمد است و خوشبوی
~~بود، و این نوع بهتر از همهآ انواع امرود است، و بعد از آن سیستانی رسیده
~~است، و گویند سرد و تراست، و بعضی گویند معتدل است.
# و آنچه چینی باشد سرد بود در درجهآ اول و خشک باشد در درجهآ سوم.

PageV01P597

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0574.png)

~~و شاه امرود طبع را نرم گرداند و غذای بسیار دهد.
~~و امرود از جملهآ میوهها غذا بیشتر دهد، و هرچه ترش باشد شکم ببندد و
~~اسهال صفراوی را سود دارد. و چون بعد از غذا بخورند منع بخارها که به دماغ
~~برمیشود بکند اما قولنج آرد به خاصیتی که در آن است، و در پیران زیان دارد
~~و آب عسل اصلاح آن کند یا زنجبیل مربا. ودانهآ امرود، کشندهآ کرمهای
~~اندرون است. و امرود مربی قوت معده دهد.
~~ama2riyts 1کماذریوس
~~برگش چون برگ شاهسفرم است، و بیخ آن ارغوانی باشد و تلخ. و نیکوتر
~~بیابانی و تازه باشد.
# گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دوم. گشاینده و لطیف
~~کننده است. چون با عسل به کار دارند ریشهای مزمن را پاک گرداند، و چون
~~بپزند یا بکوبند در غرب - که علتی در پلکهای چشم است ms379 - سود دارد، و در سرفهآ
~~دیرینه نافع بود، و شراب آن در بد گواریدن طعام نافع باشد، و در ابتدای علت
~~استسقا سودمند باشد، و کمیز و حیض براند، و اگر بر زخم حشرات ضماد کنند
~~منفعت دهد، و جنین را بیندازد، و بیخ غافت یا اسقولوقندریون بدل آن است.
~~amantus کمافیطوس
~~تخم کرفس رومی است2. و شکوفهآ آن سرخی است که به سیاهی زند. تلخ
~~است و قبض دارد. و تندی آن کمی تلخی دارد. و نیکوتر آن بستانی باشد.

PageV01P598

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0575.png)

~~گرم و خشک کننده است در درجهآ سیم، و گویند که حرارت او در درجهآ سیم
~~است. جلادهنده و گشاینده بود خاصه اعضاء اندرونی را، و اسهال کند، و در آماه
~~سخت و جراحات و ریشهای پوسیده سود دارد، و چون به شراب باز خورند در
~~عرق النسا نافع باشد، و سدهآ جگر بگشاید، و اگر مدت هفت روز به دوام بخورند
~~در یرقان سوداوی1 سود دارد، و کمیز و حیض براند، و یک مثقال آن قدر باشد
~~که استعمال کنند. و گویند در ریه زیان دارد. انیسون اصلاح آن کند، و بدل آن به
~~وزن نصف آن ساسالیوس است و مثل ربع آن سلیخه.
~~(amunun کمون
~~زیره است2. چند نوع است: کرمانی، شامی، و نبطی، و فارسی. و بهترین
~~زیره تازهآ آن است. کرمانی سیاه رنگ است و فارسی زرد و او قوی تر از
~~شامی و نبطی است3، و او در بیشتر جاها موجود است، و کرمانی قوی تر از
~~فارسی است.
# گرم و خشک است در درجهآ سوم، و گفته شده حرارت آن در دوم است.
~~کرمها که در اندرون باشد بکشد، و بادها تحلیل و طرد کند. در او تقطیع و
~~قبض هست. و چون روی به آب زیره بشویند صاف گرداند، و جراحت مندمل
~~گرداند، و چون بکوبند و با سرکه طلا کنند یا به کار دارند خون بینی باز بندد، ms380

PageV01P599

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0576.png)

~~و در جرب پلک چشم و ظفره و سبل بعد از آن که برداشته شود سود دارد، از
~~برای آن استعمال کنند تا به هم بدوسد، و چون بخایند و آب آن در چشم
~~اندازند طرفهآ چشم ببرد، و طرفه آن بود که سپیدهآ چشم به سبب زخمی یا
~~ضربی سرخ شده باشد. و چون بسیار خورند رنگ روی زرد گرداند.
~~xoh1asi کماشیر
~~«قماشیر» هم نامیده میشود. بعضی گویند جدوی است، و بعضی گویند شبنم
~~است.1 قوی تر از جاوشیر است در احوال.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم. و گفته شده حرارت او در درجهآ چهارم
~~است. گدازنده و تحلیل کننده است. کمیز براند، و حیض بگشاید، و در اسهال
~~زرد آب نظیر ندارد، و به قوت تمامی که دارد فرزند در شکم بکشد.
~~xoldos  کندس
~~بیشتر بیخ آن را استعمال کنند، و بهترین آن باشد که به زردی گراید.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیم الی چهارم. و تر است. تشنگی آورد و
~~مفرح است، ولذع بلغم وسودا را قطع کند، و جلاء برص و بهق دهد خاصه
~~بهق سیاه، و در جرب و گر سود دارد، و گوش را پاک کند، و سختی سپرز
~~نرم گرداند، و حیض و کمیز براند، و سنگ مثانه پاره کند، و بلغم دوسنده که

PageV01P600

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0577.png)

~~در بند گاه[ها] بود براند، و شربتی دانگ و نیم باشد، و فرزند که در شکم باشد
~~بیرون کند، و در ریه زیان دارد، و کتیرا اصلاح آن کند.
~~و کندس از جملهآ داروهای قاتل است و عطسه و قی و غثیان آورد تا حدی که بیم
~~خنق باشد، و مداوات به قی باید کرد و حقنهآ قوی به داروئی که شحم حنظل
~~در میان آن باشد. و اگر تشنج حادث شود معالجت تشنج که از خشکی باشد
~~بکند. و بدل آن در قی هموزن آن جوز القی با ms381 ثلث وزن آن فلفل است.
~~ondor کندر]
~~آنچه استعمال کنند لبان باشد و به جدو و راتینج مغشوش می کنند.1 و فرق
~~بین آنها آن است که کندر چون به آتش دارند شعله زند و راتینج دود کند، و
~~همچنین هرچه مغشوشات بود دود کند و شعله نزند. و نیکوتر کندر، ذکر سپید
~~باشد و باید که گرد باشد و اگر بشکند رنگ زرد آرد، و «بستج» و «لبان»
~~خوانده میشود. و قشار کندر2 خشک کننده است3 و حرارت کمتر دارد.
~~و کندر گرم است در درجهآ دوم و خشک است در درجهآ اول. حفظ را نیک
~~باشد، وخون بندد، وخشک کنندهآ قوی نیست، با عسل، داحس4 را از بین
~~میبرد، و پوست آن به آثار ریشها و آماه پستان چون با روغن گل و قیمولیا به
~~کار دارند سود دارد، و در آماه احشا چون ضماد کنند تحلیل کند، و اگر به پیه

PageV01P601

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0578.png)

~~بط به هم در قوبا طلا کنند نافع آید، و خون بینی باز بندد، و ریش چشم را
~~مندمل گرداند، و قی ببندد.
~~و قشار کندر مقوی معده است، و شکم ببندد، و نزف را نیک باشد، و در
~~ذوسنطاریا و تبهای بلغمی نافع آید، و نیم مثقال قدر استعمال آن باشد، و اگر
~~کسی را زحیر باشد از مادهآ بلغم، به اندکی مر و زعفران بردارد سودمند بود، و
~~اگر به اندک نانخواه بخورند هم منفعت دهد، و گویند که در ریه زیان دارد.
~~برنج اصلاح آن کند. و اگر بسیار خورند حرق خون برآرد و دردسر آورد.
~~بدل او مصطکی است.
~~کنگربری
~~حرشف» خوانند.
# گرم و تر است. و قوت مجامعت بیفزاید، و عرق را خوشبوی کند]1.
~~angar-2ad کنگرژد
~~جدو حرشف است و «خاک قی» نیز خوانند.
# گرم و تر است در درجهآ اول، و گویند سرد است. به آسانی قی آورد چون به
~~آب گرم حل کرده باز خورند یا ms382 با عسل یا با سکنجبین.
~~Iavamen کوامیخ2 = کامهها]
~~نیکوتر آن باشد که معتدل بود در تیزی و حدت، و طبع ابازیر دارد، اشتها
~~آورد، و در میان غذاهای مختلف خورند، و تشنگی آورد، و طعام را زود به

PageV01P602

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0579.png)

~~قعر معده اندازد، و سپرز را بپزد، و ترشیهای چرب اصلاح آن کند، و باید که
~~به دوام بخورند و اعتماد به آن نکنند که دیرهضم شود.
~~صنعت آن: پوده [= فوتنج] - یک رطل - نمک - یک رطل - درهم نرم
~~بکوبند و در شیر بسرشند و پنج رطل شیر در آن کنند و در آفتاب نهند تا
~~مخمر شود و هرچه از ابازیر و غیره خواهند در آن می کنند]1.
~~کورگندم
~~در باب جیم شرح جوز جندم داده شد. و از خاصیت کورگندم آن است که
~~اگر یک کیلجه از آن و ده رطل عسل و سی رطل آب و سده رطل آب بغایت
~~به هم بزنند و سر آن بپوشانند در حال شرابی قوی شود و فربهی آورد و در
~~قوت مباشرت نیک باشد و منی را زیادت کند.2
~~xahroba 3کهربا
~~مانند سندروس است. چون بشکنند میان آن زرد بود و به سپیدی گراید، و
~~شفاف باشد، و کاه بر گیرد، از برای این «کهربا» خوانند. و ترکیب است از آبی
~~و زمینی. و جدو گردوک رومی است. و بهترینش شمعی رنگ است، قرمزی
~~که به زردی زند.

PageV01P603

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0580.png)

# سرد و خشک است، خشک در درجهآ دوم، و گویند اندک حرارت دارد. و
~~گویند گرم است در درجهآ سوم. قابض خون است و چون به آماه بیاویزند
~~منفعت دهد، و چون نیم مثقال به آب سرد بازخورند در خفقان سود دارد، و
~~قی ببندد، و اگر با مصطکی خورند معده را قوی گرداند، و در نزف خون و
~~نفث دم هردو سود دارد، و در سر زیان دارد1 [و در یرقان نافع بود]2، برنج
~~فارسی اصلاح آن کند. ms383 بدل آن طباشیر است. و گفتهاند بدل او دو برابر او طین
~~رومی است، و ثلث وزن او سلیخه، و نصف وزن او اسفیوش مقلی.

PageV01P604

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0581.png)

~~[52vad لاژورد
~~قوت او چون قوت اشق است و کمی از آن ضعیف تر است.
~~گرم است در درجهآ دوم، و خشک است در درجهآ سوم. و بعضی گویند که
~~سرد و خشک است دردرجهآ دوم. قوت پوسندگی دارد. و جذب و قبض
~~اندک دارد، و مفرح است، و سوزندگی کند، و گوک بیندازد، و در بن مژگان
~~چشم قوت دهد، و دربیخوابی نافع بود، و مسهل سودا است، یک درم شربت
~~آن باشد، و به درد گردهها و مالیخولیا نافع بود.
~~لاذن 2an- عنبر
~~رطوبتی است که به موی گوسفند مینشیند. و گوسفند فلوس میخورد و
~~شبنم در آن گوسفند مینشیند و قوی میشود و لاذن خوانند1. و آنچه بد بود از

PageV01P605

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0582.png)

~~لادن آن بود که به سنب گوسفند گرد شود، و سیاه و بد باشد. و نیکوتر آن
~~باشد که خوب و خوشبوی بود و رنگش به زردی گراید و اگر در روغن حل
~~کنند همه حل شود و هیچ در زیر روغن نماند.
# گرم است در آخر درجهآ اول، و گفته شده در آخر درجهآ دوم. و بعضی
~~گویند که سرد و قابض است، اما درست نیست، و لطیف است و پخته کنندهآ
~~رطوبت غلیظ دوسنده است، و موئی که ریزنده شود برویاند و کثف1 کند، و
~~چون با روغن مورد به هم پزند و در موی مالند موی را دیر نگاه دارد، و چون
~~در زیر زنان که بچهآ مرده در شکم دارند دود کنند بچه و مشیمه بیندازد، و
~~چون به شراب حل کرده خورند شکم ببندد، و کمیز براند، و بلغم پاک کند. و
~~نیم مثقال قدر شربت آن باشد، و صلابت معده و جگر نرم گرداند و قوت دهد
~~خاصه چون پاک کند ms384 و بخشی از سردی باشد2، و در مقعد زیان دارد. و
~~سنبل الطیب اصلاح آن کند.
~~[36iya لاغیه
~~درختی است3. گل خوشبو دارد و از جملهآ یتوعات است، و در سر کوهها
~~روید، و در بهار، منج انگبین، از آن گل غذا سازند.
~~گرم و خشک است به درجهآ سیم، و گویند در درجهآ چهارم. زردآب راند، و

PageV01P606

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0583.png)

~~چون برگ آن بکوبند و باز خورند اسهال قوی کند. و برگ آن قویتر از شیر
~~آن است با آن که شیر آن قی به قوت کند.
~~a3a1لا7
~~گیاهی است که از مکه آورند، چون دود کنند در بواسیر سود دارد، و چون
~~بخورند در نزف خون نافع است.
~~1aban لبن حلیب = شیر
~~مرکب است از آبی و چربی و جبنی2. و نیکوتر آن است که بغایت سپید و
~~معتدل قوام باشد. و آن وقت که بدوشند در حال بخورند. و بهترین شیر آن
~~باشد که اگر یک قطره بر ناخن نهند گرد و ثابت شود. و صالح ترین شیرها شیر
~~زنان باشد و در باقی حیوانات تعلق به موضع چراگاه دارد تا چه علفی
~~میخورند و تعلق به طعم و بوی ندارد.
~~و شیر سرد و تر است، و آنچه در حال دوشیده باشند سردی کمتر دارد. و
~~گویند ماهیت شیر، گرم و ملطف و غسال است، و آنچه زبدی است3 معتدل
~~باشد و میل به گرمی کند.
~~و شیر معتدل است، وقوت تن دهد، و چون به عسل باز خورند ریشهای
~~اندرونی را پاک کند و نضج دهد، و غذاء نیکو دهد، و در دماغ بیفزاید
~~خصوصا شیر زنان.

PageV01P607

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0584.png)

~~و شیر نزدیک به هضم است و به قعر معده فرو رود، و موافق مزاجهاء گرم و
~~خشک است، و در خارش که پیران را بود سودمند است، و مدد هضم شود
~~خاصه چون با شکر یا با عسل خورند. و گویند چون شیر خورند ms385 در ابتدا اطلاق
~~کند، بعد از آن امساک کند و شکم ببندد، و در مادهها که در رودگانی ریزد
~~سود دارد.
~~و نیکوتر وقتی خوردن شیر را تابستان باشد از برای آن که بدن در حد
~~اعتدال باشد در غلظ ولطافت، اما ترسند که حرارت انگیزاند و در ربیع این
~~ترس نباشد، و چون در اندام مالند خارش و حکه و آثار ریش ببرد، و اگر به
~~شکر بازخورند - خصوصا در زنان - رنگ روی پاک گرداند و فربهی آورد،
~~خاصه کسانی را که مزاج گرم و تر دارند چون در آن بنشینند، و در قوت
~~شهوت بیفزاید و برانگیزاند، و اگر سنگی یا آهنی گرم کرده در میان شیر
~~اندازند و آن شیر باز خورند شکم ببندد، و در سحج سود دارد.
~~و شیر در خوردن داروهای قاتل نافع باشد خاصه در خوردن ذراریح و
~~خرگوش بحری و امثال آن، و در معدهآ صفراوی زود مستحیل شود و
~~بادبرانگیزاند و سده آورد، و در جگر و خون اندام به هر نوع که باشد سود
~~دارد، و هیچ چیزی در طبیعت بدن زیانکارتر از شیر فاسد نیست.
~~و اگر شیر بسیار خورند بیم برص باشد و شپش در اندام پدید آید، و شیر شتر
~~از برص ایمن باشد اما در دندان و لثه زیانکار بود، و مضمضه کردن به شیر و
~~عسل یا شراب، لثه را نیک باشد1، و اگر جوشانند هیچ باد نانگیزاند، و قشمش

PageV01P608

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0585.png)

~~از پس آن بباید خورد. و چون شیر در معده منجمد شود جلاب ممزوج به آب
~~باید خورد یا یک مثقال پنیر مایه بخورد که شیر بسته را رقیق کند و از معده
~~بیرون کند.
~~لبن حامض = شیر ترش
~~مانند دوغ باشد.
~~سرد و خشک باشد، و گویند تر است. و موافق مزاجهای گرم باشد ولیکن
~~دیر هضم شود و خلط را خام گرداند و دیر گوارنده شود، و در دندان و ms386 لثه
~~زیان دارد. و چون شیر ترش که دوغ است مستحیل شود1 سر گردیدن و
~~پیچیدن فم معده و غثیان آورد و شاید که هیضهآ سخت از آن پدید آید و
~~مداوات به قی و پاک کردن معده باشد، بعد از آن آب عسل، بعد شراب
~~صرف یا مثلث فلافلی خورد، یا معده را به روغن ناردین چرب دارد، و در
~~معدهآ گرم سود دارد، و شکم صفراوی و دموی براند، و تشنگی ساکن گرداند،
~~و باید که به عسل آب مضمضه کرده باشند تا در لثه زیان ندهد.
~~لبن البقر = شیر گاو
~~از بیشتر شیرها چربتر و غلیظ تر است و غذادهندهتر از سایر شیرها است و
~~دیر به اندرون معده فرو رود.
~~لبن المعز = شیر بزینه2
~~معتدل است در مائیت و جبنت و مسکه، و در خناق و آماه ملازه و ریش

PageV01P609

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0586.png)

# چرب و غلیظ است و پنیر و مسکه بسیار دارد. در نفث خون و ریش شش و
~~قوت مجامعت نافع آید، و در زحیر و ریش رودگانی و در دفع زهرها و
~~ادویهها نافع آید و قولنج انگیزاند. و شیر بزینه بهتر از شیر میشینه باشد.
~~لبن الاتن = شیر دراز گوش (ا)
~~چربی کمتر دارد، و رقیق بود، و چون به آن مضمضه کنند، لثهها را سخت
~~گرداند، و به خلاف شیرهای دیگر باشد، و جدا در سل و سرفه سود دارد، و
~~چون در آن وقت که بدوشند باز خورند، در نفث خون نافع است، و در دفع
~~داروهای کشنده و زحیر و ریش رود گانی نافع بود، اما دردسر و سر گردیدن
~~- که دوار خوانند - و آواز که در گوش افتد، زیان دارد. بدل او شیر بزینه و
~~گویند شیر میشینه است.
~~[لبن النسا = شیر زنان
# کمیز راند. و تریاق خرگوش بحری است، و در درد چشم - اگر در آن
~~دوشند - سود دارد، و چون با سپیدهآ تخم مرغ در چشم ms387 اندازند خشونت را نرم
~~گرداند، و چون به وقت آن که دوشند بازخورند یا بمکند در سل سود دارد اما
~~باید که زنی درست مزاج معتدل باشد، و در آماه گوش و ریش که از گرمی
~~باشد سود دارد]1.

PageV01P610

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0587.png)

~~لبا1آ
~~سرد و تر است. تن را فربه کند، و به جگرهای گرم موافق بود، و دیرهضم
~~شود و منحدر گردد، و خلط غلیظ انگیزاند، و باد در معده تولید کند، و سنگ
~~مثانه پاک کند، و چون با عسل خورند غذاء بسیار دهد.
~~صنعت آن: یک رطل لبأ در ده رطل شیر حل کنند و در دیگی سنگین به
~~آتشی نرم بجوشانند و بنهند تا سرد شود و به کار دارند.
~~لبن الیتوعات
~~مازریون و انجیر وحلتیث و عرطنیثا و هرچه شیر دارد یتوعات خوانند.
~~گرم و سوزنده و بد باشد. خون را به فساد آرد، و چون پارهای از آن شیر به
~~اندام رسد بسوزاند و ریش گرداند و مداوات آن باشد که در آب سرد نشیند و
~~چیزهای سرد خورد.
~~لبن لاغیه
~~شیر یتوعات است که طبیبان اختیار کردهاند و گفتهاند بهترین شیر یتوعات،
~~شیر لاغیه است و سلیم تر از همه. و درخت آن معروف است و در پیش شرح
~~داده شد. اسهال قوی کند، و صفرا راند، و زرد آب براند.
~~[aban لبان
# کندر است2. و ذکر او در باب کاف گفته شد. بهترین آن علک است.

PageV01P611

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0588.png)

~~درخت کندر در عمان است. خار بسیار دارد. بالای درخت دو گز زیادت
~~نباشد و در کوهها روید. برگش و ثمرهاش مانند مورد است.
~~[2b1ab لبلاب]
~~در پارسی «مویزه» خوانند1. گیاهی است که در درختها پیچیده میشود و
~~شاخههای باریک و برگ دراز دارد و مرکب است از زمینی قابض و مائی
~~نرم کننده. و تیز طعم آتشی وضعی است که بد است و استعمال را نشاید.
~~نیکوتر آن باشد که تازه و ms388 بزرگ برگ باشد.
~~معتدل است در گرمی و خشکی، و گویند سرد و تر است در درجهآ اول، و
~~گویند گرم و تر است. محلل و ملین است. اگر چند قطره از عصارهآ آن با
~~روغن گل در گوش ریزند سود دارذ و درد ساکن کند و در دردسر دیرینه و
~~درد سینه و ریه - یعنی شش - و دما و سدهآ جگر سودمند بود، و برگ آن به
~~سرکه در سپرز2 نافع باشد، و آب آن مسهل صفرا است، و قدر سی درم آب
~~لبلاب با شکر بی آن که بجوشانند بازخورند صفراء سوخته براند، و در ریش
~~رودهها و سرفه چون به روغن بادام بیزند نافع بود. و گویند در سپرز زیان دارد
~~و شکر اصلاح آن کند. و شیر لبلاب بزرگ، موی را بستراند و شپش بکشد. و

PageV01P612

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0589.png)

~~آن نوع لبلاب که مضر است اسهال خون کند. بدل آن آب برگ خطمی یا
~~خبازی است]1.
~~لباب القرطم2 (ل ب ق ط)
~~گرم و خشک است. و مسهل بلغم است. در قولنج و استسقا و قبی لحمی سود
~~دارد. و شربتی سه مثقال باشد. با آویشن خورند.
~~obua 3لبنی]
~~میعهآ سائله است و «عسل لبنی» گویند. جدو درختی رومی است. نیکوتر آن
~~باشد که به نفس خود روان و سیال باشد و خوشبوی بود و به زردی گراید، و
~~باید که سیاه نباشد.
~~گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند که تر
~~است. پخته کننده و نرم گرداننده است. در گر تر [= جرب الرطب] و در گر
~~خشک [جربالیابس] و در سرفهآ دیرینهآ بلغمی سود دارد، و ادرار صافی
~~گرداند، و گرانی آواز ببرد، و طبع را نرم دارد، و اگر زنان یک مثقال بردارند
~~یا بیاشامند حیض براند و کمیز بگشاید و اسهال بلغم کند بی آن که رنجی رسد.
~~خواب آورد و نزله بازبندد. و اگر مثل وزن ms389 آن جدو بادام به کار دارند اصلاح
~~آن کند. و بدل آن جندبیدستر و روغن یاسمین باشد]4.

PageV01P613

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0590.png)

# گوشت باشد. و تمامت گوشتها گرم و تر است و بسیار غذادهنده و خون
~~زایاننده. و بعضی بر بعضی تفاوت دارد. و نیکوتر آن باشد که نه فربه باشد و نه
~~لاغر، وخصی گوسفند بهتر باشد.
# و گوشت از جملهآ غذاهای قوی است تن را، و نزدیکترین غذاها است در
~~استحاله به خون.
~~لحم الحملان - گوشت بره
~~بهترین گوشتها است. و نیکوتر گوشت برهآ یک ساله است.
~~گرم و تر است در درجهآ اول. در معدهآ معتدل و بدن معتدل نافع است، و
~~غذای بسیار گرم و تر انگیزاند. و گوشت سوختهآ بره چون در بهق و قوبا طلا
~~کنند نافع آید، و در زخم مار و کژدم سود دارد، و خاکستر گوشت سفید در
~~بیاض چشم نیک است، و با شراب در زخم سگ گزیده سودمند بود و بلغم
~~انگیزاند، و مثلث و حلوای شکر اصلاح آن کند. در کسانی که به غثیان معتادند
~~ضرر دارد. و مصلح آن امراق قابضه است.
~~لحم النعاج = گوشت میش
~~از گوشت بره حرارت کمتر دارد، و خون بد انگیزد.
~~لحم الخنزیر = گوشت خوک
~~ترسایان گویند که نیکوتر گوشتها است، اما صحیح آن است که بهترین
~~گوشت بری وحشی، گوشت آهو بره است که غذای قوی دهد و زود هضم

PageV01P614

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0591.png)

~~شود و خنانیص1 غذا کم دهند. جالینوس گفته موافق مزاجهای معتدل است. و
~~بعضی گویند که گوشت خوک و گوشت آدمی در طعم و رنگ و بوی
~~یکسان است و هیچ فرق ندارد تا حدی که قومی گوشت آدمی به غلط گوشت
~~خوک بخورند. و گوشتی غلیظ دوسنده است و شراب و حلوای شکر قطع
~~دوسندگی آن کند.
~~الحم الجداء = گوشت بزغالهها
~~آن یکی که از چرا آمده باشد خلط زیادتی کمتر دارد.
~~معتدل است در تری و خشکی، و ms390 زود هضم شود، و خون که انگیزاند میان
~~لطافت وغلیظی باشد، در طبع آن کس که دمل و بثرهها دارد مواق بود، و در
~~قولنج مضر است. حلوای شکر وعسل اصلاح آن کند.
~~لحم المعز الاناث والتیوس (ل م م ع زات)
~~گوشت بزینهآ ماده و تیس2 هر دو بد باشد، و دیرهضم شود، و غذاء بد دهد،
~~و خون ناخوش و سیاه انگیزاند.
~~لحم البقر - گوشت گاو
~~نیکوتر آن باشد که گوساله بود و ریاضت نکشیده باشد، و گوشت گاو پیر به
~~هیچ کار نیاید. خشک تر از گوشت بزینه است و حرارت کمتر دارد. و اگر
~~گوشت خربزه با گوشت گاو در دیگ کنند زود بپزد. و بهترین اوقاتی که
~~گوشت گاو خورند فصل بهار است.

PageV01P615

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0592.png)

# و گویند گرم و خشک است در درجهآ چهارم. غذا بسیار دهد، و چون به
~~سکباج پزند منع بادها کند، و غذای آن کسانی است که ریاضت بسیار کشند.
~~دیرهضم شود، و غذای غلیظی است، سودا انگیزد، و بهق و سرطان و جرب و
~~قوبا و جذام و داءالفیل و وسواس و تب هر روزه آرد، و سپرز را بزرگ
~~گرداند، و دارچینی و زنجبیل و پلپل اصلاح آن کند.
~~الحم العجل - گوشت گوساله
# بهتر از گوشت گاو باشد و نیکوتر آن بود که از شیر باز گرفته باشند. گرم و
~~تر است و غذائی معتدل دهد و خونی که از آن گوشت پدید آید صالح بود، و
~~ایشان که ریاضت کشند شاید که خورند و موافق باشد. و این گوشت به سپرز
~~زیان دارد و ریاضت کشیدن و به گرماوه رفتن اصلاح آن کند.
~~لحم الحیوان الاخصی = گوشت حیوان خصی
~~بهتر است از گوشت غیرخصی. بهتر آن باشد که طبع خشک دارد، و بهتر و
~~نیکوتر از همه بزینه یا میشینهآ یک ساله باشد، و باید که نه لاغر بود و نه فربه. و
~~حرارت کمتر از گشن ms391 دارد، زود هضم شود1، غذاء نیک دهد، و خونی معتدل
~~از آن به حاصل شود، و آنچه فربه باشد تن را مرطوب گرداند، و طبع را نرم
~~دارد، و آنچه لاغر باشد طبع را خشک گرداند، و معده را سست و مرخی کند،
~~و آب میوههای قابض اصلاح آن کند.
~~لحم الغزال - گوشت آهوبره
~~صالح تر از گوشتهای صیدها است. خون غلیظ و سودائی انگیزاند.

PageV01P616

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0593.png)

~~گرم و خشک است، و در قولنج و فالج سود دارد، و در اندام که خلط بسیار
~~باشد موافق بود. روغنها و ترشیها اصلاح آن کنند.
~~لحم الارنب = گوشت خرگوش
~~بغیر از گوشت آهوبره گوشت هیچ صیدی بهتر از آن نیست، و نیکوتر آن بود
~~که سگ گرفته باشد1.
~~گرم و خشک است. چون گوشت آن بپزند و کسی را که درد نقرس و
~~بندگاه[ها] باشد در آن نشیند نافع بود همانند مرق گوشت روباه. و
~~گوشت پختهآ آن در ریش رودهها جدا نیک باشد، شکم ببندد، و کمیز براند، و
~~فربهی آورد.
~~لحم الابل2 - گوشت اشتر
~~دیر به قعر معده افتد، و کمیز راند، و غلیظ باشد، تب سه روزه آورد.
~~لحم الکباش الجبلیة والحمیرالوحشیة - گوشت بزمیش کوهی وخر وحشی
~~هردو گرم و خشک است در درجهآ سوم، و غذاء بد دهد، و دیر هضم شود.
~~و گوشت بزمیش نافع است در کسی که ذراریح خورده باشد.
~~لحم السباع - گوشت درندگان
~~در آماه چشم سود دارد و چشم را قوی گرداند، و جدا در بواسیر نافع است،
~~و لکن در معده زیان دارد.

PageV01P617

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0594.png)

~~بدتر و غلیظتر از گوشت اشتر باشد بلکه بدتر از گوشت تمام حیوانات باشد.
~~سودا انگیزاند.
~~[لحم الخیل = گوشت اسب
~~موافق ایشان است که معدههای قوی دارند و ریاضت تمام کشیده باشند، و
~~در غلظت و بدی و سودا انگیختن همچون گوشت اشتر است].
~~لحم السقنقور
# در قوت مجامعت بیفزاید، و منی را زیاد کند، ms392 خاصه ناف و گرده را نافع بود.
~~[olh7at -o1- 175 لحیة التیس]
~~نباتی است که رومیان «فقسطیداس» خوانند و عربان «اذناب الخیل» گویند2، و
~~به اصفهانی «شنگ» نامیده میشود. [خشک و قابض است. خونریزی از
~~منخرین و رحم و سایر اعضا را حبس کند]23. ترهای است که برگش جعده
~~است و مانند گندنا بود اما به ارتفاع گندنا نیست و لیکن بسط دارد. نیکوتر آن
~~باشد که تازه بود.
# سرد است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ سوم، و گفته شده در

PageV01P618

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0595.png)

~~درجهآ دوم. و گویند گرم است در درجهآ اول. اعضا را سخت گرداند، و در
~~میان تریاق فا روق استعمال کنند. قابض است و برگش خشک است، در
~~ریشهای کهنه سود دارد، و بیخ آن جلادهنده است و نافع بود در ریش ریه. و
~~عصارهآ آن نفث خون و نزف را نیک باشد، و معده را قوی گرداند، و هیچ
~~داروئی سودمندتر از آن در ریش رودهها و بسته شدن شکم نیست، و چون بر
~~جراحات نهند به هم دوساند]0.1
~~لسان 520]
~~زبان باشد. و جوهر آن مرکب است از گوشت سست و رگها و عضل و
~~عصب. معتدل است، وخلط آن تر است، زود هضم شود، و غذای معتدل دهد.
~~esa0 - 55 - 5ar 2لسان الثور - گاوزبان
# گاوزبان خوانند. گیاهی است پهن برگ چون مر، و چوب آن درشت و
~~خشن است مانند پای ملخ، و رنگش میان سبزی و زردی است. نیکوتر شامی و
~~خراسانی پهن برگ باشد، و نقطهها دارد مانند بن خار.

PageV01P619

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0596.png)

# گرم و تر است، و گویند نزدیک به اعتدال است، و سردی اندک دارد. و تر
~~است در آخر درجهآ اول، و بعضی گویند سرد و تر است در آخر درجهآ سوم. و
~~چون بسوزانند و بمالند قلاع کود کان را زایل کند، و جوشیدن دهان را سود
~~دارد. مفرح است، قوت دل دهد، و در خفقان ms393 و علتهای سوداوی نافع است.
~~شربت آن ده درم است. چون با شکر بپزند در سرفه و سینه و شش نافع است، و
~~به سپرز زیان دارد. صندل سرخ اصلاح کنندهآ آن است. و بدل او مثل او ابریشم
~~سوخته و ثلث آن پوست اترج است.
~~L5san - o1 -112nal لسان الحمل - زبان بره
~~زبان بره است.1 نباتی است که به شکل زبان بره است و دو صنف بود:
~~بزرگ، و کو چک. اکبر، جوهرش مرکب است از ارضی و مائی. سرد کننده
~~است به سبب جوهر آبی، و قابض ورادع است به جهت جوهر زمینی. نافع ترین
~~لسان الحمل، بزرگ آن است که بزرگ و تازه بود.
~~سرد و خشک است در درجهآ دوم. و برگش قابض ورادع است. منع سیلان
~~خون کند، و هر که را در گردن او خنازیر بود بیخ لسانالحمل از گردن بیاویزد
~~منفعت دهد، و در آماه گرم نافع بود، و در سوختگی آتش و نمله - که هزار
~~چشم خوانند - و به آتش فارسی و خنازیر و داءالفیل و صرع نافع آید. و آب
~~برگ آن در قلاع نافع بود. و گویند اگر سه عدد بیخ آن در شراب ممزوج
~~باز خورند تب غب را ببرد، و به زخم سگ گزیده نافع بود، و در سپرز زیان
~~دارد. مصطکی اصلاح آن کند.

PageV01P620

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0597.png)

~~[e13n - ol - 25a1r لسان العصافیر - زبان بنجشک
~~ثمرهآ درختی است [در شهر دامغان]1 که شکل و مانند زبان بنجشک دارد.
~~گرم است در درجهآ دوم، و تر است در درجهآ اول. برگش قابض است و در
~~ریشهای تر نافع بود، [و پوست او با سرکه در تفرق اتصال عضله نافع است]2، و
~~اندمال جراحت کند، و در خفقان نافع است، وقوت مجامعت بیفزاید. هموزن
~~آن مغز گردوک و هموزن آن تودری سرخ بدل آن است.
~~[5ab لعاب
~~آب دهان باشد. و مختلف است به حسب انواع و به حسب امزجهآ ms394 اشخاص، و
~~قوت. آن پخته کننده و محلل است. در کلف و نمش و خون مرده در اندام نافع
~~باشد وجلا دهد.
~~[لعبت بربری
~~چیزی مانند سورنجان است و از شهرهای مغرب آورند.
~~گرم است در درجهآ سوم. قوت شهوت مجامعت دهد. و گویند صنفی از
~~یبروح است]3.
~~لعوق الصنوبر
~~لعوق چیزی باشد که بلیسند و از طلاء4 غلیظ تر باشد و از معجون رقیقتر، و
~~لحظهای به دهن میدارند تا آب آن به دهن فرو رود و به یکباره به معده نرسد،

PageV01P621

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0598.png)

~~و در ریش شش و سرفه که از بلغم غلیظ دوسیده باشد نافع آید.
~~صنعت آن: مغز دانهآ صنوبر بزرگ و کتیرا و بیخ سوسن آسمانگونی و
~~جدوتازی [= صمغ عربی] - از هریکی یک رطل - بزرکتان بریان کرده و
~~خرمای هیرون پاک کرده - از هریک هفت رطل -همهآ داروها را بکوبند و
~~ببیزند و به روغن گاو چرب کنند و به عسل بسرشند - و باید که رقیق باشد - و
~~در انائی کنند و استعمال کنند.
~~[لعوق الاسقیل (ق ا)
# در اسهال و دما [= ربو] و سرفهآ دیرینه که از آماه غلیظ دوسیده باشد
~~سود دارد.
~~صنعت آن: پیاز دشتی بریان کرده - سه درم - بیخ سوسن آسمانگونی - دو
~~درم - فراسیون و زوفای خشک - از هریک یک درم - بکوبند و ببیزند و به
~~عسل کف گرفته بسرشند.
~~لعوق الطباشیر
~~در سرفه که از تب باشد، و در علت سبل، و ریش شدن ریه سود دارد.
~~صنعت آن: جدوتازی [= صمغ عربی] و قاقله -از هریک شش درم - زنجبیل
~~و نشاسته و کتیرا - از هریک ده درم -طباشیر - چهار درم -شکر طبرزد -
~~شصت درم - مغزدانهآ خیار و مغزدانهآ صنوبر - از هریک هفت درم - بکوبند و
~~ببیزند و به روغن بادام چرب کند و در عسل بسرشند چنان که نرم باشد، و در
~~انائی از آبگینه کنند، و قدر چهار مثقال به دهن نهند تا منفعت دهد، و بعد از ms395
~~آن شیر خر از قفای آن بازخورند.

PageV01P622

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0599.png)

~~و نوعی دیگر که ریش شدن ریه و درشتی سینه را سود دارد چنین است:
~~صنعت آن: جدو تازی و خشخاش سفید و نشاسته - از هریک بیست درم -
~~مغزدانهآ کدو و مغزدانهآ خیار -از هر کدام ده درم - طباشیر - چهار درم - تخم
~~خبازی و تخم خطمی - از هریک سه درم - نرم بکوبند و ببیزند و به روغن بادام
~~چرب کنند و در عسل بسرشند، و در انائی از آبگینه کنند و به کار میدارند.
~~لعوق الحلبة
~~یعنی شنبلیده. در گرانی آواز سود دارد.
~~صنعت آن: بزر کتان - ده درم - شنبلیدهآ شامی و مغز بادام - از هریک چهار
~~درم - کتیرا واصل السوس تراشیده و مغز بادام تلخ و مغزدانهآ صنوبر بزرگ و
~~نشاسته و جدو تازی [=صمغ عربی] - از هر کدام دو درم - بکوبند و ببیزند و در
~~مثلث بسرشند و معقود کنند و بردارند.
~~لعوق رب السوس
~~در خلطهای فضلهآ زیادت که در سینه باشد سود دارد.
~~صنعت آن: ربالسوس و کتیرا و مغز بادام و رازیانه -از هریک یک جزو -
~~بکوبند و ببیزند و به روغن بادام و عسل بسرشند. و شربت آن به قدر فندقی
~~باشد که با زوفا پخته شده باشد.
~~لعوق بزرکتان

PageV01P623

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0600.png)

~~در نزله و ریش شدن ریه و نفث خون و سرفهای که از گرمی آید سود دارد.
~~صنعت آن: خشخاش بزرگ سپید - یکصد عدد - دانه بیرون کنند و در پنج
~~رطل آب آغارند و مدت یک شبانه روز بعد از آن به آتشی نرم بپزند تا یک
~~نیمه بماند. بمالند و صافی کنند و به هریک رطل آب خشخاش، یک رطل
~~عسل و یک رطل مثلث درهم بیزند تا پخته شود. از آتش بردارند و پنج درم
~~کتیرای سفید بیامیزند و بکوبند و به حریر ببیزند.
~~در سرفه و نزله سود دارد.
~~صنعت آن: بستانند انار شیرین رسیده. و اگر املیسی ms396 باشد بهتر بود. و پوست
~~آن باز کنند و بفشارند و صافی کنند و در دیگی سنگین به آتشی نرم بجوشانند
~~تا یک نیمه بماند، و آن نیمهای را که مانده باشد مقابل و برابر آن شکر کوفته و
~~بیخته در آن ریزند و بردارند و در انائی کنند از آبگینه]1.
~~[e4-1yy-a لفتیه
~~برنج و شلغم و گوشت به هم بپزند.
~~گرم است در درجهآ دوم3، تر است در درجهآ اول. قوت شهوت بیفزاید، و
~~چون هضم یافت غذای بسیار دهد، و باد انگیزاند، و دیر هضم شود. اصلاح آن
~~به مثلث کنند.

PageV01P624

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0601.png)

~~به پارسی «عسالیج» خوانند1. چون ضماد کنند به دردسر گرم نافع بود، و اگر
~~با رامک ضماد کنند به اسهال نیک باشد، و چون بخایند بن دندان [= لثه]
~~سخت کند.
~~[oa لفاح]
~~به فارسی «سابیزک»2 نامیده میشود و «معد» هم گفته میشود که معد،
~~بادنجان است3. نیکوتر آن باشد که بزرگ و خوشبوی و رسیده و زرد بود.
~~سرد است در درجهآ سوم، و گویند اندکی حرارت دارد، و بعضی گویند
~~خشک است، و گفتهاند خشک است در درجهآ سوم. شیر آن نمش و کلف را
~~قلع کند بی آن که خبر دهد، و تخم آن چون در گو گرد مالند آتش در آن
~~انگیزد، و اگر زنی بردارد نزف خون منقطع گرداند، و با عسل و زیت چون در
~~زخم کژدم نهند سود دارد، و برگ کوچک لفاح، پادزهر عنبالثعلب کشنده
~~است، و چون به بوی دارند دردسر را سود دارد و خواب آرد، و زیاد به بوی
~~داشتن بیم سکته باشد خاصه آنچه سپید برگ باشد، و اگر طفلی نداند و بخورد

PageV01P625

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0602.png)

~~اسهال وقی کند و بیم قتل باشد، و آنچه کشنده است اختناق رحم و حمره و
~~باد در چشم افتادن پدید کند و به نظر مردم چنان باشد که مست است، و
~~مداوات به قی و روغن ms397 و عسل باید کرد و انیسون باید خورد، و بعضی طبیبان
~~مصلحت چنان دیدند که در آب سرد نشیند تا به هوش باز آید]1.
~~لک 942]
# جدوی است مانند مر، خوشبوی، و باید که چون به کار دارند بشویند و چنان
~~شویند که ریوند را. و بیخ اذخر را بجوشانند بغایت تمام و فرو پالایند و لک را
~~از چوب پاک گردانند و به آبی که ریوند را به آن جوشانیده باشند بشویند
~~همچنان که توتیا را شویند، بنهند تا در زیر آب نشیند و بگذارند تا خشک شود
~~و خورد بسایند.
# گرم و خشک است به درجهآ اول. در خفقان و استسقا و یرقان و درد جگر و
~~قوت دادن و گشادن سده ها همه سود دارد. و آنچه به کار دارند قدر یک
~~مثقال باشد. اما در اندام زیان دارد و لاغر گرداند و در سر زیان دارد. مصطکی
~~اصلاح آن کند.
~~لور 1]
~~چیزی است3 میان پنیر و لبأ، و رطوبت کمتر از لبأ دارد، و منافع آن به لبأ
~~نزدیک است.

PageV01P626

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0603.png)

~~Lui/a لوبیا
~~«لوبا» و «ثامرا» نیز گفته میشود1. دانهای است سریع الهضم که در میان ماش
~~بود(؟) و زود هضم شود و نفخ و باد کمتر از باقلی دارد2. نیکوتر آن باشد که
~~سرخ باشد.
~~گرم است در درجهآ اول، معتدل است در تری و خشکی، و گفتهاند سرد و
~~خشک است. و هرچه سرخ تر باشد گرمتر باشد. و چون بجوشانند و آب آن
~~باز خورند حیض براند، و خون نفاس پاک کند، و تن را فربه گرداند، و کمیز
~~براند، و مشیمه را بیرون آورد، و فرزند که در شکم باشد و مرده باشد بیرون
~~کند، و خلط غلیظ بلغمی انگیزاند، و قی آورد، و باد انگیزاند، و چون به
~~آبکامه و سر که و خردل و نمک و فلفل و دارچینی و آویشن پخته باشند
~~مضرت کمتر کند.
~~لوزحلو o75o7] = بادام ms398 شیرین
~~نیکوتر آن باشد که بزرگ و خوش طعم و چرب باشد.
# معتدل است میان گرمی و سردی، تر است در درجهآ دوم، و بعضی گفتهاند
~~گرم و تر است در درجهآ اول. غذاء میانه است، و فربهی آورد. و پست بادام در
~~سرفهآ خشک و نفث خون و نرمی شکم و پاک گردانیدن سینه اگر با انجیر

PageV01P627

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0604.png)

~~خورده شود نافع است، و در زخم سگ گزیده سود دارد، اما دیر هضم شود. و
~~پست آن گران باشد و صفرا انگیزاند، و شکر اصلاح آن کند.
~~نیکوتر آن باشد که پوست آن باز کرده باشند و بریان کرده، و باید که نمک
~~و آب به کار دارند. چون در میان شراب خورند دیر مست شوند، و سینه را
~~پاک گرداند، و شکم و کمیز راند، و اگر بسیار خورند بیم تخمه باشد، و شکر
~~و فانیذ و مثلث اصلاح آن کند.
~~لوزمر = بادام تلخ
~~نیکوتر آن بود که بزرگ و چرب بود.
# گرم و خشک است در درجهآ سوم1. جلادهنده و پاک کننده است.
~~و از خواص بادام تلخ یکی آن است که روباه را بکشد. و چون بر کلف و
~~آثار طلا کنند سود دارد، و در قوبا و کفرس [= شری] چون با شراب باز
~~خورند نافع آید، و چون با عسل به نمله طلا کنند منفعت دهد، و دردگوش را
~~سود دارد، و سبوسهآ سر اگر به آن بشویند منفعت دهد، و اگر پیش از شراب
~~خوردن بخورند مستی دیر کند، قدر پنجاه درم یا پنجاه دانه بخورند. و قوت
~~بصر دهد، و چون با نشاسته به هم خورند نفث خون را سود دارد، و سدد جگر
~~و سپرز بگشاید، و در خارش و گر [= جرب] سودمند بود، و در رودهها زیان
~~دارد. و بادام شیرین و شکر و خشخاش اصلاح آن کند.

PageV01P628

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0605.png)

~~127i1لوزینج = لوزینه زه]
~~لطیفتر از قطایف است، و زود ms399 هضم شود، و غذا اندک دهد.
~~صنعت آن: بادام پوست کنده بکوبند و به مقدار آن شکر بکوبند و به گلاب
~~بسرشند و در میان قطایف نهند، و اگر خواهند شکر و گلاب به هم به قوام
~~آورند و به آتش نرم بپزند، پس مغز بادام کوفته در آن بسرشند و در میان نهند
~~و به آب گل و کافور و مسک خوشبوی گردانند]1.
~~لوف 04]
~~«فلنجوش»2 خوانند و«سبط» و «جعد» نیز خوانند. و سبط بزرگتر از جعد است
~~و میوهآ آن کوچکتر، و طول آن یک شبر است، و میوهآ آن شبیه است به پیاز
~~دشتی.
~~و سبط گرم و خشک است در آخر درجهآ اول، و جعد در آخر درجهآ دوم.
~~سدهها بگشاید، و اخلاط دوسیده غلیظ کند، و بیخ جعد با عسل در کلف و
~~نمش منفعت دهد، و با شراب در شکافتهائی3 که از سردی باشد نافع آید، و
~~برگش در جراحات منفعت دهد، و به دما [= ربو] که دیرینه بود سود دارد، و
~~قوت مجامعت بیفزاید، و چون بیخ آن در اندام مالند افعی زخم نکند4، و ثمرهآ

PageV01P629

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0606.png)

~~او فرزند از شکم بیندازد، و اگر بخورند خلط غلیظ انگیزد.
~~لؤلو1آ - مروارید
~~نیکوتر آن بود که سپید و بزرگ بود.
~~سرد و خشک و لطیف کننده است. درد دل و خفقان و غم، و خون را که از
~~گلو آید سود دارد. قدر استعمال آن دو دانگ باشد. در ریش چشم و قوت
~~دادن و نشف رطوبت سود دارد، و صحت چشم نگاه دارد، و گویند درمثانه
~~زیان دارد، و بسد اصلاح آن کند.
~~[u(ardis 2لوفردیس
~~سنگی است در مصر. گازران در سپید کردن جامه به کار دارند. و خشک
~~کننده است بی آن که خبر دهد، قابض و مغری3 است، و منع سیلان ماده که در
~~عضوها ریزد کند، و در ریشها و جراحات که در اعضاء نرم باشد و غرب و
~~ریش ms400 چشم و نفث خون و اسهال و اسهال مزمن و درد مثانه مفید است.

PageV01P630

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0607.png)

~~مانند ترنج است در بوی و فعل آن در دماغ.
~~پوست و برگ آن گرم و خشک است در درجهآ دوم. و دانهآ آن گرم و
~~خشک است در درجهآ اول، و ترشک آن سرد و خشک است در درجهآ سوم. و
~~منافع ترشی لیمو چون منافع ترشی ترنج است.
~~لیمونیه = لیمووا
~~در افعال نزدیک به غورهبا باشد، در معده بهتر باشد، و باد انگیزاند، و آن
~~کس را که خمار دارد اگر بخورد نافع باشد.
~~صنعت آن: گوشت فربه لطیف پاره کنند، پارههای میانه، و پاک بشویند و با
~~ابازیر در دیگ کنند و آتش نرم در زیر آن می کنند تا عرق بر آورد، بعد از آن
~~دو سه پاره دارچینی و قدری روغن کنجد در آن کنند، چون جوش بر آورد
~~یک رطل آب غوره در آنجا ریزند و کف برمی دارند، و قدری پیاز و یک
~~دسته نعناع و نیم رطل آب لیمو در آن دیگ کنند، و دیگ را به گلاب تر
~~کنند، و چهار وقیه مغز بادام پوست باز کرده در آن کنند، و اگر بغایت ترش
~~باشد شکر یا عسل چاشنی آن کنند. و ابازیر که در دیگ کنند باید که زنجبیل
~~کوفته در آن میان باشد و نعناع بیرون آورند و نعناع را تجدید کنند، و چون
~~تمام پخته شود بخورند.
~~1iu12r لینوفر
~~ریشهآ نیلوفر هندی است و حکم یبروح را دارد و نیکوتر آن آسمانگونی باشد.
~~سرد و تر است در درجهآ دوم. و سردی آن بیشتر از بنفشه است. و گویند

PageV01P631

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0608.png)

~~سردی در درجهآ سیوم دارد. بیخ آن چون در آب حل کنند در بهق سود دارد،
~~و اگر در آماه گرم ضماد کنند نافع آید، و خواب آورد، و درد سر را که از
~~گرمی باشد سود دارد، و ms401 در احتلام نافع است، و شهوت مجامعت بشکند چون
~~با درهمی شراب خشخاش بخورند، و منی را به خاصیت سست گرداند. و بیخ
~~آن چون در مثانه ضماد کنند منفعت یابند، و تخم آن در نزف نافع آید، و اگر
~~به آب بجوشانند و بر سر ریزند درد ساکن شود خاصه دردی که از گرمی
~~باشد. گویند خوردن لینوفر در مثانه و گرده زیانکار بود و مضر است. شکر
~~اصلاح آن کند.

PageV01P632

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0609.png)

~~1Manisa مامیثا
~~شیاف است و مانند بلوط است1. زردی که به سیاهی گراید و زود بتوان
~~شکستن، و اندک تلخی دارد. نیکوتر آن باشد که از گیاه می پختج سازند2.
~~طعمش تلخ بود، عصارهآ آن زعفرانی رنگ است3.
~~سرد و خشک است در درجهآ اول. و قابض است. در آماه گرم و ابتدای رمد
~~نافع است، و چشم را قوی کند، و به وردینج4 نافع آید.
~~na2a1y/un 5مازریون
~~مازریون سیاه «کمالیون» و «خامالیون» و «خامالاون» نامیده میشود، و یتوع
~~است. و مازریون دو نوع است: یکی برگ بزرگ دارد و تنک، و دیگری
~~برگ کوچک ثخین دارد، و این بد است. و قوت آن مانند قوت شبرم

PageV01P633

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0610.png)

~~است بلکه قویتر است. و نیکوتر آن بزرگ تازه باشد و برگش مانند برگ
~~زیتون باشد.
# گرم و خشک است در درجهآ چهارم. تیز و پاک کننده است. در بهق و برص
~~و نمش اگر طلا کنند سود دارد، و چون با عسل در خشکریش و جرب مالند
~~نافع آید، و زرد آب براند، و کرمهای شکم بکشد، و چون به شراب باز خورند
~~زخم حشرات را نافع آید، و دودانگ زیادت خوردن زیان دارد، و در جگر
~~بغایت زیان دارد، و اگر خواهند که غالیه و تیزی آن بشکنند در سرکه و آب
~~خوش بارها بشویند و خشک کنند و بکوبند و کتیرا اندک به اضافت آن دهند
~~و به روغن بادام چرب کنند ms402 و بعد از آن به کار میدارند.
~~و آنچه از این نوع سیاه باشد قتال بود و نشاید استعمال کردن. دو درم کشنده
~~است. به قی و اسهال بسیار معالجت باید کرد و به شیر بسیار خوردن و جلاب
~~متواتر. و چون دراز گردد آن اسهال، تریاق کبیر یا مترودیطوس یا تریاق گل
~~مختوم خورند، و اگر با پست و آب و زیت به هم بیامیزند و موش یا سگ یا
~~خوک بخورد بمیرد.
~~و نوعی از مازریون هست که «میلیثرون» گفته میشود. و بدل او اسفیرادیس
~~است. و بدل مازریون از هر نوع سه برابر آن ایرسا و ثلث وزنش
~~مقل الیهود است.
~~1a5iy/a ماشیا]
~~گیاهی است که به این نام معروف است. نیکوتر آن باشد که سبز و پهن
~~برگ و شامی بود.1

PageV01P634

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0611.png)

~~سرد و خشک است در درجهآ دوم. قبض دارد. و در آماه گرم و در آماه
~~چشم و در آماهی که به «شو که»1 معروف است سود دارد]1.
~~namian 3مامیران
~~چوبی است. و گرم تر از زرد چوبه است. دو نوع است: چینی، و خراسانی.
~~هرچه چینی بود زرد بود، و هرچه خراسانی باشد تره رنگ بود و به سبزی
~~گراید و باریک بود. و نیکوتر آن باشد که چینی باریک زرد بود.
~~گرم و خشک است به آخر درجهآ دوم، و گویند در درجهآ چهارم، و گویند
~~گرم است در اول و خشک است در درجهآ سوم. جلادهنده و پاک کننده است.
~~سپیدهآ چشم و ظفره را جلا دهد، وحدت و تیزی چشم زیادت کند، و بیخ آن
~~در یرقان و پیچیدن شکم نافع آید، و نیم درم آن قدری باشد که به کار دارند،
~~و چون به سرکه بسایند و در کلف و بهق طلا کنند فایده کند، اما در گرده
~~زیانکار است. عسل اصلاح آن کند.
~~nahu-uaunal(-e) ماهودانه
~~«حبة الملوک»4 نیز خوانند. برگش مانند ماهی کوچک است به درازی ms403 یک

PageV01P635

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0612.png)

~~انگشت، و ثمرهاش سه به سه باشد هریکی مانند فندقی. و در هر شکوفه سه دانهآ
~~سیاه دارد، و شیری دارد همچو یتوعات.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. به استسقا و درد بند گاه[ها] و نقرس و
~~عرقالنسا و قولنج سود دارد. و اگر از برای قولنج به خوردهای هرم1
~~[= بقلة الحمقاء] بپزند و بخورند سود دارد، و شش دانه یا هفت دانه از این گیاه
~~بخورند بلغم براند و بعد از آن آب سرد از قفای آن بازخورند و بیشتر از پانزده
~~دانه در نگذرد، و چون بخایند اسهال به افراط کند، و اگرفرو برند اسهال به
~~اعتدال کند وقی آورد به قوت، و موافق معده نیست، و همچو یتوعات مسهل
~~است. وانیسون و کتیرا اصلاح کنندهآ آن است.
~~nahi-2ahra(-e) ماهی زهره]
~~«ماهی زهرج»2 نیز گفته میشود. درختی است مانند درخت شبرم، اما درازتر
~~است و رنگش زرد باشد. و بعضی گفتهاند از یتوعات است.
~~گرم و خشک باشد در درجهآ سیوم. در نقرس و دردبند گاه[ها] و درد پشت و
~~درد سرون سود دارد. و از خواص ماهی زهره آن است که چون در جوی آب
~~اندازند همهآ ماهیها مست شوند و بر سر آب افتند. در رودهها زیان دارد. باید
~~که در روغن بادام چرب کنند و نشاسته و کتیرا و انیسون به اضافت آن پیزند.

PageV01P636

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0613.png)

~~«مج» نیز خوانند. جوهر آن بر رنگ باقلی است اما باد کمتر انگیزاند. و
~~بهتر وقتی که ماش خورند در تابستان باشد. و نیکوتر آن باشد که رسیده و
~~بزرگ بود.
~~سرد است در درجهآ اول، و معتدل در رطوبت و خشکی، چون پوست باز
~~کرده باشند. و کیموسی که از ماش پدید آید ستوده باشد، و زودتر از باقلی به
~~معده نفوذ کند، و درد اعضا را چون ضماد کنند نافع آید، و شکم ببندد خاصه
~~چون به سماق پخته باشند، ms404 و در سرفه که با تب باشد سود دارد، و چون بکوبند
~~و ببیزند و به آب مورد بسرشند در اعضاهای سست سود دارد اما دندان را
~~ضعیف گرداند و در قوت شهوت زیان دارد و نقصان آورد، و اندک نفخ و باد
~~انگیزاند، و باید که به روغن بادام پخته باشند]2
~~ماشیه = ماش پخته
~~سرد است. در سرفه و درد سینه و ریه سود دارد.
~~صنعت آن: پیاز را خورد کنند و با گشنیز بجوشانند و اندک نمک و روغن
~~کنجد در آن ریزند، و ماش را در آب گرم پوست باز کنند و بشویند و در
~~دیگ کنند در میان روغن و گشنیز بریان کرده، و بعد از آن مغز بادام کوفته در
~~دیگ کنند و بپزند.

PageV01P637

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0614.png)

~~ماس 1125
~~سنگی است. سرد و خشک است. و بعضی گویند گرم و خشک است به
~~قوت. جلادهنده ای قوی است. و گویند چون به دهان نهند دندانها شکسته
~~شود. و سوزنده و پوسیده کننده است. و زهر قاتل بود. و مداوات آن کس که
~~خورده باشد به قی باید کرد به آب گرم و شیر.
~~ماءالعیون والانهار
# آب جویها و چشمه ها باشد. اگرچه آب غذادهنده نیست به دلیل آن که
~~چون بخورند سیر نشوند و اگر در دیگ بجوشانند منعقد نشود2. و نیکوتر آب
~~چشمهها آن یکی باشد که از مشرق در آید و مقابل شمال باشد و در سنگریزه
~~باشد، و صاف و براق و سبک باشد، و هیچ طعم و بوی ندهد، و اگر آفتاب در
~~آن بتابد زود گرم شود و به وقت آن که آفتاب فرو رود زود سرد شود، و زود
~~به معده فرو رود، و چون بر سر طعام آشامند گرانی طعام از سر معده ببرد.
~~سرد و تر بود، و رطوبت آن در درجهآ چهارم است. و اگر مقداری به اندازه
~~خورند غذا رقیق گرداند و به جگر رساند، ms405 و رطوبت اصل را نگاه دارد، و اندام
~~را نرم دارد، و اگر بسیار خورند در استسقا و ریشها زیان دارد، و اگر به افراط
~~بود رعشه و کزاز و فراموشکاری و سبات پدید آرد، و چون تشنه شوند شهوت
~~و قوت ببرد، و جسم را خشک گرداند، و چشم را تاریک کند.

PageV01P638

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0615.png)

~~نیکوتر آبها باشد و خوشتر و سبکتر، و سردی کمتر دارد از آب چشمهها.
~~و در سرفه سود دارد و عرق براند، و در گرانی آواز نیافع بود، اما آنچه عفن
~~باشد زیانکار بود، و باید که در آب فوا که یا رب میوههای ترش ممزوج کنند.
~~ماءبارد - آب سرد
~~نیکوتر آن باشد که خوش طعم و لذیذ باشد. و سرد کننده و مقوی قوت
~~چهار گانه است؛ یعنی جاذبه و ماسکه و هاضمه و دافعه، و این چهار قوت به
~~معده تعلق دارد، و به سیلان سودمند بود، و شهوت را قوی گرداند، و هضم
~~نیک کند، و رنگ روی را پاکیزه کند، و طعام در معده گرد آورد، و تشنگی
~~بنشاند، و منع پوسیدگی خون و تبهای سوزان بکند، و تندرستی را نگاه دارد،
~~اما در زکام و نزله و آماه که خام باشد زیان دارد.
# و آب که بغایت سرد باشد شکم ببندد، و سیلان منی ساکن کند، اما در سینه
~~و قصبهآ ریه زیان دارد. همچنین در قوت مجامعت و سدهها. و اگر به ناشتا
~~خورند یا در گرماوه یا از قفای حرکتی سخت یا جماع کردن یا به وقت
~~تشنگی، نخست اگر آب بغایت سرد باز خورند مزاج، فساد پذیرد و به استسقا
~~رسد. و برف آب، معده و جگر را سرد گرداند. و اگر به اعتدال باشد قوت
~~معده دهد و طعام گوارنده کند اما درد دندان را و سینه و گلو و نقرس و رنج
~~رودهها و علتها که در عصب باشد همه را زیان دارد، و ms406 حرارت غریزی بنشاند.
~~ماءحار = آب گرم
~~نیکوتر آن باشد که فاتر و نیم گرم بود. گرم است به عرض، و چون به آب

PageV01P639

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0616.png)

~~سرد ممزوج کنند مصروع را سود دارد، و در آماه گلو و ملازه و درد سینه نافع
~~بود، و جلاء خمل معده دهد، و شکم نرم دارد، و معده را سست کند، و
~~تشنگی را نتواند نشاند، و دماغ را پربخار گرداند، و قوت هاضمه ضعیف کند،
~~و هر که خورد رنگ رویش زرد شود، و خون بینی بسیار آرد.
~~ماعمالح = آب شور
# گرم و خشک باشد، و شکم راند، و چون به گرمابه به کار دارند در گر [=
~~جرب] و خارش و قوبا و فالج و خدر و آماه پستان سود دارد، و شیر و شراب
~~غلیظ تدارک مضرت آن بکند.
~~ماءالبحر = آب دریا
~~گرم و خشک است. شکم راند، و در شکافت اندام که از سردی بود سود
~~دارد، و شپش بکشد، و خون بسته تحلیل کند، و در خارش و گر [=جرب] و
~~قوبا و فالج سودمند باشد، و پیچیدن شکم را به حقنه کردن نیک بود، و چون
~~در آب دریا نشینند زخم مار و حشرات دیگر را سود دارد، و خوردن آن
~~تشنگی آورد، و به شیر و نشاسته و چربی اصلاح آن توان کرد.
~~ماء کدر = آب تیره غلیظ
~~سنگ مثانه و گرده پدید کند و تدارک مضرت آن به شراب و ترهها توان
~~کرد مثل سیر و پیاز و گندنا، و بعد از آن خوردن خرنوب شامی و دانهآ مورد
~~نافع بود.
~~ماء زفتی و کبریتی و نفطی
~~آبهائی که بر سر چیزهای زیانکار جاری و روان باشد خوردن و آشامیدن

PageV01P640

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0617.png)

~~آنها بغایت مضر بود و اجتناب و دور بودن از آن اولیتر، و دفع مضرت هریک
~~به نوعی دیگر میباید کرد، و در گلهای پاک آمیختن و پیاز و سیر که پادزهر
~~آبهای ms407 مختلف است به کار داشتن.
~~ماءالشعیر1= کشکاب
~~نیکوتر آن بود که رسیده و بغایت پخته باشد.
~~صنعت آن: جو پوست باز کرده رسیده شیرین نیم کوفته کنند و یک کیله در
~~دیگ کنند و چهارده کیله آب در سر آن جو کنند و میپزند و کف
~~برمیدارند، چون پخته شود بردارند و صافی گردانند.
~~سرد و ترکننده است، تیزی اخلاط بشکند، و کمیز براند، و در تبهای تیز سود
~~دارد، و به جگر گرم منفعت دهد، و خون صالح و معتدل انگیزد، و تشنگی
~~بنشاند، و زود به اعضا رسد، و از معده و رودگان زود بگذرد، و خلطهای
~~سوخته استفراغ کند اما در احشاء سرد زیان دارد، و باد انگیزد، و در معدهآ سرد
~~زیانکار بود، و دفع مضرت آن گلنگبین یا گلشکر کند.
~~[ماء الجبن
~~پنیر آب باشد.
# صنعت آن: شیر بزینهآ گوسفندی که پیر نباشد و سرخ موی بود و علف که
~~خورده باشد آرد جو و کاسنی و رازیانه و خیار بود، ده رطل شیر به این شرح
~~که داده شد صافی کنند و در دیگی کنند و آتشی نرم در زیر آن افروخته
~~می گردانند، چون برجوشد و با سردیگ آید چهار وقیه سکنجبین و یک درم

PageV01P641

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0618.png)

~~سر که در آن ریزند، چون پنیر گردد و جمع شود از میان آب بردارند و بنهند
~~تا سرد و ساکن شود، پس صافی گردانند و دیگربار بجوشانند و کف بردارند و
~~از آتش بر گیرند و در قدحی از آبگینه کنند و در میان آب سرد نهند و
~~می گردانند تا سرد شود. چون این صنف کرده باشند در کلف و گر [= جرب]
~~و آثار به خوردن و طلا کردن سود دارد، و صفرا براند، و یرقان را نافع باشد، و
~~اگر با افتیمون بخورند سودای غلیظ سوخته براند، و در گرمی جگر و صفرا
~~نافع بود. و بهتر وقتی که خورند در بهار ms408 اولیتر است. و یک رطل در روزی
~~به سه نوبت شاید خورد. و باید که دو ساعت در میان آن بگذرد. و دانگی
~~نمک هندی بر سر آن اندازند و بازخورند].
~~ماءالزوفا - آب زوفا
~~اگر چهاروقیه آب زوفا با یک درم روغن بادام بازخورند در تنگی سینه و دما
~~[- ربو] و سرفهآ بلغمی سود دارد.
~~صنعت آن: انجیر زرد -ده دانه - مویز طایفی - پانزده درم - عناب و سپستان
~~- از هریک سی دانه - پرسیاوشان - سه درم2 [اصل السوس کوفته - هفت درم -
~~زوفاء خشک - پنج درم - جو پوست باز کرده و خرد کرده - هفت درم - تخم
~~خطمی و تخم خبازی - از هریک دو درم]2 جمله را به دو رطل آب بجوشانند
~~تا یک نیمه بماند، بپالایند4 و صاف کنند و به کار دارند.

PageV01P642

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0619.png)

~~انگبین آب باشد. گرم است، قوت معده دهد1 خاصه چون سرد باشد، و
~~اشتهاء طعام آورد، و کمیز براند، و در بیماریها سود دارد، و طبع را نرم کند، و
~~هر زن که خواهد که بداند آبستن است ماءالعسل بازخورد، اگر در ناف شکم
~~قراقری پدید آید بداند که حامله است و اگر قراقر نباشد حامله نیست، و
~~در صفراوی مزاجان و آماه گرم زیان دارد، و ربوب میوههای ترش دفع
~~مضرت کند.
~~صنعت آن: عسل - یک من - آب - دو من - به آتشی نرم به هم بزنند تا دو
~~دانگ از آب برود و چهاردانگ باز ماند، از سر آتش بردارند و صافی کنند و
~~میخورند. و اگر خواهند که گرمی بیشتر کند مصطکی و زعفران و زنجبیل و
~~قرنفل و دارفلفل بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در میان عسل و آب حل
~~کنند و میخورند.2
~~[ماءالاصول - آب بیخها
# سدد جگر بگشاید، و سپرز نیز گشاده شود، و هر روز سه وقیه یا مثقالی
~~روغن بادام حل کرده و بازخورند.
~~صنعت آن: پوست بیخ کرفس و پوست بیخ رازیانج -از هریک ده درم -
~~مویز ms409 - ده درم - تخم کرفس و رازیانه و بیخ اذخر - از هریک سه درم - انیسون
~~و مصطکی و سنبل الطیب و تخم مر ماحوز و نانخواه و زیره و سعد نیم کوفته و

PageV01P643

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0620.png)

~~قسط - از هریک دو درم - سکبینه و مقل ازرق - از هریک یک درم - گل سرخ
~~- چهار درم - در چهار رطل آب می جوشانند تا یک رطل بماند، بمالند و صافی
~~کنند و به کار می دارند]1.
~~ماءالنقوع - آب میوهها
~~در تبهای سوزنده و گرمی جگر و اسهال صفرا نافع بود.
# صنعت آن: آلوسیاه و عناب - از هریک پنجاه عدد - مشمش یا مویز طایفی از
~~دانه پاک کرده - هریک بیست درم - شاهتره - بیست درم - تخم شاهتره و سنای
~~مکی و افسنتین رومی - از هریک پنج درم - پوست هلیلهآ زرد و هلیلهآ کابلی - از
~~هر کدام هفت درم - گل سرخ - ده درم - تمر هندی مکی پاک کرده از دانه
~~- سی درم - در پانزده رطل آب کنند و به آفتاب نهند، بعد از سه روز هر روز
~~چهار وقیه با سکنجبین شکری بازخورند. و اگر سرفه باشد پنجاه عدد سپستان و
~~پنج درم بنفشه به اضافت برند و به عوض سکنجبین شکری، شراب خشخاش
~~در آن حل کنند و بازخورند.
~~ماءالحمص - نخود آب
~~گرم و تر است. درفالج سود دارد، و شیر و منی بیفزاید، و کمیز و حیض
~~براند، و فرزند که در شکم مادر باشد بکشد و بیرون کند، اما در گرده و مثانه و
~~صفرا زیان دارد، و سکباج اصلاح آن کند.
~~صنعت آن: پیاز و گشنیز کوفته و روغن کنجد به هم بریان کرده نخود
~~پوست باز کرده را در آب بجوشانند و کف بردارند تا آن وقت که پخته شود،

PageV01P644

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0621.png)

~~و اگر خواهند شیر در آن بریزند، و اگر خواهند به جای نخود، باقلی باشد.
~~ماءالورد - گلاب
~~نیکوتر آن بود که عرق آن خوشبوی و پاکیزه باشد.
~~سرد است، و ms410 گویند گرم است، و هر دو نقل جالینوس است. بن دندان [= لثه]
~~را سخت کند، و درد چشم را که از حرارت باشد ساکن گرداند، و چون به
~~تجرع خورند در غثیان و نفث خون نافع است، و معده وقوا را قوی گرداند، و
~~سینه را درشت کند، و جلاب نبات اصلاح آن کند.
~~ماءالحصرم = آبغوره
~~نیکوتر آن باشد که صافی بود.
~~صنعت آن: غوره را بستانند و دانهها را از خوشه جدا و پاک گردانند و
~~بفشارند و آب آن بگیرند و در آفتاب نهند و یک دو نوبت صافی می گردانند،
~~و پارهای نعنع بر سر قرابهای که آبغوره در آن باشد مینهند.
~~سرد است در درجهآ سوم، و خشک است. و در اندرون که صفرا غالب بود
~~سود دارد، و در سینه و عصب زیان دارد، و چربی و شیرینی اصلاح آن کند.
~~ماءاللیمو - آب لیمو
~~نیکوتر آن باشد که لیمو را پوست باز کنند و بعد از آن بفشارند و
~~آب بگیرند.
~~سرد و خشک است. و قمع صفرا کند، و تشنگی بنشاند، و شهوت طعام
~~برانگیزاند، و قوت معده دهد، و در سینه زیان دارد، و جلاب اصلاح آن کند.

PageV01P645

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0622.png)

~~سدهآ جگر و سپرز بگشاید.
~~صنعت آن: کاسنی و اکشوت و عنب الثعلب را بکوبند و آب آن بگیرند و در
~~آتشی نرم بپزند و صافی گردانند و سی درم با دو وقیه سکنجبین بازخورند،
~~نافع آید1.
~~[مترودیطوس
~~داروئی مرکب است و به نام آن کس بازخواندهاند که این ترکیب کرده. و
~~از جملهآ داروها است که آزمودهاند و به زهرها و بیماریهای مختلف و از زمان
~~پیش از تریاق بود تا آن زمان که اندروماخس وضع تریاق فاروق بکرد و
~~گوشت افعی به اضافت آن برد و تریاق تمام شد.
~~و سودمند است در سدهآ جگر و آماه و رطوبات که در سینه و شکم باشد، و
~~سیلان خون که در ms411 اعضاء اندرون باشد، و عفونت خلطها، و اختلاف اسهال، و
~~باد [= نفخ]، و درد معده و امعاء دقاق و غلاظ، و شهوت مجامعت بیفزاید، و
~~روی را نیک و پاکیزه گرداند، و اشتهای طعام آورد، و سنگ مثانه را پاره
~~گرداند، و بچه در شکم مادر نگاه دارد، و در روشنائی چشم بیفزاید، و دفع
~~مضرت زهرها بکند، و منافع بسیار دارد که در اینجا شرح آن دراز میشود، و
~~بسیاری منفعت دیگر دارد که در تریاق فاروق آن منافع نیست.
~~صنعت آن: مر و زعفران و غاریقون و زنجبیل و کتیرا و دارچینی و علک

PageV01P646

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0623.png)

~~بطم - از هریک ده درم - سنبل الطیب و کندر ذکر و خردل سپید و اذخر و عود
~~بلسان واسطوخودوس و قسط و سیسالیوس و کمافیطوس و دارفلفل وقنه و
~~راتینج و جندبیدستر وجاوشیر وعصارهآ هیوفقسطیداس و میعهآ سائله و سادج
~~هندی - از هریک هشت درم - سلیخه و فلفل سیاه و فلفل سفید و سورنجان و
~~جعده و سیر بیابانی و دوقو و اکلیل الملک وجنطیانا رومی و فرفیون و روغن
~~بلسان وحب بلسان و مقل ازرق - از هریک هفت درم - سداب - دو درم - تخم
~~سداب -شش درم -اشق و ناردین و مصطکی و جدوتازی [= صمغ عربی] و
~~فطر اسالیون وقردمانا و افیون و تخم رازیانه و گل سرخ و مشک طرامشیع - از
~~هریک پنج درم - وج و انیسون و فو و مو و سکبینه و اسارون - از هریک سه
~~درم -اقاقیا و ناف سقنقور و هوفاریقون - از هریک چهار درم و نیم - آنچه
~~کوبیدنی است بکوبند و به حریر ببیزند و جدوها در شراب کهنه آغارند و در
~~سه چندان عسل گرم کرده و کف بر گرفته معجون بسازند و در انائی کنند و
~~بعد از شش ماه مثل فندقی به کار دارند. و هفت سال قوت این دارو بماند]1.
~~1osalla5 مثلث
# آب انگور است که بجوشانند و کف بردارند تا ms412 دو دانگ بماند و چهار
~~دانگ برود، بردارند2. و منافع آن چون منافع خمر است، و خونی صالح

PageV01P647

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0624.png)

~~انگیزاند، و طعام را هضم کند، و اگر در آب ممزوج کنند محروران و
~~گرم مزاجان را سود دارد.
~~محروث (م)
~~بیخ انجدان است.1
# گرم و خشک است. مدد هاضمه دهد، و معده و رودهها پاک گرداند، و باد
~~و نفخ تحلیل کند. و نیم مثقال به کار دارند، اما در شش زیان دارد، و شکر
~~اصلاح آن کند.
~~2h1ab1 وnaleb محلب ا]
~~از آذربایجان و نهاوند آورند. و نیکوتر آن باشد که سپید لؤلؤی بود و صافی
~~و بزرگ.
~~گرم است در درجهآ اول، و نهایت خشک نیست، و گویند معتدل است، و
~~گویند که سرد است. جلادهنده و لطیف و محلل است. دردها را ساکن کند، و
~~درد پشت و تهیگاه و قولنج و سنگ مثانه و پای دندان [=لثه] را سود دارد،
~~و کمیز براند، و به دماغ گرم مضر و زیانکار بود، و روغن گل دفع مضرت
~~آن کند]3.

PageV01P648

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0625.png)

~~مخ 1110 = مغز استخوان
~~لذیذتر از دماغ باشد. نرمتر و موافق تر از همه مغز استخوان گوساله است، بعد
~~از آن گاو، و بعد از آن گوسفند بزینه و میشینه.
~~و او گرم و تر است. گرم کننده و نرم کننده است، و غذای بسیار دهد چون
~~گواریده شود، و در صلابات سود دارد، و در شکافتن دست و پای نافع است،
~~و به معده باز دوسد واشتهای طعام ببرد، و چون بسیار خورند غثیان آورد، و
~~ابازیر و آویشن و نمک و انجدان اصلاح آن کند.
~~naduda0 1مداد]
~~نیکوتر آن باشد که سبک وزن و سیاه بود. گرم و خشک کننده است.
~~صنعت آن: دودهآ پاک [رامهرمزی]2 نیک -ده درم - جذوتازی [=صمغ
~~عربی] نیک - هفت درم - در یک وقیه آب کنند تا گداخته شود، بعد از آن
~~سیاهی در هاون کنند و ms413 میمالند و قطره قطره آب جدوتازی صافی در آن
~~میریزند و میمالند تا رسیده شود، بردارند]3.
~~noualralat مدققات = گوشت آوه
~~نیکوتر آن باشد که از گوشت گوسفند یک ساله و بره کنند.
# گرم و تر است. تن را فربه گرداند و جمعی که به سبب جماع یا حرکت

PageV01P649

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0626.png)

~~سخت یا غم یا ترس ضعیف شده باشند قوت دهد و موافق باشد خاصه چون
~~مثلث به آن اضافت کنند، اما غثیان آورد، و آب سماق اصلاح آن کند.
~~nar2-am- gtus 1مرزنجوش = مرزنگوش
~~«مرزقوش» هم گفته میشود. نیکوتر و لطیف تر بستانی است.
# گرم و خشک است در درجهآ سوم، و گفتهاند در چهارم، و بعضی گفتهاند
~~در درجهآ دوم. لطیف و محلل و گشایندهآ بادها است، و سدههای بلغمی
~~بگشاید، اگر آب مرزنگوش در عضوی که حجامت شده طلا کنند آثار آن را
~~از بین میبرد، و اگر به دردسر نطول کنند سود دارد، و نشف رطوبت معده
~~بکند و قوت دهد، و پختهآ آن در استسقا سود دارد، و پنج درم از آن در شری
~~نافع است، و در آمدن کمیز و پیچیدن شکم سود دارد، و با سر که ضماد کردن
~~در نیش عقرب سود دارد، و یک درم شربت آن باشد، و منع قی کند و به
~~گواریدن طعام مدد دهد، و چون در میان شراب بخورند زود مست شوند، و
~~اگر به بوی دارند دردسر آورد، و به مثانه زیان دارد. پرپهن اصلاح آن کند.
~~1narg-a2-i مرغزی
~~گرم است. اندام را گرم کند، و روی پوست و بشره درست گرداند، و گرده
~~گرم گرداند.

PageV01P650

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0627.png)

~~mor(r) مر
~~جدوی است.1 بعضی خالص است و بعضی مغشوش. آنچه مغشوش باشد به
~~بعضی یتوعات قتاله به عمل آوردهاند و این نوع «نارفاشین» نامیده میشود. و
~~نیکوتر آن باشد که سپید بود و به سرخی گراید، و خوشبوی و صافی بود و
~~تلخی به قوت دارد.
# گرم ms414 است در درجهآ سوم و خشک است در درجهآ دوم. گشاینده و تحلیل
~~کنندهآ بادها است، و قبض و دوسندگی دارد، و در میان معجونهای بزرگ به
~~کار دارند از برای منفعت بسیار، و منع عفونت کند تا حدی که در مرده مالند
~~نگاه دارد و متغیر نشود، و آثار ریشها و بوی دهان که «بخر» خوانند و آماه
~~بلغمی را سود دارد، و اگر با سر که در قوبا طلا کنند نافع آید، و اثر ریش چشم
~~ببرد، و «مده» را که در چشم پیدا شود تحلیل کند، و حیض براند، و فرزند که
~~در شکم مادر باشد و درست نبود اخراج کند، و اگر در شراب حل کنند و
~~بازخورند در زخم کژدم سود دارد، و در معدهای که سست شده باشد و
~~زرد آب نافع آید. و چون با زعفران و کندر مخلوط کنند زحیر را که از
~~رطوبت باشد زایل کند، و بوی آن دردسر و دوار پدید آورد، اما در مثانه زیان
~~دارد، و عسل اصلاح آن کند.

PageV01P651

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0628.png)

~~mturd - esfaraua مورد اسفرم
~~شکوفه و شاخ باریک دارد1 و گرد رنگ بود که به زردی گراید، [و قوت او
~~مانند باد آورد است، و گفته میشود که آس بری است، و او «عقاررومی»
~~است]2، و رومی نیکوتر است.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. در صرع سود دارد، و قوت معده و جگر.
~~دهد، و در افتادن و زخم سود دارد، و اگر به شافه سازند و بردارند کرمها که
~~در مقعد باشد3 بکشد.
~~12rgasis2 مرقشیشا
~~دو سه صنف است: ذهبی، و فضی، و نحاسی، و حدیدی. و هر صنفی مانند
~~جوهر خود باشد. و فارسیان «سنگ روشنان» خوانند از برای آن که در چشم
~~منفعت بسیار دهد.
~~گرم است در درجهآ دوم و خشک است در درجهآ سوم. قبض و گرم کنندگی
~~دارد و تحلیل آماه کند، و اگر نرم بکوبند ms415 آن وقت منفعت دهد، و چون با
~~سر که در بهق و برص و نمش طلا کنند سود دارد، و موی را جعد کند، و در
~~میان مرهمهای تحلیل کننده به کار دارند، و اگر از گردن کودک بیاویزند
~~دیگر نترسد، و جلای چشم دهد، و قوت بیفزاید، و صحت را حفظ کند، و
~~خون را قطع کند.

PageV01P652

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0629.png)

~~nord-ar-sang مردارسنج = مردارسنگ
~~نیکوتر آن باشد که اصفهانی و براق بود و رنگش به سرخی گراید و نرم
~~باشد، و زود شکسته شود، و میل به سردی کند، و مردار سنگ شسته بغایت
~~سرد باشد، و قابض و خشک کننده است. و از خاصیت مردارسنگ آن است
~~که چون در سر که اندازند حل شود، و اگر به آهک در اندام طلا کنند اندام را
~~سیاه گرداند.
~~و مردارسنج مادهآ جملهآ مرهمها است. بوی بغل و اندام خوش گرداند، و جلاء
~~کلف و آثار سیاهی بکند، و در خون مرده و آثار آبله هم سود دارد، و گوشت
~~در ریشها برویاند، و چون بشویند جلاء چشم دهد و نشاید خوردن که زیان
~~دارد و قاتل است، و کمیز بندد، و باد در شکم و حالبها پدید کند، و باشد که
~~به «ایلاوس» کشد و آن قولنجی است بغایت سخت که در دفع براز حاصل
~~شود، [و زبان ببندد]1، و تنگی نفس و خناق آورد، و مداوات به قی باید کرد،
~~بعد از آن شراب و زنجبیل مربا و اسفیداج خورد، و اگر در بغل طلا کنند ماده
~~را به دل باز گرداند، از برای آن به روغن گل باید آمیخت.
~~مری (م ری)
~~آبکامهای است که از جو سازند.
# گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند که گرم است در درجهآ اول، و
~~خشک است در درجهآ دوم. خلطهای غلیظ را جلا دهد و خشک گرداند، و
~~بلغم را پاک کند، و بوی دهان خوش گرداند، و ms416 در ریشهای پوسیده و درد

PageV01P653

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0630.png)

~~سرون و عرق النسا و رطوبت معده سود دارد، و در میان حقنه که از برای قولنج
~~کنند، و در زخم سگ گزنده نافع آید.
~~صنعت آن: پودینه و آرد گندم و آرد جو نیک - از هریکی سی رطل - آردها
~~را بسرشند و خمیر کنند و نمک بر میان آن بزنند و بنهند تا خشک شود، و
~~خورد بکوبند، و پودینه را نیز نرم بکوبند و با بیست رطل نمک1 در ظرفی کنند
~~که رنگ سبز داشته باشد2، و نیم من رازیانه و چهار یکی شونیز در آن ریزند و
~~در آفتاب نهند، مدت چهل روز در گرمای گرم، و هر روز سه بار بسرشند
~~- بامداد و نیم روز و شبانگاه - و آب در آن میافشانند، چون سیاه شد در
~~برنیهای می کنند و هم چندان آب بر سر آن میریزند و دوهفته می گذارند و
~~بامدادها در کفچهای می جنبانند، چون جوش بر آورد بگذارند تا ساکن شود و
~~صاف گردانند و ثفل3 در میان نان و آن پودینه میریزند و یک هفتهآ دیگر در
~~آفتاب مینهند و آب در سر آن می کنند و به کفچه میجنبانند و دیگربار
~~صافی کنند و به آفتاب نهند، و دیگربار ثفل در میان آن میریزند و تا دو سه
~~نوبت به این طریق صاف کنند و به آفتاب نهند، و از برای شوری، یک کیله
~~عناب در آن ریزند و بعضی عسل یا دوشاب در آن حل کنند تا خوش طعم
~~شود، و در ده رطل آبکامه یک رطل عسل کنند و بجوشانند و زعفران و
~~دارچینی و بعضی افاویهآ گرم در آن ریزند و به کار میدارند.
~~10a7 مرو]
~~هندیان گفتهاند که به انوع است: نوعی خوشبوی است و آن «مر ماحوز»

PageV01P654

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0631.png)

~~است1، و نوعی دیگر بوی کمتر دارد و «اسیموسا»2 خوانند، و گرم و تر است،
~~و نوعی ms417 دیگر که «مرسپید» گویند3 و آن معتدل است و در او قوت تفریح
~~هست و آن را «لسان الثور» گویند4، ونوعی دیگر که «مرو ماهوز» خوانند، و
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم، خشک کننده است، و تحلیل بادها کند، و
~~بلغم را بگدازاند، و سدد بگشاید، و دردسر را که از سردی باشد سود دارد، و
~~درد معده که از سردی و بلغم باشد نافع آید و قوت دهد].5
~~111arala1 مرارات
# زهرهها است. زهرهآ خروس و دراج و کبک به سلامت تر از سایز زهرهها
~~است، و زهرهآ حیوانات بزرگ قوی تر بود، و لذع کند خاصه آن که رنگش زرد
~~بود طبیعی باشد و اما آنچه لاژوردی و زنگاری بود بغایت بد باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ چهارم. تیز و جلادهنده است و چون با نطرون
~~و قیمولیا در گر [= جرب] ریش نهند منفعت دهد، و در تاریکی چشم و ابتدای
~~آب فرود آمدن و حدقه فراخ شدن سود دارد بعد از آن که دماغ را پاک کرده
~~باشند. و جملهآ زهرها شکم را نرم گرداند.

PageV01P655

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0632.png)

~~قوی تر از زهرهآ چهارپایان دیگر است، پس از آن زهرهآ کفتار و زهرهآ خرس،
~~پس زهرهآ گوسفند. در میان مرهمها به کار دارند. جراحات و دردهای سخت
~~را نافع است، و بانطرون و قیمولیا در سبوسهآ سر سود دارد اگر سر را به آن
~~بشویند، و چون با عسل درهم آمیزند و در زیر زنخ طلا کنند خناق را ببرد
~~خاصه چون از رطوبت باشد، و به دهانهآ بواسیر نافع آید، و تریاق گزید گیها
~~است، قدر استعمال آن یک دانگ است. در دوی وطنین1 - علتی است در
~~گوش و آن آواز است که در گوش افتد - چون به روغن گل درهم آمیزند و
~~دو قطره در گوش اندازند نافع است، و در جگر و زهره زیان دارد، و کتیرا و
~~عسل اصلاح آن کنند. ms418
~~[مرارة التیس - زهرهآ گشن نر
~~گرم و خشک است. بر داء الفیل و دوالی2 و بثرههای تر که در گوش باشد و
~~شبکوری سود دارد]3.

PageV01P656

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0633.png)

~~مرارة المعز = زهرهآ بزینه1
~~چون طلا کنند دردسر و شقیقه را سود دارد.
~~مرارة الخنزیر = زهرهآ خوک
~~در ریش گوش نافع بود.
~~مرارة کلبالماء = زهرهآ سگ آبی
~~اگر آدمی قدر عدسی بخورد بعد از یک هفته بمیرد، و مداوات آن به روغن
~~گاو و جنطیانا و دارچینی و پنیرمایهآ خر گوش توان کرد.
~~مرارةالضبع = زهرهآ کفتار
# گرم و خشک است. بلغم که در سر باشد پاک کند و براند، مقدار استعمال
~~آن تا یک دانگ و نیم است، [به زهره زیان دارد. اسحاق گفته مصلح آن عسل
~~و صبر است]2.
~~مرارةالقبج والبازی والثعلب: زهرهآ کبک وباز و روباه
# گرم و خشک باشد. در تاریکی چشم و ابتدای فرود آمدن آب چشم و
~~انتشار آن نافع باشد خصوصا زهرهآ کبک، و این نافع ترین زهرهآ پرندگان است.
~~مرارة الشبوط
~~شبوط [نوعی] ماهی است و هرچه بزرگتر بهتر. در تاریکی چشم و ابتدای فرود
~~آمدن آب چشم و انتشار آن سودمند است، و اگر دانگی بخورند معده را پاک
~~کند، و دل را قوت دهد، و زهره را زیان دارد، کتیرا و سرکه اصلاح آن کند.

PageV01P657

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0634.png)

~~مرارةالنمر والافعی والارنب - زهرهآ پلنگ ومار وخرگوش
~~همه گرم و کشندهآ مهلک است. هر که بخورد دهانش تلخ شود و چشمش
~~زرد گردد، و اگر چهار ساعت بگذرد که زهره خورده باشد و نمیرد ممکن
~~باشد که خلاص یابد. اما زهرهآ افعی را امکان خلاصی نیست، و مداوات به شیر2
~~و معجون گل مختوم و تریاق فاروق و رب آبی و آب پرپهن و کشکاب
~~[= ماء الشعیر] کنند، و چون غشی بسیار کنند آب گوشت فروج و شراب با
~~مسک دهند، و اگر دواءالمسک هم خورد شاید.
~~هرهم الابیض - مرهم سپید
~~در حرارت سود دارد3، ms419 و سرد کننده است، و گوشت رویاند.
~~صنعت آن: موم سپید و سپیداب ارزیز - از هریک دو درم - روغن گل - چهار
~~درم - موم را به روغن بگدازانند و سپیداب را کوفته و سوده در آن اندازند و
~~درهم بزنند و به کار میدارند. و اگر حرارت شدید باشد4 اندکی کافور در آن
~~کنند. و اگر از برای سوختگی آتش و ریش رودگانی و زخم حشرات خواهند
~~پنج درم مردار سنگ اضافت آن کنند.

PageV01P658

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0635.png)

~~در گوشت رویانیدن، و اصلاح عصبها و جراحاتی که در آن حرارت نباشد
~~نافع بود.
~~صنعت آن: زفت و موم و راتینج - از هرکدام بیست مثقال - قنه - چهاردرم -
~~موم و روغن زیت به هم بگدازانند و دارو در آن آمیزند]1.
~~مرهم الزنجفر - مرهم شنگرف
~~در آماهی که پخته نشده باشد و سرطان و خنازیر سود دارد.
~~صنعت آن: مردارسنگ - پنج درم - موم - ده درم - کندر ذکر و قنه و اشق
~~- از هرکدام ده درم - علک البطم -شش درم - شنگرف - هفت درم - بکوبند و
~~اگر توان بیخت ببیزند و موم و روغن کنجد به هم بگدازانند و داروها در آن
~~آمیزند و بردارند. و اگر به عوض شنگرف، اسرنج باشد شاید. و اگر به وقت
~~موم ساختن تابستان باشد روغن گل به عوض زیت باید.
~~مرهم الخل = مرهم سرکه
# گوشت رویاند، و ریشها را سوده و خشک گرداند.
~~صنعت آن: مردارسنگ - یک وقیه - بکوبند و ببیزند و به سر که و روغن زیت
~~- از هریک چهاروقیه - بمالند تا نیک آمیخته شود. و اگر خواهند که خشکی
~~زیادت کند دو درم زرد چوبه کوفته و بیخته به اضافت آن کنند.

PageV01P659

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0636.png)

~~ریشهای دیرینه خشک گرداند، و گوشت زیادت بخورد، و ریش را پاک
~~گرداند و مندمل کند.
~~صنعت آن: زنگار - دو درم - علک و جذو [= صمغ] صنوبر - از هریک پنج
~~درم - کنجده [= انزروت] - یک درم - زنگار را بکوبند و ببیزند و باقی داروها
~~را ms420 در روغن زیت حل کنند و زنگار را در آن ریزند و درهم ببیزند تا
~~آمیخته شود.
~~مرهم النورة
~~سودمند است در خوره [-آکله] و سوختگی آتش، و ریشها را خشک گرداند.
~~صنعت آن: آهک سوخته و سوده و بیخته در پارهای کتان بندند و در آب
~~خوش بمالند و تا سنگ در کتان بماند بنهند تا آهک مالیده به زیر آب نشیند،
~~صافی کنند و به روغن زیت بسرشند، و اگر تابستان باشد به روغن گل بسرشند.
~~[مرهم الداخلیون
~~سودمند است در آماهی که گرد شده و بر آمده باشد و خنازیر و دام غول
~~[= سلع].
~~صنعت آن: شنبلید و بزرکتان و گل خطمی سپید - از هریک یک کیله -
~~جداجدا یک شبانه روز در آب آغارند بعد از آن از هر یک یک رطل و نیم
~~بگیرند و لعاب بگیرند و در سه رطل روغن زیت بجوشاند، و یک رطل و نیم

PageV01P660

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0637.png)

~~مردار سنگ بستانند و خورد بسایند و در روغن زیت ریزند و به آتشی نرم
~~می جوشانند تا رنگ آن سیاه شود، و لعابها را در دیگی جداگانه می جوشانند تا
~~نیک غلیظ شود. بعد از آن پارهپاره در میان روغن زیت و مردارسنگ میریزند و
~~آتش در زیر آن میافروزند تا غلیظ شود، بردارند و استعمال می کنند.
~~مرهم الحواریین
~~«مرهم سلیخا» و «مرهم اثناعشری» نیز میخوانند. در آماه بر آمده و خنازیر و
~~نواصیر وطاعونها و سرطانات سود دارد، و جراحات از گوشت مرده و پلید
~~پاک گرداند، و گوشت تازه برویاند.
~~صنعت آن: موم و راتینج - از هریک چهارده درم - جاوشیر و زنگار و قنه و
~~مر- از هریک دو درم - اشق - هفت درم - زراوند دراز و لبان - از هریک سه
~~درم - مقل ازرق - چهار درم - مردار سنگ - چهاردرم و نیم - داروها را بکوبند
~~و جذوها را در روغن زیت بگدازانند و داروهای کوفته را در آن افشانند و
~~مرهم سازند. اگر ms421 زمستان باشد روغن یک رطل و نیم و اگر تابستان باشد یک
~~رطل بریزند و به کار میدارند. ادویه هم به آن بیفزایند.
~~مرهم الاحمر: مرهم سرخ
~~مرهمی رومی است. به هر علتی نافع باشد.
~~صنعت آن: سرکهآ خالص و روغن زیت - از هریک دو رطل - مرداسنگ -
~~یک رطل و ربع - مس سوخته - ده درم - زنگار -هشت درم - روغن و سر که به
~~هم بجوشانند تا روغن بماند، داروها را کوفته در آن ریزند و بر آتش نهند تا
~~پخته شود و به کار دارند.

PageV01P661

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0638.png)

# گوشت رویاند، و ریشها را خشک گرداند.
~~صنعت آن: سرب سوخته به گوگرد و مس سوخته و کندر ذکر و سپیداب
~~ارزیز و مردار سنگ و مر صافی و اقلیمیا و اشق و جاوشیر و مصطکی - از
~~هریک دو درم - پیه کلیهآ گاو و راتینج و علک البطم و روغن مورد و موم سپید
~~- از هریک دوازده مثقال - شنگرف و جدوتازی [=صمغ عربی] - از هریک
~~چهار درم - آنچه توان کوفتن بکوبند و باقی در سر که آغارند و درهم آمیزند و
~~بعد از آن به کار میدارند.
~~مرهم القلقطار
~~مرهم جالینوس است. در ریش که دیر اندمال پذیرد، و آماهی که در
~~اعضاها(!) باشد، و در سرطان و طاعون و جراحات سود دارد.
~~صنعت آن: پیه خوک و پیه دیرینه1 - دو رطل - مرداسنگ - یک رطل و نیم -
~~قلقطار - چهار وقیه - پیه را پاک گردانند و نرم بکوبند و بگدازانند و صافی
~~کنند چندان که هیچ ثفل نماند، یک رطل از آن بستانند و یک رطل و نیم
~~روغن زیت کهنه درهم آمیزند و قلقطار و مرداسنگ را هردو کوفته و بیخته در
~~آن افکنند و نیک بیامیزند.
~~مرهم اسود - مرهم سیاه
~~گوشت فاسد بخورد و تازه برویاند و در جراحات نیکو باشد.
~~صنعت آن: مرداسنگ - نیم رطل - روغن زیت صافی - چهاردانگ و نیم

PageV01P662

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0639.png)

~~رطل - موم - دانگی نیم رطل - زفت ms422 رومی - دو وقیه - علک - پنج درم - علک
~~و موم و زفت را به روغن بگدازانند و مرداسنگ را کوفته در آن ریزند و
~~می گردانند تا منعقد شود.
~~1e21mal - or - 121 1مزمارالراعی
~~جلادهنده و تحلیل آماه گرم کننده است. و بیخ آن در ریش شدن رودهها و
~~پاره کردن سنگ مثانه سودمند باشد و نافع بود.
~~مسن2 (م س ن)
~~سنگی است. سرد و خشک است و جلادهنده. سپیدی چشم قطع کند و
~~قوت دهد.
~~1oslx - neslr مشک
~~ناف حیوانی است مانند آهو، و آن حیوان دو دندان نیش دارد مانند دوسرو3
~~و نیکوتر تبتی باشد، و گویند چینی، بعد از آن جرجیری، و پس از آن هندی. و
~~از برای این که این حیوان بهمنین و سنبل خورد و نباتی دیگر که «مر» خوانند
~~میخورد، رنگ آن زرد است.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم، و بعضی گفتهاند در سیوم. و لطیف است.
~~دماغ را قوت دهد و نشف رطوبت کند، و جلاء بیاض دهد، و داروها را به داخل

PageV01P663

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0640.png)

~~طبقات چشم رساند، و دل را قوت دهد، و مفرح است، و در خفقان سود دارد، و
~~تریاق زهرها است خصوصا بیش که نوعی از زهر است، و دانگی قدر شربتی باشد.
~~و از خاصیت مشک است که بخر و گند دهان بازدید کند چون در غذای
~~پخته باشد. و بوئیدن آن زیان به دماغ گرم دارد، و مصلح آن کافور است.
~~مسهل الماء الاصفر = مسهل زردآب
~~صنعت آن: تربد مجوف و بیخ سوسن آسمانگونی و زراوند دراز و سکبینه و
~~صعتر فارسی و برگ غافت و افسنتین رومی و حنظل و اشق و جاوشیر و تخم
~~کرفس - از هریک یک جزو - در مثلث آغارند و به نبیذ مویز و عسل بیزند و
~~صافی کنند و قدر چهار وقیه باز خورند که شکم و کمیز بسیار براند.
~~مسیح
~~چون بسوزانند و در مقعد که بیرون ms423 آمده باشد ریزند به جای خود باز شود و
~~نافع بود.
~~2sha8umiya مسحقونیا
~~گویند کف آبگینه است.1 گرم و تیز است، آثار قرنیه را جلا دهد.
~~1ne511e5 مشمش
~~زرد آلو باشد. و نیکوتر آن بود که ارمنی باشد تا زود فساد نپذیرد و ترش
~~نشود، و بعد از آن ارموی و هروی.
~~سرد و تر است در درجهآ دوم. نقوع2 آلو کشته2 که از آن سازند تشنگی را

PageV01P664

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0641.png)

~~بنشاند و در تبهای تیز سود دارد، و معده را سرد گرداند، و اگر بعد از طعام
~~خورند فساد پذیرد، و به سکنگبین باید خورد، و نیم درم مصطکی و نیم درم
~~انیسون با میبهآ ممسکه خورند تا دفع مضرت کند.
~~و مغزدانهآ زرد آلو که کره گرفته باشد1 و بخورند غشی و غثیان آورد، و
~~مداوات به قی باید کرد، و ربوب میوههای ترش مانند غوره و ترنج و لیمو باید
~~به کار داشت.
~~1125vمشوی ز
~~بریانی باشد. و نیکوتر آن بود که به آب بریان کرده باشند.
# گرم و تر باشد، و گویند معتدل است در تری و خشکی. چون در معده هضم
~~شود غذا به قوت دهد، و شکم ببندد، و معده را به رنج آورد. و بریان مغموم و
~~سرپوشیده بد باشد، نشاید که خورند که در اندرون فساد پذیرد و زهر شود و
~~هیضه آورد، و ممکن که چون بخورند دو روز اسهال نکند بعد از آن در کار
~~آید، و مداوات به قی باید کرد و پس از آن مثلث و میبه2 به آب آبی و سیب
~~خوردن، و اگر هیضه افتد مداوات هیضه باید کرد.
# و طبیبان خلاف کردهاند. بعضی گفتهاند که گوشت بریانی تر است، و بعضی
~~گفتهاند آنچه پخته باشد ترتر بود. و بعضی گفتهاند خشک است از برای آن که
~~آتش بی واسطه فعل خشکی کند. و ایشان که گفتهاند گوشت بریانی تر تر از
~~گوشت پخته است دلیل ms424 آورند که رطوبت گوشت در مرق منحل شده و

PageV01P665

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0642.png)

~~رطوبت گوشت بریانی پوست نگاه داشته باشد از این سبب ترتر باشد.1
~~osl-1alan5r 2مشکطرامشیع
~~شاخهها چون شاخ شاهسفرم دارد، و در اول طعم و بوی ندارد بعد از آن
~~تلخی باز دهد، و اگر گوسفند در چراگاه بخورد به جای شیر، خون آورد. و
~~نیکوتر آن باشد که مایل به زردی باشد.
# گرم و خشک است در درجهآ سوم3، و بعضی گویند خشکی آن در درجهآ
~~چهارم است. و رطوبتهای دوسنده از سینه و ریه پاک کند، و شراب آن در
~~غشی و اندوه سود دارد، و حیض و کمیز براند، و سنگ گرده پاره کند، و یک
~~مثقال به کار دارند، و گویند از غایت ادرار که در طبع او است باشد که به
~~جای کمیز، خون براند، و اگر بخورند فرزند که در شکم مادر باشد بیرون
~~کند، اما در مقعد زیان دارد، و سر که اصلاح آن کند.
~~1na5tali مصطکی
~~«علک رومی» خوانند.4 جذوی است. آنچه رومی باشد سپید بود، و
~~هرچه نبطی باشد سیاه بود. و لطیف تر و نیکوتر از کندر است و گویند حرارت
~~کمتر دارد.

PageV01P666

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0643.png)

~~گرم و خشک است در درجهآ سوم، و گفتهاند تر است. قابض و تحلیل کننده
~~است، و نرمی دارد. و پوست بیخ درخت آن قائم مقام اقاقیا و هیوفقسطیداس
~~است. و همچنین عصارهآ برگ درخت مصطکی در جرب نیک باشد، تا حدی
~~که به جرب چهارپایان و سگ هم سود دارد، و در شکستگی استخوان منفعت
~~دهد، و چون بخایند تری و رطوبت از سر بکشد1 و پاک گرداند، و به مژگانی
~~که کژور2 گردیده شده باشد مدد رساند، و در سرفهآ بلغمی سود دارد، و نفث
~~خون قطع کند، و معده را قوی گرداند، و آرزوی طعام آورد، و بلغم بگدازاند
~~و شهوت بگشاید، و در قوت آماه جگر و نزف خون ms425 و در رحم و مقعد سود
~~دارد، و قدر استعمال آن یک درم باشد.
~~مضیره - دوغوا

PageV01P667

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0644.png)

~~هرچه به سر که و آبکامه پخته باشند گرم و خشک است، و هرچه به آبکامه
~~بی سر که پخته باشند حرارت بیشتر دارد و بلغم را لطیف کند، و تری معده را
~~نشف کند، و آنچه به ابازیر پخته باشند تشنگی آورد.
~~بلغم و سودا براند.
# صنعت آن: بگیرند پوست هلیلهآ کابلی و هلیلهآ سیاه - از هریک ده درم -
~~پوست بلیله و شیر آمله - از هریک چهار درم - مویز خراسانی1 که دانه پاک
~~کرده باشند - بیست درم - سناءمکی -شش درم - گل سرخ - پنج درم - افسنتین
~~رومی و چوب غافت و شکاعی و بادآورد - از هریک چهار درم -
~~اسطوخودوس - سه درم - کماذریوس و کمافیطوس - از هریک سه درم -
~~گاوزبان و برگ بادرنجبویه - از هرکدام پنج درم - سادج هندی و قرنفل - از
~~هر کدام - یک و نیم درم - بزر بادرنجبویه و بزر فرنجمشک - از هریک دو درم
~~- انیسون و بزر رازیانج - از هریک یک درم - بسفایج فستقی نیم کوفته - سه درم
~~- تربد مجوف تراشیده نیم کوفته - دو درم - جمله را در شش رطل آب خوش
~~به آتشی نرم می جوشانند تا دانگی و نیم بماند. بعد از آن سه درم افتیمون
~~اقریطی در آن اندازند و بردارند و نهند تا سرد شود و بمالند و فروپالایند و یک
~~درم غاریقون و چهاردانگ صبر سقوطری و دو دانگ نمک نفطی و دو دانگ
~~سنگ لاژورد و دانگی و نیم شحم حنظل و ده درم شکر سلیمانی در آن ریزند
~~و بمالند و سحرگاه نیم گرم بازخورند. و اگر خواهند که صفرا تیزتر براند هفت

PageV01P668

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0645.png)

~~درم پوست هلیلهآ زرد به اضافت آن برند. و اگر قوی تر خواهند دانگی محمودهآ
~~[= سقمونیا] انطاکی بر سر آن شربت ریزند.
~~مطبوخ الخیار شنبر
~~خلطهای تیز براند.
~~صنعت آن: پوست هلیلهآ زرد و خرمای هندی ms426 پاک کرده - از هریک پانزده
~~درم - آلوسیاه و عناب - از هریک بیست دانه - مویز - بیست درم - گل سرخ
~~پاک کرده - پنج درم - بنفشه - سه درم - جمله را در سه رطل آب میجوشانند
~~تا باز یک نیمه آید، و پانزده درم مغز خیارچنبر در آن حل کنند و صافی کرده
~~سحرگاه بازخورند.
~~مطبوخ الغافت
~~در بلغم و سودا نیک باشد، و تب سه روزه دفع کند.
~~صنعت آن: پوست هلیلهآ کابلی - ده درم - افتیمون - هفت درم - شکاعی و
~~باد آورد و غافت -از هریک شش درم - قنطوریون باریک - پنج درم -بیخ
~~اذخر - چهار درم - شاهتره - پنج درم - مویز خراسانی دانه بیرون کرده - بیست
~~درم - جمله را در پنج رطل آب بپزند تا با یک رطل آید، و صافی کنند و هر
~~روز چهار وقیه با یک وقیه سکنگبین و پارهای آب سرد حل کنند و باز خورند.
~~مطبوخ للصفراء
~~خلط صفراوی براند.
~~صنعت آن: پوست هلیلهآ زرد نیم کوفته - پانزده درم - آلوی سیاه - بیست دانه -
~~عناب - بیست عدد - سپستان - سی عدد - مویز خراسانی - بیست درم - خرمای

PageV01P669

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0646.png)

~~هندی پاک کرده از لیف و دانه - پانزده درم - سناء مکی - پنج درم - شاهتره
~~- شش درم - بنفشهآ ریحانی - چهار درم - گل سرخ - شش درم - افسنتین رومی
~~- پنج درم - برگ لبلاب - ده درم - شکاعی و باد آورد - از هریک سه درم -
~~تخم کاسنی و تخم اکشوت و اصل السوس - از هریک چهار درم - رازیانه و
~~انیسون - از هریک یک درم - در چهار رطل آب میجوشانند تا باز یک رطل
~~آید، بمالند و فرو پالایند و یک درم ایارهآ فیقرا و دانگی و نیم محموده [=
~~سقمونیا] بریان کرده کوفته بر آن مطبوخ اندازند و نیم گرم بازخورند. و اگر
~~محموده را بریان نکرده باشند دانگی کفایت بود.
~~118a معا
~~روده باشد1. و نیکوتر از گوسفند بزینهآ یک ساله باشد.
# سرد و خشک و عصبانی است. ایشان را که طعام در معده متدخن2 شود سود ms427
~~دارد، و دوالی3 در ساق پدید کند، و غذائی نیک نتواند داد، و خون برانگیزاند.
~~باید که سکباج پزند به ابازیر گرم.
~~11eda معده
~~در تمامت احوال چون روده است الا آن که معده صالح تر باشد. سرد و
~~خشک است.
~~معجون قبادالملک
~~سودمند است در درد بند گاه[ها] و نقرس چون پدید آمده باشد. و اگر

PageV01P670

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0647.png)

~~بخورند ایمن شوند که پدید نیاید، و در درد سپرز و بادهای غلیظ و تبهای
~~دیرینه و گشادن مسامها و از بین بردن سنگ مثانه و سرفه و تنگی نفس و ریش
~~شدن رودهها و درد گلو و تاریکی چشم سود دارد، و تندرستی نگاه دارد، و
~~شربتی تا یک درم باشد و قوتش مدت سه سال بماند.
~~صنعت آن: تخم سداب بیابانی و اسقوردیون و فراسیون و کمافیطوس و
~~جاوشیر وجنطیانا واسطوخودوس و قردمانا و میعهآ سائله - از هریک پنج درم -
~~مر صافی وزعفران وقسط و فلفل سپید و اذخر و سنبل الطیب وفربیون و
~~پوست بیخ سیسنبر و اشق و پودنه و رازیانه و تخم گزر بیابانی و گل سرخ و
~~ناردین و حب بلسان - از هریک سه درم - دارچینی - هشت مثقال - سلیخه
~~-شانزده درم - قنه و عصارهآ غافت و کاشم و بزرحند قوقی و جذو بادام -از
~~هریک چهار درم -افیون و تخم بنگ سپید - از هریک شش درم - هرچه جذو
~~و عصارات است در مثلث آغارند و داروها را بکوبند و ببیزند و در سه چندان
~~عسل کف بر گرفته معجون سازند و در انائی از آبگینه کنند و بعد از شش ماه
~~استعمال می کنند.
~~معجون حب الکاکنج
# در درد گرده و مثانه و کمیز که خون آید نیک است.
# صنعت آن: تخم کرفس و رازیانه - از هرکدام هفت درم - مغزدانهآ خیار
~~- دودرم - شوکران و تخم ترشهآ بیابانی [= بزرالحماض البری] پاک کرده و مغز
~~دانهآ صنوبر بریان کرده و افیون و زعفران و فندق بریان ms428 کرده و مغز بادام تلخ
~~-از هریک سه درم -دانهآ کاکنه - بیست و پنج دانه - بکوبند و بیزند و درهم

PageV01P671

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0648.png)

~~آمیزند و در مثلث معقود کنند و بردارند و بعد از شش ماه استعمال کنند. و اگر
~~به قرص سازند درسایه خشک کنند و بنهند. و شربتی یک درم باشد.
# این معجون از جملهآ داروهای مسهل است و اخلاط غلیظ مانند سودا و بلغم
~~دوسنده براند.
# صنعت آن: هلیلهآ سیاه و پوست بلیله و آملهآ پاک کرده - از هریک ده درم -
~~بسفایج فستقی و افتیمون واسطوخودوس و تربد مجوف تراشیده - از هریک
~~پنج درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در عسل معجون کنند. شربتی چهار
~~درم است. به آب بادرنجبویه بخورند.
~~معجون هرمس
~~سودمند است در دردهای نشستگاه و بند گاه [ها] و سختی جگر و سپرز و
~~استسقا و رطوبت و نقرس، و این معجون مخصوصا نافع است در نقرس
~~مخصوصا در ایام بهار.
~~صنعت آن: غاریقون و اسارون و وج و قردمانا و تخم سداب و افربیون و
~~زوفرای خشک - از هریک یک وقیه - زراوند دراز و بیخ عرطنیثا و نانخواه و
~~قرنفل - از هریک دو وقیه - جنطیانا رومی -شش وقیه - سنبل الطیب و پودنه
~~کوهی و فطراسالیون - از هرکدام دو وقیه -جعده و فراسیون -از هریک سه
~~وقیه - کمافیطوس و کماذریوس و اسقولوقندریون - از هر کدام هشت وقیه -
~~بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل گرم کرده و کف
~~بر گرفته معجون سازند، و شربتی یک مثقال تا دو درم باشد.

PageV01P672

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0649.png)

~~در فساد مزاج و سردی معده سود دارد.
~~صنعت آن: قسط تلخ و حماما و سنبل الطیب و سلیخه و مصطکی - از هریک
~~دوازده درم - زراونددراز و فلفل سیاه و تخم شبت و انیسون و نانخواه و زیره
~~کرمانی و دوقو و فطراسالیون و سیسالیوس و کاشم و اسارون و افسنتین رومی و
~~انجدان ms429 سیاه و پودنهآ بیابانی و نعناع خشک - از هریک چهاردرم - بکوبند و ببیزند
~~و در سه چندان عسل کف بر گرفته معجون سازند و بردارند و به کار دارند.
~~معجون الاختلاف
~~سودمند است در شکم راندن که رنگش مختلف باشد و در زحیر که از
~~بلغم باشذ.
~~صنعت آن: جند بیدستر و افیون و میعهآ سائله و تخم بنگ سپید و زعفران و
~~اسارون و مر صافی و تخم کرفس و سلیخه وانیسون و سنبل الطیب و گل
~~ارمنی و جلنار - از هریک یک جزو - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در
~~سه چندان عسل گرم کرده کف بر گرفته معجون سازند و در انائی از آبگینه
~~کنند، و شربتی نیم درم باشد، به رب مورد و آبی به آب سماق، یا به گلاب، یا
~~به آب سرد.
~~معجون القوقی
# در سرفه و درد جگر و سینه و آلات تنفس و معده و دردپهلو که «شوصه»
~~خوانند سود دارد، و آواز را صافی گرداند، و کمیز براند، و درد سپرز را
~~نافع آید.

PageV01P673

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0650.png)

# صنعت آن: مویز یا قشمش - بیست و پنج درم - زعفران و سنبل الطیب و
~~سلیخه و دارچینی و دارشیشعان - از هریک یک درم - قصبالذریره و فقاح
~~اذخر و علک بطم و مقل ازرق -از هریک دو درم و نیم - مر صافی - چهار
~~درم - عسل کف بر گرفته - شانزده درم - داروها را بکوبند و جذوها در شراب
~~مثلث آغارند و همه درهم آمیزند، و شربتی یک درم باشد، به آب گرم، و درد
~~معده و جگر و سینه و ریه را به آب زوفا حل کرده خورند.
~~معجون الانقردیا = معجون البلادری
~~در استرخاء عصب و سر گردیدن و نسیان و صرع و دردسر و درد معده و درد
~~سینه و جملهآ دردها که از سردی باشد سود دارد.
~~صنعت آن: سلیخه و سنبل الطیب و سادهآ هندی و مر صافی و زعفران و شیح ms430
~~ارمنی یارومی و افتیمون و اذخر و ریوند چینی و حبالبان پوست کنده و
~~قرنفل - از هریک یک وقیه - غاریقون -هشت درم - مصطکی و عسل بلادر -
~~از هریک دو مثقال - حب البلسان و زنجبیل و صبر اسقوطری - از هریک یک
~~وقیه - بیخ سوسن آسمانگونی - دو وقیه - پوست بیخ رازیانه - سه رطل - سر کهآ
~~انگور [= خل خمر] - پنج رطل - داروها را بکوبند و ببیزند و بیخ رازیانه را سه
~~شبانه روز در سر که آغارند بعد از آن در دیگی پاک بجوشانند و از سر آتش
~~بر گیرند و صافی کنند و دیگر بار باز در دیگ کنند و سه رطل عسل در میان
~~آن حل کنند و در آتش نرم میپزند تا غلیظ شود و داروها را کوفته در آن
~~ریزند و درهم آمیزند و بنهند و بعد از شش ماه استعمال کنند. شربتی یک درم
~~باشد، به آبی سرد حل کرده خورند.

PageV01P674

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0651.png)

~~در سخت شدن جگر و سپرز و سدد و درد معده و گرده و مثانه و تبهای دراز
~~سود دارد.
~~صنعت آن: جنطیانای رومی و فلفل سیاه - از هریک ده درم - قسط تلخ و
~~سادج هندی و سنبل الطیب و ریوند چینی - از هریک یک وقیه - بکوبند و
~~ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل گرم کردهآ کف بر گرفته معجون
~~سازند. شربتی یک درم باشد و به آب سداب بخورند.
~~معجون الفوتنجی
~~سودمند است در درد معده و جگر که از سردی باشد و لرز و تبهای بلغمی و
~~تب سه روزه.
~~صنعت آن: پودنهآ کوهی و جوئی و فطر اسالیون و سیسالیوس -از هریک
~~دوازده درم - فلفل سیاه - چهل و چهار درم - تخم کرفس و بابونه و حاشا - از
~~هریک چهار درم - کاشم - ده درم - بکوبند و ببیزند و در سه چندان عسل گرم
~~کردهآ کف بر گرفته معجون سازند. و شربتی یک درم باشد. به آب گرم حل
~~کرده ms431 بخورند.
~~معجون الافسنتین
# در سردی معده و جگر سود دارد.
~~صنعت آن: انیسون و تخم کرفس و اسارون و افسنتین رومی و مغز بادام تلخ -
~~از هریک یک جزو - بکوبند و ببیزند و در سه چندان عسل گرم کرده معجون
~~سازند. داروئی است که یک سال قوت دارد.

PageV01P675

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0652.png)

~~در آماه جگر و معده که از زخمی پدید آمده باشد سود دارد.
~~صنعت آن: ریوند چینی و زنجبیل وشهدانه و وج و بیخ انجدان - از هریک
~~یک وقیه - تخم کرفس و رازیانه و انیسون و نانخواه - از هریک نیم وقیه -
~~بکوبند و ببیزند و در سه چندان عسل گرم کرده معجون سازند.
~~معجون الطین الرومی
~~سودمند است در زهرهای کشنده و زخم حشرات و داروهای قتاله که
~~خورده باشند.
~~صنعت آن: گل رومی و حبالغار -از هریک دو درم - پنیرمایهآ آهو -هشت
~~درم - پنیرمایهآ خرگوش - چهار درم - مر و جنطیانای رومی و زراوند گرد و
~~تخم سداب و برگ غار - از هریک یک درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند
~~و در سه چندان عسل معجون سازند و شربتی مانند یک باقلا دهند.
~~معجون المسک
~~سود دارد در درد معده و ضعف جگر و سردی هردو، سدد گشاید، و آماه
~~غلیظ را تحلیل کند.
~~صنعت آن: لک پاک کرده و مشک و سلیخه و سنبل الطیب و سادج هندی و
~~ریوند چینی و جنطیانای رومی - از هریک دو درم - زعفران و نانخواه و
~~مصطکی و تخم کرفس -از هریک سه درم - عود هندی و قرنفل و مر-از
~~هریک نیم درم - بکوبند و بیزند و در سه چندان عسل گرم کرده معجون
~~سازند. و شربتی مانند یک باقلا باشد، و به آب گرم خورند.

PageV01P676

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0653.png)

~~این معجون را «مادةالحیوة» نیز خوانند. سودمند است در فضلههای بلغمی، و
~~نفس را قوی گرداند، و فرح و نشاط آورد، و طعام را زود هضم کند، و اشتها و
~~آرزوی طعام ms432 پدید آورد، و در قوت حافظه و تیزی عقل و ذهن بیفزاید، و زبان
~~را گشاده گرداند، و سردی ببرد، و سلس البول را قطع کند، و در منی بیفزاید، و
~~باد را بشکند و تحلیل کند، و ذکر مرد را قوی گرداند، و دندانها را سخت
~~کند، و به درد پشت و بند گاه[ها] سود دارد.
~~صنعت آن: فلفل و دارفلفل و زنجبیل و دارچینی و آمله و پوست بلیله و
~~شیطرج هندی و زراوند گرد و عرق بابونه و خصی الثعلب - از هریک یک وقیه
~~- تخم بابونه و مغزدانهآ صنوبر بزرگ - از هریک نیم وقیه - جداجدا بکوبند و
~~آنچه توان بیخت ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل معجون سازند و
~~به قدر گردوکی هروقت بخورند.
~~معجون قیصر
# در خفقان و صرع و درد معده که از سردی باشد و در رودهها و سدهها و
~~عفونت خون و بد گواریدن طعام و تنگی نفس و فواق سخت سود دارد.
~~صنعت آن: جندبیدستر و رب السوس و سلیخه و قسط و مر وفلفل سیاه و
~~دارفلفل وافیون و میعه و زعفران وسنبل الطیب - از هریک سه درم - جاوشیر -
~~یک درم - مشک - دانگی - زرنباد و درونه [= درونج] و مروارید ناسفته -از
~~هریک نیم درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل گرم
~~کرده و کف بر گرفته معجون سازند، و شربتی مانند نخودی باشد.

PageV01P677

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0654.png)

# سودمند بود در تب سه روزه و زخم جملهآ حشرات.
# صنعت آن: حلتیث وفلفل و مر و سداب - از هریک یک جزو - بکوبند و
~~ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل بسرشند. و شربتی یک درم باشد.
~~معجون القسط
~~درد معده و جگر را سود دارد.
~~صنعت آن: دارچینی و پوست سلیخه -از هریک هفده درم -قسط تلخ
~~- نوزده درم - انیسون و تخم کرفس و اسارون -از هریک سی و سه درم1 -
~~فقاح اذخر و ms433 مر صافی وبیخ اذخر -از هریک سی درم - عود بلسان و
~~زعفران و زراوند گرد و ریوند - از هریک بیست درم - بکوبند و ببیزند و به
~~عسل بسرشند.
~~معسل (م ع س)
~~آثار سپیدی در چشم زایل کند.
~~صنعت آن: بورهآ ارمنی و کنجده [= انزروت] و زنگار و اقلیمیای زر و نمک
~~-از هریک یک مثقال - بکوبند و به حریر ببیزند و در دو وقیه عسل بسرشند و
~~چون از گرمابه بیرون آیند در چشم کشند. بیاض و سپیدی چشم قلع کند].

PageV01P678

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0655.png)

~~Poda5, 1nadas 1مغاث
~~موافق قوت شهوت است و محرک باه. و نیکوتر آن باشد که سپید و نرم بود
~~و به زردی گراید.
~~گرم و تر است در درجهآ دوم، و گویند خشک است. مقوی اعضاء است، و
~~فربه کنندهآ جسم، و چون ضماد کنند به شکستگی اندام و استخوانها سود دارد،
~~و در نقرس و سردی آماه دوسنده نافع بود، و تخم آن محرکک شهوت جماع
~~است. در مثانه زیان دارد، و عسل اصلاح آن کند.
~~[معجون السورنجان
~~خلط بلغم را دفع کند، و به عرقالنسا و نقرس و به درد پیوندها نافع بود.
~~صنعت آن: سورنجان و بوزیدان و ماهی زهره و قنطوریون باریک - از
~~هریک سه درم - شحم حنظل - دو درم - فرفیون - چهار درم - سقمونیا - یک
~~درم - ایارج فیقرا - پنج درم - جندبیدستر و شیطرج هندی و زنجبیل - از هریکی
~~نیم درم - بکوبند و ببیزند و به انگبین مصفا بسرشند. شربتی ده درم با شیر در
~~آب گرم نافع آید.
~~معجون ملین
# که طبع را نرم گرداند.

PageV01P679

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0656.png)

~~صنعت آن: آب قرطم و انیسون و آب لوز و جوز - هریک پنج درم - بکوبند
~~و به عسل معجون کنند]1.
~~111389i5a مغنیسا
~~همچون مرقشیشا است.2 نیکوتر آن باشد که بیرون آن زرد باشد و میل به
~~خشکی کند، معده را پاک گرداند، و سنگ مثانه را پاره کند. و نیم درم
~~استعمال کنند. ms434 به دل زیان دارد و عسل اصلاح آن کند.
~~مغمومه n2dt1utle[= قلیهآ بادنجان]
~~معتدل است و مایل به خشکی. در معدهآ بلغمی صالح بود از برای آن که بلغم
~~قطع کند اما در دماغ و عصب و رودگانی و سینه زیان دارد و خون سوداوی
~~انگیزاند و بخار آرد و دماغ را از بخارات حاره ممتلی گرداند، و مهلبیه اصلاح
~~آن کند.
~~صنعت آن: بستانند بادنجان و پوست آن باز کنند و گوشت لطیف سبک باز
~~کنند و پارهای تنک باز کنند و در دیگ اندازند، و از پس آن گوشت در
~~دیگ اندازند و ابازیرها، پس بادنجان در دیگ کنند و میپزند و سر که و
~~آبکامه در آن کنند و می جوشانند. چون پخته شود اندک زعفران در آن دیگ
~~کنند و بردارند.

PageV01P680

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0657.png)

~~«کورا» و «مقل ازرق» و فیز1 خوانند.2 ازرق و مکی و یهود هر سه
~~نوع هست.2 جذوی مانند کندر است، خوشبوی است، و بیشتر در شهرهای
~~یمن روید.
~~سرد و خشک و قابض است، شکم ببندد، و نیکوترین این جذو که مقل مکی
~~گویند به سرخی زند و چون بر آتش ریزند بوی غار کند. گرم است در درجهآ
~~سیوم. محلل و ملین است. خون بسته بگشاید و آماه سخت را سود دارد، و سنگ
~~مثانه و گرده پاره کند، و اگر در میان مسهل به کار دارند منع سحج کند، و کمیز
~~و حیض براند، و در زخم حشرات نافع باشد، و به خوردن و بخور کردن در بواسیر
~~نافع آید، و بلغم و سودا براند، مقدار خوردن آن یک درم باشد، و خنازیر را زایل
~~کند، و اگر با سر که در خشکریش طلا کنند سود دارد، و آماه مقعد و خایه تحلیل
~~کند، و در عرق النسا و نقرس سود دارد، و در جگر زیان دارد، و زعفران اصلاح
~~آن کند. و گفتهاند در ریه زیان دارد و کتیرا ms435 اصلاح آن کند.
~~1eln :ملح]
# نمک باشد. تلخی و قبض دارد. و آنچه تلخ بود نزدیک به بوره باشد. و

PageV01P681

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0658.png)

~~بیابانی و دریائی هردو بود، و اگر آب بر سر آن ریزند گداخته شود1. و نیکوتر
~~از همه نمکک اندرانی باشد. و سپید و تنک بود.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. جلا دهد و تحلیل کند و قابض است،
~~بادها بشکند و عفونت را زایل کند، و در غلظ خلط نافع آید، و بگدازاند، و
~~چون به حد اعتدال خورند رنگ روی را پاکیزه گرداند، و اگر با عسل و مورد
~~در دملها ضماد کنند پخته گرداند، و چون به پودنه و عسل در آماه بلغمی طلا
~~کنند نافع آید، و گوشت زیادت بخورد، و در گر [= جرب] که ریش شده
~~باشد و خارش بلغمی و نقرس سود دارد، و با شحم حنظل در بثرهها که درسر
~~باشد نافع آید.
~~و نمک اندرانی2 ذهن را تیز گرداند، و پای دندان [= لثه] را که سست شده
~~باشد سخت گرداند، و درد معده که از سردی باشد سود دارد، و بلغم که
~~پوسیده و خام باشد همچنین سودا را براند. شربتی نیم درم باشد. و اگر با
~~بزرکتان در زخم کژدم ضماد کنند نافع آید، و اگر با عسل و سر که در زخم
~~زنبور طلا کنند منفعت دهد، و اگر با سکنگبین بازخورند دفع مضرت افیون و
~~فطر کشنده بکند، و نمک سوخته جلای دندان دهد اما در دماغ و چشم و ریه
~~زیان دارد، و چون بشویند و صعتر اضافت آن کنند اصلاح آن کند.
~~ملح هندی

PageV01P682

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0659.png)

~~نیکوتر آن باشد که بوی ناخوش دارد.
~~گرم و خشک است و مدد قی دهد، و سودا براند، و شربتی نیم درم باشد و
~~در امعا زیان دارد، و هلیلهآ زرد اصلاح آن کند.
~~ملح به ابازیر
# گرم و خشک است. هضم طعام کند، و ms436 تن را خشک گرداند، و زود نفوذ
~~تواند کرد، کنجد و خشخاش و صعتر اصلاح آن کند.
~~ملیح
# چون عوسج است، و برگش مانند برگ زیتون است و پهن تر بود، و باترهها
~~به هم خورند1، و شوری و قبض دارد، و کمیز راند، و مغص و پیچیدن شکم
~~ساکن کند.
~~moluriya ملوخیا
# «ملو کیه» نیز خوانند2 و ضربی از خبازی است. نیکوتر آن باشد که سبز و
~~بزرگ بود و رنگ شاخ آن به سرخی گراید.
# سرد است در درجهآ اول، و تر است در درجهآ دوم، و گویند سرد و تر است
~~در درجهآ سیوم. در التهاب خون در سینه و معده طلا کنند سود دارد، و در

PageV01P683

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0660.png)

~~سیلان خون و اختلاف خون و درد چشم و دردسر سود دارد. و چون به آردجو
~~ضماد کنند سدد زهره و جگر بگشاید، و در مثانه زیان دارد، و گل سرخ یا
~~گلاب اصلاح آن کند.
~~ملکایا (م)
~~داروی چشم است و در وردینج و باقی درد چشم سود دارد و تحلیل کند.
~~صنعت آن: کنجده [= انزروت] مربی و نشاسته و نبات و جدوتازی [=صمغ
~~عربی] - از هریک یک جزو - بکوبند و درهم سایند و به حریر ببیزند و مانند
~~سرمه در چشم می کشند.
~~11101112553l ممسک
~~هم از جملهآ داروهای چشم است و سپیده را زایل گرداند.
~~صنعت آن: سرطان بحری و کف دریا و سوارالهند و سرگین سوسمار و توتیا
~~جشری و پوست خایهآ شتر مرغ [و چینهدان حباری]1 -از هریک دو درم -
~~اسپیداب ارزیز و توبال مس و آبگینهآ شامی و مروارید ناسفته و عقیق سوخته و
~~دار فلفل و اقلیمیای زر و توتیای هندی و توتیای کرمانی و بیخ مرجان و گل
~~قیمولیا و مس سوخته - از هریک یک درم - نمک اندرانی و بورهآ ارمنی - از
~~هریک چهاردانگ - مرقشیشا و شیزرق2 - از هر کدام نیم درم - کف آبگینه -
~~دو درم - زنگار - دودانگ - و ms437 اشنه - نیم درم - بکوبند و به حریر بیزند و درهم
~~آمیزند و در چشم می کشند.

PageV01P684

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0661.png)

~~ابائی1 است. و نیکوتر آن باشد که به ابازیرها پزند چون سر که و گشنیز و
~~کرویا و دارچینی و نخود، و قومی کنجد و مغز بادام در آن ریزند. اولا گوشت
~~ماکیان در دیگ نهند و آتشی نرم در زیر آن میافروزند تا عرق بر آورد، بعد از
~~آن روغن کنجد و گشنیز و پیاز و کرویا [= نانخواه] و دارچینی درهم میپزند
~~تا عرق بر آورد و پخته شود، بعد از آن سر که و نخود پوست باز کرده و کنجد
~~و مغز بادام در دیگ کنند و میپزند و کنار دیگ به گلاب تر می گردانند.
~~چون پخته شود بردارند.
~~معتدل است در گرمی و خشکی. اشتهای طعام آورد، و اخلاط لطیف کند، و
~~بلغم قطع گرداند و در ذرب2 و عصب و سودا زیان دارد.
~~11an(1n) من
~~هرچه از درخت پدید آید آن را «من» و «طل» خوانند. یعنی تاسهآ شبنم
~~است، جلادهد، و چون عسل منعقد شود و خشک گردد، چون جذوها که
~~درخت آن را اخراج کند، و تاسهآ شیرخشت و ترنگبین و عسل که از کوه
~~[قصران]4 آید در ری. و آن من که معروف است آن است که از درخت بلوط

PageV01P685

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0662.png)

~~باشد در نواحی دیار بکر و نصیبین و سنجار.
# گرم است در درجهآ اول و معتدل است در تری و خشکی. و آنچه از درخت
~~بلوط حاصل کنند خشک باشد و در سرفهای که از تری باشد سود دارد، و
~~سینه و ریه را جلا دهد، و درشتی آنها را نرم گرداند، و آنچه از خرزهره یا از
~~درختهای دیگر حاصل شود باید که نخورند و از آن اجتناب کنند.
~~هوز 111277
~~نباتی است چون نبات بردی، و برگی دراز بزرگ دارد مقدار سه گز در دو
~~گز، و منخرط ms438 نیست، و چون موز برسد مانند مادری که بچه دارد آن نیز موز
~~کوچک با خود دارد. و نیکوتر آن باشد که بزرگ و رسیده و شیرین بود.
~~معتدل است. و گویند سرد و تر است. و بعضی گویند که گرم و تر است در
~~درجهآ اول، و نرم کننده است، سوزش گلو و سینه را سود دارد، و در قوت
~~مجامعت بیفزاید و برانگیزاند، و در مثانه نافع آید، و غذا بسیار دهد، وعدهای
~~می گویند غذا کم دهد، و کمیز براند، و شکم نرم دارد، و اگر بسیار خورند
~~سده آورد، و در صفرا و بلغم و خلط بیفزاید، و شکر اصلاح آن کند]14.
~~1av (mo7) مو
~~پارههای مختلف الشکل است در رنگ3 غاریقون، و گردرنگ بود، و قبض و

PageV01P686

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0663.png)

~~تلخی دارد، زبان را می گزد، و خوشبوی است، و بیخ آن به استعمال کردن
~~شاید. و نیکوتر آن بود که سپید و پاک باشد.
~~گرم وخشک است در درجهآ سیوم1. رطوبت خام دارد، و باد انگیزاند، و
~~لطیف وجلادهنده است، و گرمتر از سنبل است و قبض بیشتر دارد. خوردن و
~~طلا کردن آن در دردبند گاه[ها] و جگرهای سرد سود دارد، و در دشخوار
~~آمدن کمیز و درد مثانه و پیچیدن شکم و باد نافع باشد، و اگر بسیار خورند
~~دردسر آورد. [و باید به سر که آغشته کرده و خنک کرده استعمال کنند]2. به
~~سپرز زیان دارد و بزرالکرفس مصلح آن است.
~~1muumiya--7 مومیائی
~~معدنی است و مانند زفت و قیر به هم آمیخته است3 و همان قوت دارد.
~~گرم است در درجهآ سیوم، و لطیف و محلل است. اگر خورند در آماه بلغمی
~~و شکستگی اعضا و فرو افتادن از جایها و زخم ضرب و فالج ولقوه سود دارد،
~~و اگر به روغن بجوشانند و در اندام مالند نیک باشد، و دردسر و شقیقه را که
~~از سردی باشد و سر ms439 گردیدن و صرع چون به آب مرزنگوش حل کرده به بوی

PageV01P687

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0664.png)

~~دارند سود دارد، و اگر دانگی بخورند گرانی زبان را سود دارد، و نفث خون را
~~که از ریه باشد و درد گلو و خناق را منع کند، و به سکنگبین یا رب توت باید
~~خورد، و اگر به قدر تسوئی در آب عناب و کشکاب [= ماءالشعیر] حل کرده
~~خورند به سرفه سود دارد، و اگر قدر دانگی به آب زیره بازخورند در خفقان
~~نافع آید، و اگر به قدر یک حبه در میان تخم کرفس جوشانیده بازخورند
~~اشکده [= فواق] را ساکن گرداند، و اگر قدر دانگی در شیر حل کنند ریش
~~مثانه را نافع آید، و دوحبه - یادانگی - از آن اگر به روغن حل کرده با مثلث یا
~~شراب صرف در موضع زخم حشرات نهند نافع آید.
~~nolhallab-iyy-a(-e) مهلبیه
~~چون هریسه است. برنج و گوشت ماکیان میپزند و به شیر و شکر مدد دهند.
~~معتدل است در تری و گرمی: تن را معتدل دارد.
~~1n2y5(-میعهآ سائله1 (ع
~~لبنی است. و مانند جذوی است که از درخت روان شود. زرد باشد و چون
~~بپزند سیاه شود. و ثفل آن خشک باشد. و هرچه خوشبویتر باشد بهتر است. و
~~قبض و خشک کنند گی دارد.
# گرم و خشک است، و گویند که تر است. گرمی و نرمی و پخته کنندگی
~~دارد. قومی گویند که دماغ را پاک گرداند، و در جذام سود دارد، و شکم
~~ببندد، قدر استعمال آن یک مثقال است. در سرفه و زکام و نزله و گرانی آواز
~~که از رطوبت باشد نافع بود، خوردن و برداشتن آن کمیز براند، و دردسر
~~آورد. اسحاق گفته به شش زیان دارد. و مصطکی اصلاح آن کند.

PageV01P688

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0665.png)

~~ay(ney)pon1aمی پختج = می پخته ز]
~~در درد گرده و مثانه سود دارد، و هضم را نیک باشد.
~~صنعت آن: بستانند آب انگور و بجوشانند تا چهار دانگ ms440 بماند. پس در هر ده
~~رطل آب انگور که مانده باشد یک رطل شکر یا عسل بریزند و بجوشانند، و
~~اگر خواهند که به افاویه سازند تخم کتان و زنجبیل و قرنفل و دارچینی و عود
~~هندی و مصطکی و زعفران وسنبل الطیب - از هریک یک درم - جوزبوا - پنج
~~عدد - بکوبند و در پارهای کتان ببندند و به وقت جوشانیدن در دیگ اندازند،
~~و هر وقتی به دست بمالند، پس بردارند و صافی کنند و در انائی از آبگینه کنند
~~و به کار میدارند]2.
~~nivi2a111 - زayi2 میویزج - مویز
~~مویز کوهی است و دانههای سیاه دارد مانند نخود. و نیکوتر آن سیاه و
~~دراز بود.
# گرم و خشک است در درجهآ سیوم. سوزنده و خورنده و تیز است، و به
~~خاصیت، شپش را بکشد چون با زرنیخ درهم در سر بمالند، و در گر [= جرب]
~~که ریش شده باشد منفعت دهد، و اگر پانزده دانه بخورند قی کنند کیموس
~~دوسنده را، و در سپرز زیان دارد، و در خوردن آن خطر است از برای آن که
~~مثانه را ریش کند، و اگر اندک خورند پاک کند3. اصلاح آن به کتیرا کنند.

PageV01P689

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0666.png)

~~در ضعف معده و جگر و شکم راندن و قی کردن و تشنگی و غثیان
~~سود دارد.
~~صنعت آن: بستانند آبی ترش خوش طعم پرآب، و دانه را پاک کنند، و در
~~هاون بکوبند و آب آن بگیرند، و هر ده رطل آب آبی صاف کردهآ مروق که
~~در دیگ سنگین پخته باشند دو رطل و نیم شکر یا عسل در آن حل کنند و باز
~~در دیگ کنند و بجوشانند تا با سر عسل شود، و اگر خواهند که خوشبوی
~~باشد زنجبیل و مصطکی - از هر یک نیم درم - و قرنفل - دو دانگ و نیم -
~~بکوبند و ببیزند و در خرقهآ کتان بندند و هر وقت آن داروها در آب بمالند تا
~~قوت همه فرا آب ms441 دهد، و اگر اندک زعفران در آن باشد شاید، و دانگی
~~مشک سوده در آن بگدازانند و در انائی کنند.
~~1ay - 515a11 می سوسن
~~شراب سوسن باشد و در باب شین ذکر آن کرده شد.

PageV01P690

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0667.png)

~~نارجیل lمذز130
~~جوز هندی است. نیکوتر سپید و تازه و خوش طعم باشد.
~~گرم است در اول درجهآ دوم و خشک است در درجهآ اول. و آنچه تر باشد
~~بهتر بود. و در قوت مجامعت بیفزاید، و غذا بسیار دهد، و در قطره قطره
~~چکیدن کمیز سود دارد، و روغن آن بواسیر را نافع آید. و نارجیل کهنه
~~کرمهای شکم بکشد، و شکم ببندد، و بر معده گران باشد، و پوست آن هضم
~~نشود، و با فانیذ باید خورد، و آنچه کره بر آورده باشد خوردن آن زیان دارد
~~که غثیان و غشی آورد، و ربوب میوهآ ترش اصلاح آن کند.
~~atef1 ناطف
~~هر آنچه از شکر ساخته باشند.
~~معتدل بود و موافق جوانان و پیران و سردمزاجان بود. و سرفه را که از
~~حرارت باشد نافع بود، و هر آنچه از خشخاش باشد در نزله و سوزش کمیز
~~نافع آید، و هرچه از عسل ساخته باشند موافق سردمزاجان و پیران بود ولیکن
~~دردسر آورد و صفرا انگیزاند خاصه جوانان را، و هرچه به گردوک ساخته

PageV01P691

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0668.png)

~~باشند حرارت زیادت دارد در معدهای که بلغم غالب باشد، و در گرده سود
~~دارد اما دردسر آورد، و هرچه به کنجد ساخته باشند غذای بسیار دهد و در
~~سینه و سرفه سود دارد، اما معده را سست کند، و آنچه به مغز بادام ساخته شده
~~باشد حرارت کمتر دارد و در سرفهای که از رطوبت باشد نافع آید.
~~صنعت آن: بستانند شکر یا عسل و به آتشی نرم به قوام آورند و بعد از آن
~~فستق یا مغز بادام و یا کنجد در آن ریزند و درهم آمیخته کنند و پهن باز ms442 کنند
~~تا سرد شود.
~~1alanوز Iharenنارنج 1 ز
# پوست نارنج گرم و خشک است در درجهآ اول، و گویند در درجهآ دوم، و
~~ترشی آن سرد و خشک است در درجهآ سیوم. تحلیل باد سرد که در دماغ باشد
~~بکند. و لطیفتر از ترنج است. و شبیه است به احوال آن.
~~121h-x2a11 2نانخواه
# ندک تلخی دارد، و تیز است، و تخم آن منفعت دارد. و نیکوتر آن باشد که
~~تازه و خوشبوی بود.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند گرمی در درجهآ دوم دارد.
~~سدد بگشاید، و در میان داروها که برص و بهق را به کار دارند آمیزند، و تری
~~معده را خشک گرداند، و غثیان ساکن کند، و در معده و جگری که سرد باشد

PageV01P692

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0669.png)

~~سود دارد، و چون با سداب بخورند کمیز براند، و سنگ مثانه بیرون کند، و
~~گرده را پاک گرداند، و در تبهای دیرینه نافع بود. و یک مثقال شربت آن
~~باشد. و چون بجوشانند و آب آن در موضع زخم کژدم نهند درد ساکن شود،
~~و اگر از برای زخم حشرات بازخورند شفا یابند، و چون بفشارند و آب آن در
~~چشم اندازند که از «طرفه» به رنج باشد سود دارد. و اسحاق گوید که شیر را
~~کمتر گرداند و ترمس مصلح آن باشد.
~~par - nosl 1نارمشک
~~«ناغیشت» هم گفته میشود. شکوفهآ انار هندی است. و مانند بسباسه بود لیکن
~~به زردی گراید و بوی خوش دارد، و اندک عفص است، و منفعتش چون
~~سنبل است.
~~گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم، و بعضی گفتهاند گرم
~~و خشک است در درجهآ سوم. لطیف است. و نیک است جدا در معده و
~~جگری که سرد باشد، اخلاط غلیظ را تحلیل و تلطیف کند، و اگر آن را
~~بخورند یا طلا کنند رنگ را به زردی گرایاند. بدل آن ربع وزن آن زنجبیل و ms443
~~نصف وزن آن فستق و سدس وزن آن سنبل است.
~~1ardi ناردین
~~سنبل رومی است. برگش مانند برگ کاویژه و شاخ آن زرد و نرم بود، و دو

PageV01P693

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0670.png)

~~بیخ دارد، و هیچ ثمره و ساق ندارد، و نیکوتر آن باشد که تازه و خوشبوی بود،
~~و بیخ بسیار دارد که به دست از هم جدا نتوان کرد.
# گرم است در درجهآ دوم و خشک است در درجهآ سیوم. اگر در میان
~~داروهای چشم به کار دارند موی مژه برویاند، و کمیز و حیض براند، و چون
~~پخته باشند و در آن نشینند در آماه رحم سود دارد، و در فالج و لقوه نافع باشد.
~~و گویند که در ریه زیان دارد و کتیرا و عسل اصلاح آن کنند.
~~1ab8 نبق]
~~درخت کنار است2. سرد بود در درجهآ اول، و تر است، و گویند خشک است در
~~درجهآ اول. و آنچه شیرین باشد سردی کمتر دارد، و آنچه میل به ترشی دارد
~~سردی غالبتر و بیشتر بود، و شکم بندد، و حکم آن حکم سیب و امرود است. و
~~آنچه معتدل باشد شکم ببندد و آنچه معتدل نباشد هیضه آورد و بلغم بزایاند و
~~محرور مزاجان را بعد از آن سکنگبین باید خورد و سردمزاجان را گلنگبین.
~~نبق یابس
~~پست گنار است. سرد و خشک است و سردی آن کمتر از [سردی] تر آن
~~دارد.3 خشک کننده و لطیف است، و قبض دارد، و قوت معده دهد، و شکم
~~بندد، و منع نزف کند، و اسهالی که سبب آن ضعف باشد دفع کند خاصه
~~چون با دانه بریان کرده باشند، و غذا اندک دهد.

PageV01P694

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0671.png)

~~نیکوتر آن باشد که از رطب سازند. گرم و تر است. تن را فربه کند، و اسهال
~~آورد، و غذای بسیار دهد، و گرمی کند، و غلیظ تر از نبیذهای دیگر باشد، و
~~سدد آورد، و خونی تیره رنگ سیاه انگیزاند، ms444 و در حواس و عصب زیان دارد،
~~و انار شیرین دفع مضرت آن کند.
~~نبیذ دوشابی
~~نیکوتر آن باشد که از سیلان رطب سازند.
~~گرم و تر است. حرارت کمتر از نبیذ خرما دارد، و اسهال آورد، و اگر
~~گواریده شود غذای بسیار دهد اما غلیظ و تر باشد و باد بیشتر انگیزاند، و سده
~~آورد خاصه چون تازه باشد.
~~صنعت آن: دوشاب - ده رطل - با بیست رطل آب بجوشانند تا پانزده رطل بماند،
~~کف بردارند و در خنب [-خم] کنند و سه وقیه دادی رومی در میان آن کنند و
~~بمالند مالیدنی، و دو روز در کفچه میزنند تا حل شود و قوت دادی همه با آن
~~دهد و در خنبی کند که به قیر باز کرده باشند و خنب را در گل گیرند و بعد از
~~یک هفته تا ده روز رسیده شود. و دادی را هوفاریقون نیز خوانند.
~~نبیذالعسل
~~گرم است، گرمتر از خمر، و خشک است. در رطوبت معده و مزاجهای سرد
~~و بیماریهای بلغمی سود دارد خاصه چون به افاویهآ گرم معطر کرده باشند اما
~~خمار سخت بازدید کند و گرم مزاجان و صفراوی طبعان را زیان دارد، و
~~دردسر آورد، و تنقل آن به شراب انار و آبی باید، و چون خمار پدید کند رب
~~میوهآ ترش مانند حماض ترنج و آب غوره شاید.

PageV01P695

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0672.png)

# گرم و تر است. و در رطوبت معده سود دارد خاصه چون افاویهآ گرم در آن
~~باشد. و نزدیک به خمر باشد. و اسهال آورد. و چون عسل در آن نهند گرمی و
~~خشکی زیادت کند و در کسانی که مزاج سرد دارند و بیماریهائی که از بلغم
~~نبود سودمند باشد.
~~صنعت آن: بستانند مویز پاک کردهآ گوشت دار -ده رطل - و پاک بشویند و
~~در چهل رطل آب اگرزمستان باشد سه شبانه روز و اگر تابستان باشد یک
~~شبانه روز آغارند، پس در دیگی کنند و ms445 بجوشانند تا پخته شود، بمالند و صافی
~~کنند، چون سرد شود دیگر بار در دیگ کنند و بجوشانند تا چند جوش
~~بر آورد. و زنجبیل و قرنفل و دارچینی و عود هندی و مصطکی و قرنفل و
~~زعفران و سنبل الطیب - از هریک نیم درم - جوزبوا -ده دانه - بکوبند و ببیزند و
~~در خرقهآ کتان نهند و در دیگ اندازند و میجوشانند و داروها که در کتان
~~بسته باشند به دست بمالند تا هر قوت که دارد همه به آب دهد. از سر آتش
~~بر گیرند و مروق گردانند و در انائی کنند و مدت سه ماه سر آن ظرفها استوار
~~کنند. چون مدت به آخر رسد سرش بر گیرند و رسیده باشد. و دانگی - نیم
~~رطل - شربت آن باشد با ربع مثل آن آب.
~~نبات الجلاب - نبات که به شیرینیها کنند
~~نیکوتر آن باشد که شفاف و سبک و سپید بود.
~~معتدل است. گلو را صافی گرداند، و در سرفه سود دارد، و گرانی آواز بپرد،
~~و در سینه و ریه موافق است. و اگر لاژورد در آن حل کرده باشند به سودا سود
~~دارد، و در معده که خلط تیز در آن باشد زیان دارد. و میوهها اصلاح آن کند.

PageV01P696

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0673.png)

~~1011a5 نحاس
~~مس باشد. رنگ آن سرخی بود که به زردی گراید. و این بهترین است.
~~سرخ ویژه هم باشد، و سرخی که به سیاهی هم آید بود. و طالیقون نوعی از آن
~~است. و آنچه را سوخته باشد «روسختج» خوانند1 تیز بود و قبض دارد. و چون
~~بشویند سودمند باشد. و هرچه نرم و رقیق و سرخ باشد نیکو بود.
~~گرم و خشک است در درجهآ سیوم. و تیزی و قبض دارد. و آنچه سوخته
~~باشد موی را سیاه گرداند، و گوشت زیادت بخورد، و روشنائی چشم بیفزاید،
~~و در درشتی پلک چشم و سختی آن سود دارد و نرم گرداند اما اگر بخورند ms446
~~در مثانه زیان دارد. و کتیرا دفع مضرت آن کند.
~~10aala نخاله
~~سبوسه باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ اول. جلا دهد، و تلیین و نرمی کند، و پاک
~~گرداند، و سینه را نرم کند، و باد و بلغم تحلیل کند، و اگر در موضعی که باد
~~زحمت دهد سبوسه را گرم کنند و ضماد سازند بگدازاند، و در گر [= جرب]
~~که ریش شده باشد به سرکه بیزند و نیم گرم ضماد کنند سود دارد.
~~1ad(d) 2ند
# بوی خوش است اگر بر آتش نهند یا به بوی دارند. گرم کننده است، و قوت
~~دل دهد، و در زهرها سود دارد.

PageV01P697

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0674.png)

~~صنعت آن: یک جزو عود هندی بکوبند و به حریر ببیزند و یک جزو مشک
~~تبتی به صلایه نرم بسایند و یک جزو عنبر اشهب که چرب باشد حل کنند و
~~عود و مشک در آن بسرشند و در صلایه به هم بسایند و به کار میدارند.
~~12ries نرجس
~~«عبهر» نیز خوانند.
~~معتدل است در گرمی و خشکی، و لطیف است. و بعضی گویند که گرم و
~~خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند در درجهآ سیوم. گشایندهآ سدد دماغ
~~است، و در دردسر که از رطوبت و بخار مادهآ سودا باشد سود دارد، و اما ایشان
~~را که دماغ گرم دارند زیان دارد، و بنفشه و کافور اصلاح آن کند.
~~و پیاز نرگس جلا دهد، و خار بیرون آرد، و کلف را جلا دهد، و در
~~داء الثعلب نافع آید، واگر بخورند قی آورد.
~~نرجسیه
~~نرگس خوانند. گرم و تر است. در قوت مجامعت بیفزاید و موافق صاحب
~~ریاضتان باشد، اما صفراوی مزاجان را زیان دارد، و تشنگی آورد. و باید که به
~~وقت خوردن، ترشیها به کار دارند.
~~[نرد
~~طلائی است که در آماه گرم سود دارد و مرکب بود از صندل سرخ و گل
~~قیمولیا - از هریک پنج درم -صندل سپید و شاف ms447 مامیثا - از هریک سه درم -
~~گل ارمنی - ده درم - قرنفل و اقاقیا و حضض - از هریک دو درم - اسپیداب
~~ارزیز و مرداسنگ -از هریک یک درم - نرم بکوبند و بیزند و درهم آمیزند و
~~به آب کاسنی بسرشند و به کار میدارند]1.

PageV01P698

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0675.png)

~~11251i11 نسرین
~~گلی است و مانند یاسمین است در فعل. و روغن نسرین چون روغن
~~نرگس باشد.
~~گرم و خشک است در درجهآ اول، و گفتهاند در سیوم. پاک کننده و
~~لطیف کننده است. در سردی عصب نافع آید، و کرم که در گوش باشد بکشد،
~~و در طنین و «دوی» سود دارد، و سدهآ بینی بگشاید، و قی و اشکده [= فواق]
~~ساکن کند.
~~e5a نشا
~~نشاسته بود. و نیکوتر آن بود که سپید و نرم و سبک بود.
~~سرد و خشک است در درجهآ اول، و گویند سرد است در درجهآ دوم. تر و
~~نرم کننده و دوسنده [= لزج] است. و اگر با زعفران در کلف طلا سازند نافع
~~باشد، و اگر با سه چندان آب بپزند و شکر و مغز بادام اضافت کنند در ریش
~~سینه و سرفه و درد گلو و قصبهآ ریه سود دارد، و ریشهای چشم مندمل کند و
~~منع فروریختن مادهها بکند، و ریش را خشک گرداند، و اگر بریان کنند خاصه
~~در اسهال دیرینه نافع باشد، اما دیرهضم شود، و دیر به قعر معده فرو افتد، و
~~چون با شراب طلا کنند در نیش افعی نافع است.
~~نشاءاللوز
~~نشاستهآ مغز بادام. سرد و ترتر از نشاستهآ گندم است و لطیفتر از بادام.
~~نشاره (ن ر)
# تراش چوب بود، و طبعش چون طبع آن درخت باشد. در جراحت نیک

PageV01P699

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0676.png)

~~باشد و مندمل گرداند خاصه چون درخت قابض بود مانند بلوط و خارها، و
~~چون با انیسون برابر هم به شراب بسرشند و بسوزانند و خورد بسایند و در
~~ریشهائی که «نملیه» خوانند ریزند منفعت دهد. و ms448 نشارهآ عاج چون زنان بخورند
~~آبستن نشوند.
~~12Trun نطرون
~~بورهآ ارمنی است. و نیکوتر آن باشد که از ناحیت مصر آورند.
~~گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گویند که گرمی آن در درجهآ سیوم
~~است. در قولنج که بغایت سخت باشد سود دارد. و نیم مثقال شربت آن باشد.
~~خلطهای غلیظ را رقیق گرداند، و قلع سپیدی قرنیه بکند. و گویند در دل زیان
~~دارد. بنفشه و شکر اصلاح آن کنند.
~~11211a نعنع
# هیزازما» نامیده میشود.1 نیکوتر آن باشد که بستانی بود و.. باز دهد و چون
~~در سایه خشک کرده باشند بهتر بود.2
~~معتدل است. و در او رطوبت زیادتی هست. و گویند گرم و خشک است در
~~درجهآ دوم، و گفته میشود حرارت او در درجهآ سیوم است و خشکی او در
~~درجهآ اول. قوتی گرم کننده دارد، و قابض است.
~~و لطیف ترین ترهها نعناع است و اگر در شیر اندازند پنیر نشود، و عصارهآ آن

PageV01P700

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0677.png)

~~قطع سیلان خون از اندرون نکند، و اگر با پست جو در دبیلات1 ضماد کنند
~~سود دارد، و اگر در زبان مالند نرم شود و ورم آن تسکین دهد، و منع نزف
~~خون بکند، و معده را گرم و قوی گرداند، و اشکده [= فواق] که از امتلا باشد
~~ساکن گرداند، و اگر اندک خورند هضم شود و مدد هاضمه دهد، و اگر بسیار
~~خورند تخمه آورد، و منع قی بلغمی و دموی بکند، و در یرقان سود دارد، و
~~قوت مجامعت را مدد دهد، و کرم که در شکم باشد بکشد، و اگر زن پیش از
~~مجامعت بردارد آبستن نشود، و چون دو سه تا نعناع با ناردان به هم بخورند
~~هیضه ساکن گرداند، و در پیچیدن شکم و زخم سگ گزنده سود دارد، و
~~چون بسیار خورند خارش در گلو پدید آورد، و در مقعد زیان دارد، و کرفس
~~اصلاح آن کند]2
~~نفط3 ابیض
# نفط ms449 سپید معدنی است و نفط سیاه معمول نیست. اما نفط سیاه را در قرع
~~و انبیق می کنند تا متصاعد می گردد و سپید میشود. و نیکوتر آن باشد که
~~سپید تر بود.
# گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و اسحاق گوید تر است. لطیف و تحلیل
~~کننده است. سدهها بگشاید، و در درد سرون و بند گاه[ها] و لقوه و فالج، و سپیدهآ

PageV01P701

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0678.png)

~~چشم و آب که فرو خواهد آمدن و دما [= ربو] و سرفهآ دیرینه اگر نیم مثقال به
~~آب گرم باز خورند سود دارد، و باد و پیچیدن شکم را نافع بود، و بچه که در
~~شکم مادر مرده باشد و مشیمه هردو بیرون کند، و کرمها که در شکم باشد
~~بکشد. اسحاق گوید در ریه زیان دارد و سر که و کتیرا اصلاح آن کند.
~~صافی شدهآ قیر باشد.
# گرم و خشک است. رحم که بیرون آمده باشد باز جای برد، و کرمها که
~~اندرون شکم است بکشد.
~~180d0 نقوع1 الصبر
~~سود دارد دردسر را که از رطوبت و سودا باشد.
~~صنعت آن: افسنتین رومی -ده درم - اسارون - پنج درم - قنطوریون و
~~مصطکی و گل سرخ - از هریک سه درم - صبر اسقوطری - شش درم - داروها
~~را نیم کوفته کنند و در ظرفی از آبگینه کنند و سه رطل آب گرم در سر آن
~~ریزند و به روز در آفتاب نهند و به شب در جائی گرم بنهند و سر آن پوشیده
~~دارند و سه شبانه روز به این ترتیب نگاه میدارند. روز چهارم فروپالایند و
~~دانگی نیم رطل یا چهار وقیه بازخورند. و اگر هر نوبت یک درم روغن بادام
~~بر سر شربت اندازند شاید، و بهتر بود.

PageV01P702

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0679.png)

~~صنعت آن: آلوسیاه قومسی - سی دانه - مویز خراسانی - بیست درم - عناب
~~- بیست عدد - سپستان - سی دانه - خرمای هندی پاک کرده از دانه و لیف
~~- بیست درم - تخم کاسنی و تخم اکشوت ms450 - از هریک چهار درم - گشنیز
~~خشک - سه درم - در ظرفی کنند و پارهای آب جوشانیده بر سر آن ریزند
~~چندان که در سر آن باز افتد و زیادت شود، و به روز در آفتاب نهند و به شب
~~می پوشند تا تمامت سه شبانه روز بگذرد. روز چهارم صاف کنند و در نیم رطل
~~از این نقوع ده رطل ترنگبین حل کنند و سحرگاه بازخورند، و مدت دو
~~ساعت پیش از خوردن این نقوع، اگر این حب بخورند اولی تر بود: صبر - دو
~~درم - و مصطکی - یک درم - بکوبند و ببیزند و به حبها سازند و فروبرند.
~~نمام (ن م)
# سیسنبر نیز خوانند و «نمام الملک» هم نامیده میشود.
# گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند در درجهآ دوم. عفونتها را مقاوم
~~کند، و شپش بکشد، و در آماه اندرون و آماه که از خون پدید آمده باشد
~~سودمند بود، و اگر به سر که بپزند و به روغن گل سرخ بیامیزند و در سر طلی
~~کنند دردسر و فراموشکاری را سود دارد، و چون به شراب حل کرده باز
~~خورند در اشکده [= فواق] که از امتلا باشد نافع آید، و کرمهای شکم بکشد،
~~و فرزند که در شکم مادر باشد و مرده بود بیرون آرد، و سنگ مثانه پاک
~~گرداند، و چون به زخم حشرات ضماد کنند نافع آید، و اگر مثقالی در
~~سکنگبین بازخورند دفع مضرت زهرها کند، و چون به بوی دارند دردسر که از
~~بلغم و سردی باشد ساکن کند، و خلطهای غلیظ از دماغ پاک گرداند.

PageV01P703

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0680.png)

~~1ann-alr-snd نمکسود
~~نیکوتر آن باشد که گوشت فربه بود.
# گرم و خشک است و خشک کننده. کشتی گیران را و مرطوبان را سود دارد،
~~و غذا اندک دهد، خوردن آن خوف قولنج دارد. مصلح آن پختن آن با روغن
~~و شیر است.
~~Ptua(-e) نوره
~~آهک باشد. نیکوتر آن بود که سفید باشد و زود ms451 خورد شود، و آنچه آب بر آن
~~ریخته باشند سوزنده نبود بلکه گرم کننده باشد، و آنچه آب در آن نریخته باشند
~~بغایت گرم کننده و سوزنده بود، و آنچه شسته باشد معتدل بود و خشک باشد، و
~~گوشت زیادت در جراحت بخورد، و در سوختگی آتش سود دارد، برای کسانی
~~که نحیف باشند زیانکار است چون در حمام به بدن طلا کنند، و خوردن آن
~~زیانکار و قتال بود، و چون بخورند دهان خشک شود و درد معده پدید آرد، و
~~پیچیدن شکم و اسهال و بستگی کمیز آرد، و مداوات به قی و آب گرم و روغن
~~باید کرد، بعد از آن شیر و روغن بادام و جلاب و مرقهای چرب خورد.
~~11u5ador نوشادر
~~در طبع نزدیک به نمک است. و نیکوتر نوشادر، پیکانی صافی سپید باشد.
~~گرم و خشک است در آخر درجهآ سیوم. لطیف کننده و گدازنده کننده است.
~~در سدد چشم و در خناق بلغمی و فرود آمدن ملازه سود دارد.
~~نوی التمر = استهآ خرما
~~گرم و خشک و قابض و جلادهنده است. چون بسوزانند و بشویند و در

PageV01P704

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0681.png)

~~چشم کشند نرمی چشم را سود دارد و پاکیزه گرداند، و چون بپزند و آب آن
~~باز خورند در سنگ مثانه بیرون کردن منفعت تمام دهد.
~~نوی الاهلیلج الکابلی = استهآ هلیلهآ کابلی
~~نیکوتر آن باشد که از هلیلهآ کابلی بود.
~~سرد و خشک است در درجهآ دوم. بستگی کمیز [= عسرالبول] بگشاید. و
~~یک مثقال شربت آن باشد. و در سپرز زیان دارد، و شراب اصلاح آن کند.
~~[نیطافلی1
~~خشک کننده است بی آن که تیزی کند. چون ضماد کنند زفت را منقطع
~~گرداند، و به ضماد کردن در دبیلات و در خنازیر و صلابتها و گر [=جرب]
~~سود دارد، و درد بند گاه[ها] و عرق النسا را نافع آید، و چون برگ آن را مدت
~~یک ماه به شراب بازخورند به صرع سود ms452 دارد، و عصارهآ بیخ آن در ریه و جگر
~~و یرقان منفعت دهد]2.
~~نیرباج
# غذائی است که از برای اسهال شکم و آروغ ترش که از ضعف معده و بد
~~گواریدن طعام بود خورند.
~~صنعت آن: بستانند گوشت مرغ خانگی و پاره کنند و در دیگ نهند و آتشی نرم
~~در زیر آن افروخته گردانند تا عرق بر آورد، و پیاز و گشنیز و روغن کنجد بدان

PageV01P705

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0682.png)

~~بریزند و چون عرق تمام بر آورده باشد دو رطل اناردان و دو رطل مویز نرم بکوبند
~~و بمالند و آب در دیگ کنند و دو سه تا نعناع در آن اندازند و پارهای مغز بادام،
~~چون پخته شود کنار دیگ به گلاب معطر گردانند و میخورند.
~~iنیل لم
~~گیاهی است بستانی و بیابانی و عصارهآ آن را «نیلج» خوانند، و نیکوتر برگ
~~آن سبزی باشد که به سرخی گراید.
# گرم است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند سرد است
~~در درجهآ اول، و گفتهاند سرد است به اعتدال و متوسط است بین رطوبت و
~~خشکی. قابض است. در کلف و بهق و نزف و داءالثعلب و جراحات بد که در
~~اعضاهاء سخت باشد و پوسیده شده، و سرفهآ کودکان همه را سود دارد، و خار
~~که در اندام سخت شده باشد طلا کردن آن نافع آید. و اسحاق گفته است چون
~~به مغز خیار چنبر خورند در استسقا سودمند باشد.

PageV01P706

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0683.png)

~~پشم باشد و «فرو» بود، در باب فا یاد کرده آمد.
~~وبرالارنب = پشم خرگوش
# چون با صبر و دقاق1 کندر و سپیدهآ تخم مرغ که به هم سرشته باشند به
~~شریانی که دریده شده باشد نهند نافع بود.
~~وج2 نه7
~~بیخ نباتی است. بیشتر در میان آب و مرغزار روید و بوی ناخوش دارد، و تیز
~~است. جالینوس گفته است که بیخ این گیاه را شاید که استعمال کنند و قوت ms453
~~آن مانند قوت ایرسا و زراوند است.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. رنگ روی صاف گرداند3، و در برص و

PageV01P707

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0684.png)

~~بهق و تشنج و دردپهلو و دردسینه سود دارد، و در جگر سرد و سختی سپرز
~~که از سودا باشد، و پیچیدن شکم و فتق و کمیز راندن و زخم حشرات همه را
~~سود دارد، و سپیدی چشم را قلع کند، و جلای تاریکی چشم که از رطوبت
~~باشد دهد، و حیض راند. و جالینوس گفته است که در بلغم و صفرا سودمند
~~بود، و شربتی یک درم باشد، و در سر زیان دارد، و رازیانه اصلاح آن کند، و
~~بدل آن در طرد باد و درد جگر، زیره و زراوند باشد.
~~12da ودع]
# گوش ماهی است و در قوت مانند صدف بود.
~~خشک است. خار و پیکان به قوت جذب به خود کشد، و در گوک سود
~~دارد، و اگر بسوزانند جلاء سپیدهآ چشم دهد، و درشتی پلک چشم نرم گرداند،
~~و ریش چشم و سوختگی آتش را نافع است]1.
~~7ara52ln ورشان
~~کبوتر بنا است. گوشت آن شکم ببندد، و در معده دیرهضم شود، باید که به
~~سر که بپزند.
~~7a5 -7015 ورس
~~[«حص» نامیده میشود]2. چنیری سرخ است مانند خوردهآ زعفران و از
~~شهرهای حجاز و یمن آورند، و بستانی باشد و مانند کنجد بود. و چون به
~~مدت یک سال بکارند ده سال بردهد و بماند. و نیکوتر آن باشد که سرخ بود
~~و مانند زعفران به زردی گراید.

PageV01P708

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0685.png)

~~گرم و خشک است در درجهآ دوم و قابض و لطیف. چون در کلف و نمش
~~طلا کنند نافع آید، و اگر بازخورند سنگ مثانه پاره کند، و در درد گرده و
~~مثانه که سرد باشد نافع آید، و شربتی یک درم باشد. اسحاق گفته که در ریه
~~زیان دارد و عسل اصلاح آن کند.
~~چون در اندامی که آهک ms454 به کار برده باشند طلا کنند بوی آهک ببرد، و
~~چون بفشارند و آب آن در گوش چکانند کرم گوش بمیرد، و اگر در ناف
~~طلی کنند کرم شکم بمیراند.
~~ورق الطرفاء = برگ درخت گز
~~خشک و قابض و پاک کننده است. چون در سپرز کماد کنند یا بجوشانند و
~~آب آن در موضع سپرز ریزند نافع باشد، و پای دندان [= لثه] که سست شده
~~باشد قوی گرداند.
~~ورق الدلب = برگ درخت چنار (ورق د)
~~نیکوترین آن تازه باشد.
# سرد و خشک است. چون در آماه گرم که در زانو باشد ضماد کنند سود
~~دارد، و اگر نرم بسایند و در جراحت تر ریزند خشک گرداند، و در گلو و بینی
~~و حواسهای دیگر زیان دارد، و در سوختگی نافع است. و از خواص آن برگ
~~آن است که از بوی آن خنافس1 بمیرد.

PageV01P709

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0686.png)

~~ورق الغرب - برگ بید
# چون بکوبند و در جراحات پاشند گوشت رویاند، و چون آب آن بازخورند
~~زرو1 که از گلو فرو رفته بود بمیرد.
~~ورق السرو - برگ سرو
~~نیکوتر آن باشد که از سروی دیرینه بود.
~~معتدل است در گرمی و سردی، و خشک است، و قبض قوی دارد، و در مزاج
~~که میل به سردی کند یک درم از آن سود دارد، و چون بکوبند و در جراحت نهند
~~بروباند، و خاکستر آن در سوختگی آتش سود دارد، و در فتق اگر ضماد کنند
~~منفعت دهد، و گوشت پای دندان [=لثه] سخت گرداند، و با آردجو در آماه گرم
~~سود دارد، و در ریه زیانکار بود و کتیرا و عسل اصلاح آن کند..
~~ورق البلوط - برگ بلوط
# سرد و قابض است. خشکی اندک دارد، و چون بکوبند و در جراحت پاشند
~~گوشت رویاند، و ریش را خشک گرداند.
~~ورق الزیتون = برگ زیتون
~~معتدل است در گرمی و سردی و خشک است در درجهآ دوم. و چون
~~بسوزانند از برای داروی چشم ms455 مانند توتیا باشد، و اگر در سر که بیزند درد
~~دندان را سود دارد، و آب آن اگر در دهان پاشند در قلاع نافع باشد، و برگ
~~زیتون بیابانی را چون در آبغوره بیزند تا مانند عسل شود و در دندان خورده
~~نهند از بیخ بر آورد.

PageV01P710

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0687.png)

~~از هند آورند. معتدل است در حرارت، قبض شدید دارد، و پای دندان [= لثه]
~~و معده را قوی گرداند و لب را سرخ کند و اهل دریا1 پیوسته به کار دارند از
~~برای آن که همواره ماهی خورند و این برگ دفع مضرت آن کند]2.
~~نیکوتر آن باشد که از حنظلی بچینند که ثمرهآ آن زرد و رسیده و در سایه
~~خشک شده باشد.

PageV01P711

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0688.png)

# گرم و خشک است. سودا و بلغم براند، و در مالیخولیا و صرع و داءالثعلب و
~~جذام سود دارد چون با داروها به کار برند، و در رودگانی زیان دارد. نشاسته و
~~جدوتازی [= صمغ عربی] اصلاح آن کند.
~~ورق الاجاص = برگ آلوسیاه
# چون به شراب بیزند و به آن غرغره کنند سیلان ماده که به ملازه و گلو می ریزد
~~قطع گرداند. و چون به آن مضمضه کنند از سیلان مواد به لثه مانع شود.
~~ورق الاترج = برگ ترنج
# گرم و خشک است. تحلیل و خشک گردانیدن کند، و عصارهآ آن در تری
~~معده سود دارد و گرم گرداند، و چون بخایند بوی دهان خوش گرداند و بخر1
~~زایل کند و بوی سیر و پیاز از دهان قطع کند.
~~ورق التوت = برگ توت
# چون نرم بکوبند و در روغن زیت آمیزند و در سوختگی آتش ضماد کنند
~~سود دارد، و چون بیزند و به آب آن مضمضه کنند درد دندان ساکن کند.
~~ورق الجوز = برگ گردوک
~~خشک کننده است و قابض. چون بخایند و در ریش نهند سود دارد، و در
~~بثرهای که در دهان شده باشد سود دارد.

PageV01P712

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0689.png)

~~متوسط ms456 است در گرمی. و خشک کنندهای بغایت قوی است. چون عصارهآ
~~آن بیاشامند خون که از روده آید و اسهال و نزف و نفث دم را که از ضعف
~~معدهای که از رطوبت دارد سود دارد، و چون در رحم و مقعد که هر دو بیرون
~~آمده باشد ضماد کنند باز جای برد.
~~در گرمی و خشکی معتدل است، و خشک است در درجهآ اول. ریشها را
~~خشک گرداند، و در سختی رحم نافع آید.

PageV01P713

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0690.png)

~~دردسپرز و صلابت و سدد آن سود دارد، و مسهل صفرای سوخته است، و بلغم
~~و سودا براند، و در صرع نافع است و اگر یک درم از آن به شراب باز خورند یا
~~به آن ضماد کنند در زخم کژدم سودمند بود، و چون با سکنجبین بخورند
~~کمیز براند، و در اختناق رحم و دردبند گاه[ها] و نقرس و داروهای کشنده
~~سود دارد.
~~ورق المازریون = برگ مازریون
~~مانند برگ مورد است.
# گرم و خشک بود در درجهآ سیوم، و قبض و تیزی هردو دارد، و مسهلی قوی
~~است. بلغم و زرد آب براند، و بیشترین شربت آن دو دانگ باشد، و گرم مزاجان را
~~نشاید خورد، و باید که به وقت استعمال یک شبانه روز در سر که آغارند پس
~~خشک گردانند و بکوبند و به روغن بادام چرب کنند و به کار دارند.
~~7ard 1ورد
~~گل باشد. و گل عراقی سرخ بود و مرکب است از دو جوهر آبی و زمینی، و
~~تیزی و قبض دارد، و تلخ است. و نیکوتر گل سرخ تازهآ جوری فارسی باشد.
~~سرد است در درجهآ اول و خشک است در اول درجهآ دوم. متوسط است در
~~لطیفی و غلیظی، و خشک کنندگی بیشتر از قبض دارد، و اعضای اندرونی و

PageV01P714

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0691.png)

~~گوشت بن دندان [= لثآه] قوی گرداند، و اگر در گرمابه استعمال کنند بوی
~~عرق خوش گرداند، و چون کوفته در گوک1 ms457 نهند قطع کند، و در ریشها سود
~~دارد، و در جراحات عمیق2 گوشت رویاند، و درد ساکن کند، و تشنگی
~~آورد، و در جگر و معده سود دارد، و درد مقعد ساکن کند، و ده درم گل
~~سرخ تازه چون بجوشانند و بازخورند ده مجلس شکم براند، و قدر سه درم از
~~آن حرارت تب ربع بنشاند، و چون خشک باشد اسهال نکند، و اگر در دهان
~~گیرند در بثره و قلاع سود دارد خاصه چون به عدس و کافور آمیخته باشند، و
~~چون گل تازه به بوی دارند زکام پدید آرد و باشد که ماشرا نیز پدید آید، بوی
~~کافور اصلاح آن کند، و چون بر سر آن نشینند شهوت مجامعت قطع کند.
~~[تخم کنگر مضرت آن را ببرد]3.
~~ورداللوز = شکوفهآ بادام
~~قوت دل و دماغ دهد.
~~وردالتفاح والسفرجل = شکوفهآ سیب و آبی4
~~سرد است. قوت دل و دماغ دهد.
~~وردالبابونج = گل بابونه
~~گرم و خشک است به اعتدال، و محلل و ملطف و ملین است.

PageV01P715

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0692.png)

~~نیکوتر آن باشد که زرد بود.
# گرم است در درجهآ اول و معتدل است در خشکی1. لطیف و تحلیل کننده
~~است، اگر به بوی دارند دماغ سرد و تر را سود دارد، و باد غلیظ بشکند، و
~~چون بپزند و آب آن باز خورند حیض براند و مشیمه قلع کند، و اگر در زهار
~~طلی کنند آماه رحم را تحلیل کند.
~~وردالباقلی - گل باقلی
~~سرد و تر است. حرارت دماغ بنشاند. و اگر در هاون ارزیز بکوبند و به آفتاب
~~نهند موی را سیاه کند.
~~وردالخشخاش - گل خشخاش
~~سرد و تر است. گرمی و خشکی دماغ ساکن کند، و اگر در سر ضماد کنند
~~بیخوابی زایل کند و خواب آورد و دردسر که از گرمی باشد ساکن کند.
~~[وردالدفلی - گل خرزهره
~~گرم و خشک است. فعلش نزدیک به برگ خرزهره است]2.
~~73di وردی
~~از جملهآ داروهای چشم است و در ms458 ریش و بثره و درد چشم سود دارد.
~~صنعت آن: اسپیداب ارزیز و اقلیمیای نقره و شادنه و جدوتازی [=صمغ
~~عربی] - از هریک چهار درم - نشاسته و افیون و زعفران -از هریک نیم درم -

PageV01P716

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0693.png)

~~مس سوخته - نیم درم - کافور - نیم دانگ - بکوبند و به حریر ببیزند و نیک
~~بسایند و در چشم می کشند.
~~وردی بن علی کحال
~~سودمند است در ریش شدن چشم اگر در آن پراکنند.
# صنعت آن: شادنه شسته و شیح سوخته - از هریک یک درم - پوست خایهآ
~~شترمرغ شسته - یک درم - بکوبند و به حریر ببیزند و به کار دارند.
~~782ad وزغ = بزغ
# گوشت وزغ قاتل است و اگر در شراب اندازند و در آن شراب بمیرد آن
~~شراب سم باشد و هر که بخورد درد دل پدید آید و قی بسیار کند و مداوات
~~آن قی کردن است و معده را پاک گردانیدن، و مداواتش ماننند مداوات
~~خوردن ذراریح است.
~~7as1na(وسمه (5
# برگ نیل است.1
# گرم و خشک است، و حرارت آن در آخر درجهآ اول است و خشکی آن در
~~درجهآ دوم. و قبض کند، و جلا دهد، و مو را سیاه گرداند.
~~وسخ الاذن = پلیدی گوش
~~چون در شکافتن لب مالند سود دارد، و در ناخنه اگر طلا کنند ساکن کند.

PageV01P717

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0694.png)

~~وسخ الحمام = پلیدی گرمابه
# نیکوتر آن باشد که از دیوارها گرفته باشند. گرم کنده است به اعتدال، و در
~~آماه پستان و سکته سود دارد.
~~وغد (و)
# بادنجان است و در باب با گفته شد.

PageV01P718

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0695.png)

~~artaman 1هرطمان
~~دانهای است میان گندم و جو، و پست آن بیشتر از پست جو قبض کند.
~~معتدل است میان گرمی و سردی، و تر است، و بعضی گویند بغایت گرم
~~است، و خشک کننده بود، و تحلیل و قبض هردو دارد.
~~Ihannmva(e) 2هرنوه
~~مانند فلفل است و کوچکتر از آن است، و رنگش به زردی گراید، و ms459 بوی
~~عود می کند و از بلاد صقالبه آرند.
~~معتدل است، و گویند گرم و تر است. مقوی معده و قوت هاضمه است و
~~چون بپزند و آب آن باز خورند سنگ مثانه بگدازاند، و کمیز براند.

PageV01P719

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0696.png)

~~1arisa - To1 - 1anta هریسة الحنطة = هریسهآ گندم
~~نیکوتر آن باشد که گوشت، فربه و لطیف و گندم پاک باشد.
# گرم و تر است. در منی بیفزاید، و قوت شهوت مجامعت دهد [و درست تر
~~غذائی است معتدل مزاجان را و کسی که او را قوت هاضمه باشد، و غذائی
~~بسیار دهد و ایشان را که ریاضت کشند موافق آید، و در معدههای ضعیف
~~زیانکار بود، و سده آورد، و سنگ بازدید کند خاصه چون به شیر پخته باشند،
~~و کرم در رودهها پدید کند. و به آبکامه و زیره و فانیذ اصلاح باید کرد.
~~صنعت آن: بستانند گندم و به آب گرم بشویند، پس به آب سرد بشویند و
~~یک ساعت بگذارند تا تر شود، پس بکوبند و دیگربار به آب گرم بشویند و در
~~سایه خشک گردانند. پس دو سه نوبت دیگر بشویند و خشک کنند و در
~~دست بمالند مالیدنی محکم. پس خشک گردانند تا پوستها دست بدارد. و پنج
~~رطل از این گندم و بیست رطل گوشت با پنجاه رطل آب در دیگی کنند و
~~میپزند و کف برمیدارند و سه رطل دنبه و هفت درم نمک اندرانی و دو سه
~~پاره دارچینی در آن دیگ اندازند و میجوشانند و کف برمیدارند و سر دیگ
~~استوار کنند به طبقی، و کنار آن در خمیر گیرند. و چون شش ساعت بگذرد
~~رسیده و پخته باشد، بردارند و روغن در آن ریزند و میخورند]1.
~~12ni5a-10loo2 هریسة الارز = هریسهآ برنج
~~نیکوتر آن باشد که از گوشت فربه و برنج نیکو پزند.
~~معتدل است در گرمی و تری. غذا کمتر از هریسهآ گندم دهد، و زودتر هضم شود.
~~صنعت آن: بستانند ms460 گوشت فربه و در دیگی کند و دو سه پاره دارچینی و

PageV01P720

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0697.png)

~~اندک نمک اندرانی در آن کنند و چندان آب که بر سر آن باز افتد ریزند و
~~به آتشی نرم می پزند تا پخته شود، بنهند و به روغن بادام و روغن پالوده
~~میخورند. و اگر خواهند مرغ را به شیر بیزند و چون پخته شود گوشت پخته
~~در آن نهند.
~~1a2a-ia5an(11e) هزارجشان
# هزارفشان» و «فاشرا» نیز خوانند.
~~چوبی است به شکل شفتالوی خشک کرده.
~~و چون بسایند و بخایند اول هیچ طعم ندارد بعد از آن تلخ شود.
# گرم و خشک است در درجهآ دوم. خلط را رقیق و لطیف گرداند.
~~ha51-dalnan 2هشت دهان
~~نام عود هندی است و معروف است به این نام.
# گرم و خشک است، و شکم ببندد، و قابض بود، و خاصیت آن در عرق النسا
~~و نقرس است.
~~1aft-palnl0n 3هفت پهلو
# گیاهی است. سرد و خشک است، و شکم ببندد.

PageV01P721

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0698.png)

~~Aelyavn 1هلیون
~~برگی و تخمی است، و شیری تیز دارد و آن شیر گزنده بود، و نیکوتر
~~بستانی باشد.
# گرم و تر است، و گویند معتدل است. سدد بگشاید و تحلیل کند، و در
~~عرق النسا سود دارد، و گویند شکم بندد، و بعضی گویند در قولنج بلغمی سود
~~دارد، و در قوت شهوت بیفزاید، و در دشخوارزادن زنان نافع بود، و چون به
~~شراب پخته باشند در زخم رتیلا سودمند بود، و گویند اگر بپزند و سگ
~~بخورد بمیرد. [در پرزهای معده زیان دارد و باید که با گوشت بپزند و به آن
~~آبکامه و زیتون بیفزایند]2.
~~1edeba هندبا
~~کاسنی باشد. دو نوع است: بیابانی3، و بستانی. و بعضی پهن برگ باشد و
~~بعضی باریک برگ. و کاسنی بهتر از خس باشد در گشادن سدد، و در تابستان
~~تلخی بیشتر دارد و اندک میل به حرارت کند، و نیکوتر آن باشد که تر و
~~خوش ms461 و بستانی باشد، و بهتر از همه شامی باشد که «انطوبیا» نامیده میشود.

PageV01P722

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0699.png)

~~سرد است در آخر درجهآ اول، وتر است در درجهآ اول، و بعضی گویند
~~خشک است در درجهآ دوم. و هرچه بیابانی باشد رطوبت کمتر دارد، و سدد
~~بگشاید، و قبض بسیار ندارد، و اگر با اسبیداب ارزیز طلا کنند سردکننده
~~است، و آب آن بر نقرس ضماد سازند نافع بود، و اگر به چشم ضماد کنند درد
~~آن را منفعت دهد، و در غثیان و هیجان صفرا و گرمی معده سود دارد، و
~~شکم ببندد، و در تب ربع و زخم کژدم و حشرات ضماد کردن آن با سویق
~~نافع باشد. [و شیر کاسنی بری جلای چشم دهد، و دیر هضم شود، مصلح آن
~~تره تیزک است]1.
~~8u(ariun هوفاریقون
~~داروئی رومی است، و گویند حب بلسان است2، و شاخ و دانه و شکوفهآ به
~~هم آمیخته دارد و مانند سماق باشد الا این که سرخی ندارد، شاخهها و دانهها و
~~شکوفهآ آن زرد مایل به سرخی است.
# گرم است در درجهآ دوم، و خشک است در آخر آن درجه. لطیف و
~~تحلیل کننده است چون به آماه ضماد سازند، و برگ آن در سوختگی آتش
~~سود دارد، و اگر در شراب بیزند و مدت چهل روز به دوام بخورند عرق النسا را
~~سود دارد، و کمیز و حیض براند.
~~1ava هواء
~~معتدل ترین هوا آن باشد که پاک و خوشبوی بود و هیچ بخار در آن نیامیخته

PageV01P723

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0700.png)

~~باشد، و نه سرد باشد که اندام را فسرده کند و نه گرم باشد که عرق آورد و
~~زود متغیر شود، اگر آفتاب بر آید گرم شود و چون آفتاب فرو شود هوا خوش
~~گردد، و هرچه بدین صفت باشد مزاج را معتدل دارد، و اندام را قوی گرداند،
~~و اخلاط و ارواح صافی کند و بدو قوت هاضمه دهد. اما آنچه از ms462 این اعتدال
~~بیرون باشد - خواه سرد و خواه گرم یا تر یا خشک - همه زیانکار و مضر بود، و
~~هوای و بائی بغایت مضر و زیانکار بود. و در موضع شمال باید نشست و جائی
~~که خیش کشند1 و گلاب باید افشاند، و آب سرد خوش به کار داشت، و
~~صندل و کافور و ریاحین خوشبوی بر آتش بخور کردن. و در همه وقتی باد
~~شمال بهتر و نیکوتر باشد خاصه محرور مزاجان را، اما خلط را خام گرداند، و
~~در زکام و سرفه زیان دارد، و بخور به چیزهای گرم و ریاحین گرم باید کرد، و
~~عود و «ند» بر آتش باید ریخت. و اگر هوا تر باشد عفونت اخلاط آورد و روح
~~را تیره گرداند و سستی آورد، بخور صندل و کافور باید کرد و گلاب به بوی
~~داشتن، و در آن موضع که نشینند گلاب بباید ریخت و سر که بباید افشاند، و
~~ربوب ترش استعمال باید کردن. و اگر هوا خشک باشد اندام را خشک
~~گرداند، و خلط انگیزاند، و تبهای تیز پدید آید و بیماریهای خشک، پس باید
~~در موضعی نشینند که بادخوش جهد، و نزدیک آبها مسکن سازند، و چیزهای
~~تر به بوی دارند، و شربتهای ترکننده خورند مانند شراب خشخاش و بنفشه و
~~نیلوفر و غذاهای تر چون ماهی و گوشت بره خورند.
~~و اصلاح هوای وبائی در سرداب خشک نشستن و گلاب و سرکه افشاندن و
~~بخور به لبان و برگ مورد و سعد و صندل و کافور باید کرد و برگ بید در آن

PageV01P724

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0701.png)

~~موضع اندازند، و کافور و صندل و گلاب به بوی داشتن و شراب ترنج و رب
~~غوره و رب آبی و لیمو به کار داشتن مصلحت بود، و از حرکتهای سخت و
~~جماع کردن و امتلاء از طعام و غذاهای غلیظ و طعام بد خوردن و گوشت
~~حیوانات پیر و امثال آن همه دور ms463 باید بود، و احتراز از همهآ چیزها باید کرد و
~~گوشت فراریج1 و طباهجه2 و مزورها که از سماق و اناردان و زرشک و
~~آبغوره و آب لیمو و حماض سازند، و میوهها مانند سیب و امرود و آبی و
~~آلوی سیاه و امثال آن خورند، و از میوههای شیرین تر که زود فساد پذیرد و از
~~حلواها و نبیذها و هر آنچه خلط انگیزاند همه احتراز باید کرد.
~~هیرون
~~نوعی از بهترین خرما است که به این نام معروف است. و او لحیم است.
~~هیل بوا
~~«هال بوا» و «خیربوا» نیز خوانند. قاقلهآ کوچک است که این نامها دارد.
~~«شوشمیز» هم گفته میشود.
~~گرم است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ سیوم. لطیف است و قوت
~~جگر دهد، و معدهآ سرد گرم گرداند، و غذا را هضم کند، و نیم مثقال شربت
~~آن باشد، اما در مقعد زیان دارد، و کتیرا اصلاح کنندهآ آن است.
~~هیزارما
~~نام نعناع است و در باب نون ذکر آن کرده شد.

PageV01P725

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0702.png)

~~725armmun یاسمون
# یاسمین نیز خوانند. [و سجلاط نامیده میشود].1 سه رنگ است: سپید، و
~~زرد، و ارغوانی. و آنچه سپید است گرمتر است بعد از آن زرد.
# گرم و خشک است در درجهآ سیوم. رطوبات را لطیف گرداند، و کلف ببرد،
~~و دردسر که از بلغم باشد زایل کند، و در لقوه و فالج سود دارد، و سدد
~~بگشاید، و در عرقالنسا نافع آید. و زیاد بوی داشتن آن دردسر آورد، و کافور
~~اصلاح کنندهآ آن است.
~~7axu1 یاقوت
~~نیکوتر یاقوت، سرخ رمانی باشد. در خفقان و وسواس سوداوی و ضعف دل
~~سود دارد، و دفع بستگی خون که در اندام باشد بکند.
~~یبروح
~~«سا بیزج» نامیده میشود.2 بیخ سیسنبر بیابانی است و مانند شکل آدمی است.

PageV01P726

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0703.png)

~~از برای آن یبروح خوانند که مانند صنم است، و صنم بت باشد، و همچون
~~چوب قسط ms464 بزرگ است.
~~سرد است در درجهآ سیم و خشک است در اول آن. مخدر است و آبی دارد،
~~و عصارهآ آن قوی تر از اصل آن باشد و در آماه و دبیلات1 و خنازیر چون
~~بکوبند و ضماد کنند سود دارد، و در دردبند گاه[ها] نافع بود، و چون آب آن
~~در چشمی کشند که درد بغایت کند ساکن گرداند، و اگر بخورند مانند افیون
~~باشد و مداوات همچنان باید کرد، و اگر در میان شراب آمیزند مستی سخت
~~کند، و مداوات به قی باید کرد به آب گرم و عسل و شبت و مصطکی و نمک
~~و صعتر فارسی [= آویشن].
~~یتوع (ی)
~~هر نباتی که شیری در میان دارد «یتوع» خوانند، مسهل و سوزنده و قطع کننده
~~است. و از یتوعات آنچه مشهور است عشر، و شبرم، و لاغیه، و عرطنیثا، و
~~مازریون، و پنج برگ [= قنطافلون = بنطافیلون] و ماهودانه است.
~~و از یتوعات بعضی دیگر هست که در حساب نیاوردیم از برای آن که
~~مشهورتر است. و آذان الفار از جملهآ یتوعات است اما طبیبان چون ذکر یتوع
~~کنند شیر لاغیه را گویند و آن سلیم تربود.
~~و گویند یتوعات ماده و نرهردو هست، و نرقوی تر باشد و شاخ آن چون شاخ
~~زیتون است و در کوهها روید. و آنچه ماده باشد بزر گتر از آذانالفار بود، و آبی
~~دارد که آذان الفار خوانند. سالی ثمره آورد و سالی نیاورد. و ثمرهآ آن گزیدن

PageV01P727

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0704.png)

~~زبان کند و مانند گردوک است. اصناف آن بسیار است و جمله [بد]. باشد1 و
~~قوی تر از یتوعات شیر آن باشد بعد از آن تخم آن پس بیخ پس برگ آن.
~~گرم و خشک باشد در درجهآ چهارم، و بعضی باشد که در درجهآ سیوم و
~~درجهآ دوم باشد.
# و از خواص یتوعات آن است که چون بر آب اندازند جملهآ ماهیها بر سر
~~آب افتند، و گوک و ms465 گوشت زیادتی ببرد، و چون در اندام مالند موی بتراشد
~~خاصه در آفتاب و بعد از آن هر موی که بر آید ضعیف بود و چون دو نوبت
~~بمالند البته هر گز موی بر نیاید. و باید که به روغن زیت در اندام مالند تا تیزی
~~آن بشکند. و چون به قدر یک نقطه در دندان خورده نهند از بیخ بر کند، و
~~بواسیر را قلع کند، و بلغم و خلطها براند، و اگر به قدر دو قطره در انجیر اندازند
~~و نهند تا انجیر خشک شود و بخورند اسهالی تمام قوی بکند، و اگر دز نان یا
~~پست اندازند همین فعل کند، و اگر شبانه روزی در شراب آغارند و صافی
~~کنند و بازخورند بیزحمتی شکم راند، و گویند که بدل آن به اسهال بلغم،
~~سکبینه باشد قدر نصف آن2.
~~و یتوعات را چون نه بر وجه صحیح و تدبیر مستقیم و اندیشهآ تمام به کار
~~دارند هلاک کنند و قتال بود و مداوات هریک به جای خود یاد کرده شد تا به
~~کار فرماینده آسان گردد.
~~7261i یقطین
~~هر نباتی که ساق ندارد و در روی زمین شاخ آن پهن شده باشد مانند خربزه
~~و حنظل و کدودانه آن را یقطین خوانند و هریک به جای خود شرح داده شده.

PageV01P728

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0705.png)

~~عودی باشد که در مجمر توان نهادن.1
~~anbl ینبوت
~~گویند خرنوب2 نبطی است، و بعضی گویند نوعی از خرنوب است که
~~درختی بزرگ دارد مانند درخت سیب الا آنک برگهای آن کوچک است و
~~ثمرهآ آن کوچکتر از زعرور و رنگش بغایت سیاه.3 بغایت شیرین باشد، [و
~~استه دارد]4.
# سرد و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند گرمی آن در دوم است5، [و
~~گفته شده گرم است]6. و قوت قی آوری غیر گزنده دارد7، و منع اسهال و
~~شکم راندن کند، و چون بپزند و آب آن در خانه بیفشارند8 پشهها بمیرند1.
~~ینتون (ی) ms466
~~ثافسیا نیز خوانند. و جذو سداب کوهی است.
# گرم و خشک است. اسهال بلغم کند10 و شرح آن در باب ثا داده شد.

PageV01P729

![image file](./0550Anonymous.MinhajBayan; 1259Anonymous.MinhajBayan_0706.png)

# تمتالکتاب منهاج الادویة بخط العبد الفقیر المحتاج الی
~~رحمة الله میراسدالله بن قوالمدینی الحسینی الکاسانی به جهت
~~صاحبی اعز اکرم سلالة السادات والنجبائی آقاسید جعفر مشهور به
~~درویش در دوازدهم ذیقعدة الحرام من شهور سنة 1239
# * * *
# تم الکتاب بعون الملک الوهاب فی بلدة سرهند التی اعظم بلاد
~~الهند تیرشانا وارفعها مکانا فی صحوه نهار السبت سابع شهر رجب
~~المرجب حامدا مصلیا مستزیدا من فضل الکریم القدیم الرجوع
~~الی الموطن عن قریب بمحمد و آله و عترته المعصومین آمین
~~برحمتک یا ارحم الراحمین.

PageV01P730 ms467